७८ 114]|

६2७

नपा

(महाकाव्य)

नेपाली शाकन्तल (सहावमन्न) लक्ष्मीप्रसाद देवकोट

%० ००

प्रकाशक : संस्करचा :

आजरपाकसा मृस्य मुद्क

सास्चा प्रकाशन पहिलो (ने. भा. प्र, स. बाट)

दोसखो, २०२५

तेसो, २०३४

खौथो, २०४४

पाँचौं, २०४८

छैटौँ, २०५४

सातौँ, २०६१

आठौँ, २०६३

(साम्बा प्रकाशनबाट सातौँ पटक, २१०० प्रति)

:टेकबीर मुखिया : रु. १३७- : साग्ज प्रकाशनको छपाम्चाना, पूलचोक, ललितपुर

फोन : ५४२१०२३, फ्याम्छ :. ५५४४ २३६ 1889: 99933-2-3182

बक्तव्य

नेपाली महाकाव्य आइसल्याण्डको सर्पजस्तो थियो । मलाई अभाव पूरा गर्ने इच्छा पह्लाएर आएकोले लेखेँ । लेखेँ तीनै महिनामा राति राति बसेर फुर्सदमा । कलम बिजुली झैं दौडचो, तर कति उज्यालो आयो म भन्न सक्तिनँ । समितिको व्याकरणमुताबिक लेख्ने प्रयास गरेकीले ठाउँ-ठाउँमा वैयाकरण- बलिदान दिनुपरेको स्पष्ट देखिएला । पुरानो शैली नै अपनाउन खोजियो- वार्णिक छन्दमा । विस्तार नै यसको गुण र अवगुण होला । के यो नेपालीमा प्रदान ठहरिन सक्छ ? त्यो भविष्यको नजरलाई । अहिले अभावपूर्तिको रूपमा खडा छ । ६०० पेज पुग नपुग, तीन महिनाको फुर्सद-फुर्सदको काम, कति राम्रो भइहाल्यो होला र ? संस्कृत प्रचुर मात्रामा प्रयोग गरेको देखिएला । त्यो म सम्झन्छु यस किसिमका रचनालाई आवश्यकीय । ज्यादा लामो हुनाले 'तीन महिनामा रचना तीन वर्षको पढाइ' भन्ने उखान निक्लेला जस्तो छ । पट्टघार जरूर लाग्ला। पण्डितहरूलाई ठाउँ-ठाउँमा आधुनिकताले तर्साउँछ, ग्रधाजुएटलाई संस्कृतले, साधारण पाठकलाई विचारको र शब्दको क्लिष्ट नवीनताले । म पर्छु बीचको शून्यमा । लोकप्रियता टाढै रहोस्‌, नुझेर पढिदिने एक हातको औंलामा गन्न पाए काफी छ । दोस्रो संस्करणमा यसलाई राम्रोसँग संशोधन गर्ला भन्ने आशा गर्छु । अहिले त्रुटि धेरै होलान्‌ । म सदा समालोचकको त्रासमा रहन्छु । हुन त समालोचकको छेड कतै कृतकत्याउँछ, चिलाउने ठाउँमा कन्याइदिन्छ, कतै लिखा परेको ठाउँमा ठुङ मार्छ, घाउ चिरिदिन्छ, रालसिडान पुछ्दछ । व्याकरणले तर्कल्या-बर्धन्याको दायाँ-बायाँको घुम्टो ठाउँ-ठाउँमा मिलेन भनेर नाक चेप्रच्ाउने अवकाश कहीं पाउला तर रसिक अर्कै चीजमा रमाउला ।

कविता कोमलवनिता रसयति रसिक रसेन सम्मिलिता

तन धेरै किन ? यो एउटा भगीरधको गङ्गा हो, धाप्लामा बोक्न

मुश्किल छ, एक बार यस्तै भयो । पछि अझ राम्रो गरुँला ।

लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा डिल्लीनजार

॥:श्री॥ नेपाली शाक्‌ल्तल महाकाव्य प्रथम सर्ग

(शार्वुलविक्रीडित)

चिम्ली लोचन दीर्घकाल तपमा खोलेर वासन्तिका । नाच्दी सुन्दर तालले पवनमा देखी फुलेकी लता ॥ बिर्से झै “भन को तिमी” यति भनी गौरी रुलाईकन । मुस्काएर फुल्याउँदा शिव दिञन्‌ कल्याणको चुम्बन ॥ १)

चम्किन्थे अघि स्वर्णकालमहिमा पूर्वीय आकाशमा । गम्किन्धे सपनासमान घनमा बुट्टाहरू बान्किला ॥ आँखामा खगको परीकन तिनै गाना बनी गैँज्दथे । त्यो आभा भर भारती, भरतको यो भारता$काशमा ॥ (र) मीठो लाग्छ मलाइ ता प्रियकथा प्राचीन संसारको । हाम्रो भारतवर्षको उदयको हेैमप्रभासारको ॥ जाडामा पनि कोयली कुसुमका बास्नाहरू सम्झिँदै । फर्केलान्‌ दिन फेरि उत्तर भनी बस्छे अकेली रुँदै ॥ (३) निर्सेका पुरुखा रुखा हृदयका सुख्खा झिना सन्तति ।

हामी छ "५०0०.००३० खाडल खनी हान्दा सबै सम्पति ॥ फालेका छ १००%.०३८ बली गर्दा सधैं खल्बली

। श्रद्धाभक्तिविहीन भरै मुटु जली लाग्यौं नि ! जानै ढली ॥ (४)

आफैंलाइ चिनाउने, रस दिने, प्राचीन सम्झाउने । मीठा व्यञ्जन ल्याउने, धन हुने, संसार ब्यूँझाउने ॥ चिन्ता दूर भगाउने, समय नै स्वर्णाभ फर्काउने । ज्ञानीले पनि गाउने प्रियकथा आनन्द वर्षाउने ॥ (५) गाउँ आज भनी लिएँ कलमको वीणा यसो हातमा । चल्ध्यो हात कहाँ ? कठथाङ्गिन गयो अज्ञानका रातमा ॥ काँप्यो थुर्थुर चाल बिग्रिन गयो, बिग्रेर झङ्कार यो । हुङ्कारेर 'अहं' महाशठमनाको मूर्ख टङ्गार भो॥ “क, : -" माटो हो हुनता तथापि गहिरा आँखा हुने सज्जन । दाना सुन्दर स्वर्णका झलझली देख्लान्‌ गुडेका कण ॥ जो आयो तर वर्षिई घनघटा कालो-नीलोबाट यो । जो जो ल्याउँछ सो बिनी बिनिलिने सौजन्यको सौख हो ॥ (७) आँखालाइ न भोज यो झिलिमिली, मीठो न यो कानमा । गाना षड्पदको छ श्रेष्ठ कविको यो कल्पनोद्यानमा ॥ नामै मात्र पवित्र मित्र यसको के भित्र होला तर ? यस्ता क्षृद्र दरिद्रका हृदयका दारिद्वरथका चित्र छन्‌ ॥

(८) यात्री आज बनूँ अतीत युगका, सम्भूँ त त्यो भारत । ' ब्यूँझाकै त सुषुप्तभाव अघिका, पर्दा लगाउ यता ॥ यो कोलाहल निर्सिकँ, मृतकको यो नामको जीवन । पाल्नोस्‌ सज्जनवृन्द, यो रसिकको मीठो छ वृन्दावन ॥

(९) छोटो दैनिक जिन्दगी, न घटना, झन्‌ धूलिले धूसर । सस्ता तारक नफा लिएर छ सदा अन्धो, नभै सुन्दर ॥ सातै फेर्नु छ वर्तमान, नमिले यो भूतको आढचता । हामी दीन र हीन बन्नु छ भनी लेखेँ पुरानो कथा ॥

(१०)

लाएकी वनपुष्पहार हरियो सारी सिँगारीकन ।

बच्चा ली मृगको घुमेर वनमा सङ्गीतमा दी मन ॥ छायाले छविले बनी छिरिबिरी ठण्डा छहारीतिर ।

लाग्दी कोमल कल्पना छ कविकी कुँज्दी कथा-कोकिला ॥

“फ) नेपाली घरमा बनाउँछु भनी प्राचीनको यो वन। रोपे बीज विचारका, कलमका बुट्टा बनून्‌ बल्लरी ॥ मालादार गला बनून्‌ रसिकका पड्खा नचाञन्‌ परी । सानो कुड्मल उक्सिँदै हृदयको बास्ना बनोस्‌ वायुमा ॥

(१२) बिर्सेका तकिया बनून्‌ रसिकका डौलादि झैं शीतल । तन्ना हुन्‌ हरिया, बनून्‌ क्सुमका बुट्टा त्यहाँ मञ्जुल ॥ जागून्‌ चित्र विचित्रतासँग, उठोस्‌ मुन्द्रा घुमी घृपको । कोठैभित्र कुटी बनून्‌, ध्वनि बनून्‌ मीठा चरा कानमा ॥

(१२) पढ्दै मञ्जुल लाल-छाल ललिता ती मालिनीका चलून्‌ । भित्ताका तरुचित्रमा कुक बुट्टा अनौठा फुनून्‌ ॥ पृष्वी हन्‌ तरुनी, फरक्क धुनी सुन नौला बनी । देवपरी विमान मनका उड्न्‌ स्वर्गमा ॥ ११४) बस्ती दिव्य बसाउने गगनमा राम्रा कलाले भरी । सीमालाइ स्वदेशको विजयले सानन्द चौडा गरी ॥ यो सौन्दर्य फलाइने हृदयका आकाशका खेतमा । जो साहित्थकलाकुबेर कविको सो सौख्य मेरो भयो ॥

१) उद्योगैतक गर्छु आज म सखे ! बन्ला नबन्ला कसो ? जादूबाट जगत्‌ बनाउनु उसै होला सजीलो कहाँ ? मेरी शौशव-कल्पना छुकछुके के के गरी गुन्गुन । हात्तीमाथि चढेर बादलविषे बोल्छे सुरेन्द्रैसँग ॥ (१६)

भाषा भासिन जान्छ भासहरुमा दौडेर चाँडो अलि ।

अड्दै टिप्न सिपालु छैन रसिला बास्ना भएका कलि ॥ बत्ती फूलसमान शाब्दहरुका जान्नन्‌ धपक्कै बली ।

होली कान्तकला कपोल-कलिला लज्जावती लालिमा ॥

(१७) भाषा सागररत्न हो झिलिमिली छाती छचल्काउँदै । स्वर्गैलाइ समाउने सुनहला सौन्दर्यका छालमा ॥ यो ढुङ्गेतटमा सिपी सजल नै फ्याँक्दो छ रित्ता सन । पारावारध्वनि प्रगूढ यसमा गूँज्छन्‌ भने तुष्ट छ॥

(पद) ' दाढीबाट सफेद व्यास क्रषिको गङ्गा बनेकी कथा । ओर्ली सल्बल कल्बलाउन चली पूर्वीय मैदानमा ॥ कालीदासकला बनेर रसिली कल्लोलकौतूहला । “पुग्छिन्‌ सागर” भन्नु सत्य छ भने नाघ्लिन्‌ बलौटो यही ॥ (१९) के श्वुङ्गार गुलाबलाइ ? कमलैलाई म धोजुैँ किन ? नीलौ रङ्ग थपी सफा मतका म बनूँ के भन ? ठोसी यो नखरे ठुटे कलमको चक्चके । “सक्तैनस्‌” यति मात्र गए सन्तुष्ट हुन्थे जन ॥ (२०) कालीदास भनेर कोकिल अरू काला भए तापनि । कँज्दैछन्‌ वनमा न अड्छ तिनको आफ्नो वसन्ती ध्वनि ॥ के मण्डूक कराउन्‌ प्रकृतिले, पापीपना हुन्छ र?' गौरीशड्डरको नजीक चुचुरा उठ्छन्‌ अरू वामन ॥

(र१) गाए तुम्बुरुले स्‌नेर सुरले ताली दिए गड्गडी । नाचीथी (8 क , जुहारहरुका झल्झल्‌ लडेथे लडी ॥ उर्लेको खहरे तिनै सुर लिई हाम्फाल्नको हड्बडी । गर्दै, पर्वत नै कपाउँछ सदा बाढी धमीलो बढी ॥

(रर)

“मालाले कवि ! भारतीपद भजी चोला सुनौला लिनू । बग्दैनन्‌ स्तन ती त्यसै किन लिइस्‌ बेकारको यो छिनु ॥” भन्ने बुद्धि कुबुद्धि भो, कवि बढ्यो मीठो अहङ्कारले । “आँस्‌ होस्‌ सब दोष, होश पर होस्‌, पूजा यही” भन्दछ ॥ (२२३) मेरो हंस चढी सफा स्फटिकको माला धरी आँसुका । वीणा ली करमा नशा भनुनुनू भङ्कार्दछिन्‌ जो सदा ॥ ती माला स्तनको सुधा हृदयमा बस्छिन्‌ बहाईकन । बुट्टा काट्छु छिनो लिई, नजर हुन्‌ बत्ती उज्यालो दिन ॥ (२४) “बुट्टा हेरन पिच्छमा झिलिमिली” भन्दै त्यसै ढल्किँदो । हुन्‌ आरूढ नहुन्‌ कि शुक्लवसना इन्द्रेषु झै झल्किँदो ॥ भैगो मत्तमयूर नाच्दछ भने नाचोस्‌ फुलेका- “मन' । लागून्‌ बादल बेसरी गगनमा होला दुखी झन्‌ किन ॥ (२५) “नाला मात्र रहेछ यो शिशु” भनी दाढी फुलेका भनून्‌ । मानो शावकतुल्य नाच्छ वनमा फुफुर गरी उफ्रिँदै ॥ पानी धेर भए गभीर ढँगले गङ्गा पारावार पुगेर पूर्ण महिमा पूर्णेन्दुको खुल्दथ्यो ॥ (र६) जस्तो भो, शिशुले पढन का कनिकुथी कस्तो कथा हो भनी । रेखा तीन हुने गहिरा दाढी बढारून्‌ यहाँ ॥ घुम्टो आधि झिकेर स्त्रीहरु पढ्न्‌ टाढा चिहाईकन । काँढाबाट बची सबै रसिकले पत्ती गुलाफी सुँघून्‌ ॥ रछ) "हा हा भारत !” भन्छ जो अब पसोस्‌ यो कञ्जमा काव्यको । मुसार करले दाढी यहाँ कण्वका ॥ नाचून्‌ दिव्य पह मना आँखा उज्याला गरी । पर्दा फेरि उचालिएर युगका दुष्यन्त राजा बनून्‌ ॥ (र्‌८)

अर्ती बुद्धि छ चाहिने यदि भने भेटून्‌ यहाँ गौतमी । बूढी सुन्दर चाउरीहरु हुने मेरो रुचाकन्‌ कथा ॥ मातालाइ शकुन्तला छ करमै 'थप्या' र 'थप्या' दिन । भज्ने स्वर्ग छ पाउने झिलिमिली देखेर आरोहण ॥ (२९) देखून्‌ सज्जन हातले नजर क्यै छेकेर टाढातिर । " यो प्राचीन जगत्‌ सुदूर युगका छेडी सबै बादल ॥ नाचून्‌ पात्र सजीवतासँग यहाँ हृद्रङ्गमा देशको । धोरै बेर जिन्‌ दरिद्र दुनियाँ प्राचीन आनन्दमा ॥ (२०) ठूला नीति सिकून्‌, प्रजाहरु सिक्‌न्‌ सद्भक्तिको माधुरी । ज्ञानी ज्ञान सिकून्‌ कविहरू यो काव्यमा चातुरी ॥ जानून्‌ गर्न /4020,10 यसमा सारा नवाबी जन । बस्ती नव्य बसाउने रसिक हुन्‌ एकान्त वृन्दावन ॥ (३१) हामी बालक हौं भुलेर युग यो, यो क्रूर कोलाहल । बारी बादलका फुलून्‌ नजरमा सानन्द निष्कण्टक ॥ यात्रा आज गरौं उषाभवनको पूर्वीय आकाशमा ।- ल्याऔँला नवगन्ध पुष्प हँसिला पोल्टाभरी बासना ॥ (३२) पल्टेकी वनमा नयाँ सुमनमा स्वप्ना नुनी सुन्दरी । गालाबीच गुलाफका कमल झैं सेतो चढाई कर ॥ फुस्केका मृदु गन्धले पवनमा भन्ने कथा झैं गरी । मेरो काव्य-सुधा पिई अधरले चाखून्‌ निगाहा गरी ॥

(३३) प्रेमीमुग्ध हुँदी क्रङ्गनयनी ओजस्विनी कामिनी । प्रेमीसाथ बसी पढ्न्‌ प्रियकथा फुल्दा छहारीमनि ॥ मारी चारु कटाक्ष ती तब भनून्‌ “भुल्छन्‌ कसोरी नर” । “भल्नेछन्‌ भँवरा, म भूल्दिनँ” भनी प्रेमी दिन्‌ उत्तर ॥ (३४)

झोलीको कनिका प्रशान्त मनले मर्मर्‌ चपाईकन । कुर्कर्‌ ढुक्कुर झै रमी हृदयले योगी डुलून्‌ कानन ॥ “रामै तुल्य रमाइलो छ रमिता प्राचीनको यो वन” । भन्दै कण्व र कश्यप प्रभृतिका हुन्‌ सामु योगी जन ॥ (२५) हाँसून्‌ हास्प रुचाउने लहरमा बत्तीस मोती खुली । राम्रा नक्कलले हँसाउन सकून्‌ हाम्रा गफाडी गुरु ॥

पग्लोस्‌ भुल्भुल चित्त कोमल यहाँ देखी वियोगी दशा । अर्को जीवनको पसोस्‌ हृदयमा हेर्नेहरूमा नशा ॥ (३६)

पाई चारु कला यहाँ प्रकृतिले राम्रो सिँगाख्न्‌ मुख । शिल्पी भाव कुँदून्‌ प्रकाश नवमा तस्वीर नौला गरी ॥ जो छन्‌ सुन्दरता सुगन्धसँगका पाउन्‌ यहाँ नित्यता । भोको भव्य भविष्य भृत्यसरि भै मागोस्‌ सदा काव्य यो ॥

(२७) चर्खामा विधिले विचित्र ढँगले काते सुनौला कुरा । चोला मानिसको खडा हुन गयो, बुन्दा त्यही तानमा ॥ मैलो भैकन भार भूकन बनी उघ्रेर जाला भनी । स्वर्गैतर्फ उडी सुनै सुन हुने गाना बन्यो जीवनी ॥

(३5५) स्वर्गङ्गा शिरमा झरेर कविको आह्वानले सुन्दरी । ५२ विचारका वन ननी चढ्दा कराली परी ॥ नाघी नागिनीसरि बनी उत्रेर मैदानमा । पानीको रसजाल भूमितलमा प्यासाहरूकी बनून्‌ ॥ (३५) माटैको अझ गन्ध फूल फलमा, खानाहरूभित्र छ। ताराको छ निमेषतुल्य नै झिम्की छिटो निभ्दछ ॥ झुल्केको दिलको नयाँ नजर नै यो काव्यको सोख हो । दुप्पामा रसना भरी अमृतको थोपो बनी बस्दछ॥

(४०)

(वियोगिनी)

सुन मिष्ठकथा सुभाषिणी, ॥ 0 मक्नि लरुमलिलो ।

शिवसतसुन्दरतानिनादिनी ॥

सन यो भारतको प्रिय-ज्यथा ॥

(४२)

वसुधा हरियो गरी सुधा- जल छम्की बहुरङ्ग-सम्पदा ।

हो 20 1 झै कुसुमायना कथा ॥ (४३) मरुपान्थ [२०१ छ शीतल ना ! सुगन्ध- । मृदु वन्य हवा 19.20 कलाका जलकल्लोल प्रसन्न मञ्जरी ॥ (४४) हिँड सुन्दरको विदेशमा चिडिया आज गनूँ उडी त्यहाँ । ढकमक्क सुगन्ध छाउने, वनमा नीड रचेर गाउने ॥ (४५) कलिकल्मषहीन कालिनी कनकाभा छ उषा चिरन्तनी । आ्षीजीवनले रमाइली छ हरा शावकको वनस्थली ॥ (४६)

जल चन्चल कल्कलाउँदी वन फुल्दो 'तटमा सुहाउँदो । मुद्‌ मर्मरका मिठासमा सषनातुल्य कथा छ बासमा ॥ (४७) सुरलोक नटी झिनी कटी सपना नै बिपना बनी फुटी। वनबीच वसन्तकामिनी- सरि नाच्छन्‌ लघु पढ्खगामिनी ॥ (४८) मत ने हिँडे सखे ! अब बस्ने यस देशमा जब । छ अनन्त विशाल वैभव कविका काननमा सुधा$५सव ॥ (४५)

हडनडसित लेखेँ छैन उस्तो मिठास ।

गडबड कति पर्छन्‌; मर्दछन्‌ भित्र आस ॥

लटपटसित आयो काव्य यो नामनिम्ति ।

खटपट परिजाँदा माफको गर्छु बिन्ती ॥ (५०)

[1

द्वितीय सर्ग (मालिनी)

विपिन छ बहु-शाखा-रम्य, जँचा विशाल । विटपदलहरूको शीतल सि्नग्घजाल ॥

बहु-विहगहरूले गुँज्छ जो चल्मलाई । पवन-चपल नास्नादार पुष्पादि पाई ॥

१) वल छ कुसुमश्चीको देश जस्तो हरीयो । कलकल जल खेल्ने चल्मलाएर चाँदी ॥

सरस मृदु मुनाका स्वादजिज्ञासु साना । दुधमुख मृगबच्चा खेल्दछन्‌ नित्य नाना ॥

(र) मृग सुखसँग खेल्छन्‌ हेर पोथी कन्याई । मखमल हरिया छन्‌ मस्त उग्राइलाई ॥ बहुल विपिनबल्ली नाच्दछन्‌ दिव्य हल्ली । पिक नव-रव बोल्छन्‌ मञ्जरीभित्र चिल्ली ॥ (३) शाहर छ पशुको झैं पत्रको छत्रदार । किसलय-कलि पन्ना लुर्किने रङ्गदार ॥ जल-लवसित मुक्ताहार झैं झर्छ दाना । विविध विटप खम्बा छन्‌ अलङ्कार नाना ॥ (४)

ध्वनित पवनले छन्‌ बाँस बाजा वनैया । 20०0०49:72-इँ चुच्चो चारु चल्छन्‌ गवैया ॥ महल छ क्या हरा ! फूलदार । मृदुल हरित तन्ना, फूल-बुट्टा हजार ॥ (५) छिरबिर कति बुट्टा छन्‌ कलाका छहारी । मधुरगति मरुत्‌ले डोल्छ पड्खा फिँजारी ॥ प्रकृत कृषि, सबैका दिव्य भ्रातृत्वभाव । पशुहरु सुखमा क्या ! देखिने सुस्वभाव ॥ (६) शहर पर हरामा रम्य यो तारतम्य । वन विजनपरीको सिर्जना झैं अचम्म ॥ रविकरकन छेकी पालुवाले हजारौँ । प्रकृति हृदय खोन्छे ध्यानका दृष्टिद्वारा ॥ (७) हरितवसनवाली पुष्पमाला घरेकी । जललव टप लाई, वल्लरीमा झरेकी ॥ अमृतकिरण प्युँदी काखमा ली खरायो । छिरबिर वनमा के शान्तिको राज्य छायो ॥ (द्‌) प्रथम घर कलाको व्यासको पाठशाला । प्रथम बल यही हो आर्यहृद्को उज्याला ॥ कुसुमहरु यहाँ छन्‌ वेदका पत्रतुल्य । सृजन प्रलयका छन्‌ चित्र राम्रा अमूल्य ॥ (९) गगनपथ यहाँ छन्‌ आउने सतृप्रभात । यस वनतिर झर्छन्‌ तारकाबाट भाव ॥ पवन पनि अनौठा चल्छ कानेखुसीले । प्रथम ध्वनि मिहीले भर्छ आत्मा खुशीले ॥ (१०)

१२

कुसुमहरु कलामा खोल्दछन्‌ ओठ साना । विमल झलक झैं छन्‌ सत्यका शीत दाना ॥

यस वनतिर जाँदा कल्पना बन्छ छीटो । तरुतल जल संँग्ली निम्ब ली बोल्छ मीठो ॥

(फ) रविकिरण फुटेका पुष्प रङ्गीन फुल्छन्‌ । शिशु-सरलपनाका स्वर्गका जीव खेल्छन्‌ ॥ मधुर प्रकृत बाली देवताबाट फल्छन्‌ । कतिपय धन मिल्छन्‌ जो जगत्‌मा हुँदैनन्‌ ॥ (१२) अमृतरस फिँजारी शीतलाषरलादकारी । हृदय कुमुदिनीको हास्यद्वारा उघारी ॥ छिरबिरसित भारी रम्य पारी छहारी । मधुमय विघु ओर्ली डुल्दछन्‌ भै विहारी ॥ (१२) तरल जलपरीका नागिनीतुल्य झीना । रजतपयर नाच्छन्‌ स्वप्नभन्दा मसीना ॥ विधुकर तल पर्दा झल्मलाएर गोली । 'कल कल कल' क ती मिलाएर लोली॥

झलमल नभ नीला झूल झैं झल्ल पारी । तमकन भवनिद्वातुल्य पारी फिँजारी ॥

अचल पवन अड्दा स्तब्धता ली निशाले । विहगभजन, सुत्दो ! ध्यान गर्छे मजाले ॥

(१५ कृसुमित छ यही नै सत्यशाखाप्रशाखा । कुसुम विहग बन्दै पाउँछन्‌ आदिभाषा ॥ सृजन्नद्वारा चारुताका विचित्र । मनुजहृदय खिच्छिन्‌ सत्यतर्फै पवित्र ॥ (%९)

कसुमयुत हवामा निस्किनामा शिखारु । विषम ॥ ०३ त्यो खज्मजाएर चारु ॥ सतत-हरित बैंसे केश पृथ्वी-परीको । निविड विपिन राम्रो हेर गोदावरीको ॥ (१७)

(शिखरिणी) यहाँ आए कोही दिन बहुत तेजी नृपवर । जगज्जेता बन्ने प्रबल मनमा कीर्तिशिखर ॥ बुझेका हिंसाको पथ रुधिरले लाल अन यी । तपस्याको बाटो लिन वन हिँडे स्वर्गविजयी ॥ (१८) थिए यी ७4:02222 सुन झैं पुल । महाज्ञानी मानो मुकुटमणि मानव महान्‌ ॥ प्रशाखा फैलेका बहु महादानी भूभृन्मणि अन बसे पादपतल ॥

१९) जरा भै पृथ्वीमा मधुर रसले तुष्ट नभई | छाडी छोटा पार्थिव भनी ॥ राम्रा कृसुमधन शक नु जगतको निद्रामा तरुसरि अब छन्‌।॥

(२०) नबस्ने को होला ? त्यस थल पुगे शान्त तपमा ? हराले बाँधेका तटकन १७७ कलकल ॥ उज्याला झल्का दी जल-लहर रसिला । जहाँ बग्छिन्‌ श्रद्धा जलधिकन सम्झेर सरिता ॥

(२१) नदी छर्छिन्‌ सारा धन 1झेलिमिली चारु करले ।

ती, न त 'सुन न मोती लुँगलुँग ॥ बगाई ती |” महलहरु छाडीकन पर ।

सबै छन्‌छन्‌ भन्छिन्‌ उछलिइ उतै भक्तिरसमा ॥ (रर)

१३

११

हँसीलो चाला ती जलघितिर पाषाणपथमा । कुरा मीठो गर्दै रविकिरण टिप्दै प्रगतिमा ॥ भजी पारावाराप्रकृतिकन भन्दी "चल चल' । थिइन्‌ बास्ना फुल्दी मुनिमन-लतातुल्य असल ॥ (रर) त्यहाँ सृत्थे सुन्दै चिरसमय पाषाणपथमा । लिई निद्रा मीठो कलकल कुराका महलमा ॥

त्यहाँ धानी' भयाउ च्यवन क्रपिको झै छ गहना ।

त्यसै भुल्थे आफ्नो परुषपन ती भड्कृत बनी॥ (२४) सधैँ झल्कन्धे ती दिनकर त्यहाँ ईश्वरसरि । हजारौं बन्धे ती कति झलक खेली वरिपरि ॥ अँध्यारै ओर्लेमा जगतभर ताराहरु झरी । सधैं स्वर्गै खेल्थ्यो हृदयतलमा कल्कल गरी ॥

(२५) सुधा भर्थ्यो मीठो शशिवदनको शीतलतम । ह्वा पातै पनि अचल बन्दै हरदम ॥

सुषुम्ना' यकिन जलपथ कुनै नागरमणि । बने जस्तै चल्थ्यो परतिर महाशून्य तल त्यो॥ (२६) पुगी बग्दै टाढा कठिन पथमा शोणितनदी । नदी देखी भज्दी खुश दिल बनी ब्रहमजलधि ॥ दुवै आँखा चिम्ली दिवस र निशातुल्य सुचिर । बसे ध्यानी राजा सुरपुर गराई थरहर ॥ (२७) न हिल्थ्यो यौटा रौं अणु अणु थिए शान्त अचल । पलेँटी मार्थे ती तरुमनि शीतल थल ॥ दुवै आँखा फर्की युगल- ७७ “केन्द्र छविमा । उदाएका देख्छन्‌ शशिवदन पीयूष-करमा ॥ (र८)

थुनेका छन्‌ दोटै श्रवण बलले भित्री मनको । छ व्यापारै बन्दै विषय-विष मारेर तनको ॥ असङ्कल्पी ध्यानी ,विमलदिलका, पर्वतसरि । निशामा छन्‌, अड्दा पवन, नचलेका रउँ-मुना ॥ (२५) अँध्यारो भो सारा जगत अब कालो तिमिरता । निभे बत्ती कालारँग सब मिली : 9० ॥ उज्यालो भो यौटै: कमलदिलको भरै । बने जीवात्मा ती भ्रमरसरि चुस्दा हरि-रस ॥ (३०) गए फ्याँक्दै फ्याँक्दै तह तह अनेकौं तिमिरका । उडे पत्रे बोक्रा, जन क्रषि बसे शान्त तपमा ॥ उडेका ती आत्मा सुरपुरतिरै उन्नत भई । उठे बज्रीलाई अब भय महाभीषण दिई ॥

(३१) हरे ! हामी भन्छौँ त्रिभुवन जितौं शस्त्र-बलले । गुनी सेना सङ्ख्या रुधिरपथमा झूट छलले ॥ अहा ! सतूको प्यारो सुखद पथमा शान्त विजयी । अशोकै छन्‌ यौटा कि त अघि थिए कैशिक यिनै ॥ (३२) परीक्षा ठूला छन्‌ जटिल तर यो शान्ति-पथमा । करोडौं सेना छन्‌ समर पनि छन्‌ शान्त रणमा ॥ यिनैलाई जित्नै कठिन छ मिही अस्त्र-बलले । जिते सारा आफैं अमरपति जित्छन्‌ सहजले ॥ (३३) परीका गाला झैं रसमधुर प्यालाहरु लिई । विलासीका नेता त्रिदशपति निर्धक्कसँग ती ॥ सुगन्धी स्वर्गैको अमरपुरमा दिव्य महल । बनाई राज्‌ गर्थे, तर डर पसी विह्वल बने ॥ (३४)

१४५

सुरीला फुल्दा ती सुरवनपरी, बैंस असर । उज्याला पाएका गुनगुन गरी गान मधुर ॥ टिपी राम्रा राम्रा रँगसहित अम्लानकुसुम । गलालाई गुँध्धे अति ललितमाला हरदम ॥ (२५) तिनै नाच्थे छम्‌छम्‌ कृसुमपदले कोकिल-ध्वनि । प॒ख्रेटा फर्फर्‌ भै रससहित लच्कीकन घुमी ॥ जुनेली जादू झै वसन पतलामा अधघखुला । नितम्बी रेखा भै रस मधुरले मोहनकला ॥

(२६) नटी नाच्थे छम्‌्छम्‌ गिरि-विपिनका निर्झर कला । छरी हीरा भझल्‌झल्‌ लहर हेँसिला, नृत्य रसिला ॥ जुहारी शोभामा स्वर मधुरले नन्दन-वन । सदा पार्थे गाना लहर हरियो पुष्पित धन ॥ (३७) करोडौं दौताका मुकुट-मणिले पाउ सजिने । रिसाएमा सारा शिखर डरले थर्थर हुने ॥ अनेकौं योद्धाका असुर शिर-छेदी कूलिशवान्‌ । डराए ती इन्द्रै थरहर, हुँदा त्यो तप महान्‌ ॥ (२८५) गडड्गड्‌ गड्कन्ध्यो घनमहिम भै शक्ति जसको । चचड्चड्‌ चड्कन्थ्यो गिरिशिखरभेदी क्लिश त्यो ॥ झझल्‌झल्‌ झल्कन्ध्यो घनु पनि जगत्‌का नजरमा । तपस्वीको ठूलो. बलअघि त्यही दन्छ डरमा ॥ (३९) तपस्याका तेजी विपिनतटमा निश्चल थिए । जगज्जेता जस्ता जटिल जगतीजाल उखडी ॥ जटाजूटी ध्यानी, परम प्रभुका सन्निधि भई । उज्यालो बाटाको पथिकसरि भै शान्त विजयी ॥ (४०)

डराएका झैँचा सुरपति चिहाई तलतिर । झुकी सोच्छन्‌ “केले अब म तप भाँडूँ नि प्रखर ! बढी आई लिन्छन्‌ सुरभवन-साम्राज्य सहज । उडेका धूवाँ झै सुरपुर भजी यञज्ञ-उपर ॥ (४१) थिए काला ठूला असर बलिया नित्य झगडे । असत्‌का कलिशअघि सत्‌ले सब लडे ॥ न बच्नै मान्ने भो यिनसँग त लड्नाकन अब । त्यसै काँप्छन्‌ मेरा कुलिश, मुटु, साम्राज्यविभव ॥ (४२) छ यो भित्री क्षेत्र प्रखर तपको प्रश्न-जटिल। - यहाँ क्वै जित्दैनन्‌ प्रबल तपलाई असिबल ॥ प्रहारीको आफैं थरहर भई काँप्दछ कर । अहो धर्मा$$पत्ति प्रभु ! अब लिनोस्‌ हाल-खबर ॥” (४३) लिई आई प्याला मधुर मदवाला जब परी । सुनौला प्यालामा अमृतरस सेतो सब भरी ॥ बनी लाली भझुक्दी कर अघि दिई माणिक खुली । पिएनन्‌ बज्जीले सजलनयनी भैकन चली ॥ (४४) सभा भो चाँडै नै सुरवर बसे शान्तवदन । थियो नीलो ठूलो तहतह हुँदो बैठक त्यहाँ«॥ जहाँ बत्ती बल्थे दिल खुस गरी नागमणिका । बसे, बज्जी डोल्थे चमर करले स्वर्गगणिका ॥ (४५) त्यहाँ भो सल्लाहा “तप र दम जित्ने छलहरू । भए भझुक्ला चाँडै सुरपुर हुँदो तापस-तरु ॥ उनैको दौर्बल्यादिककन जगाए छ पतन । अरू व्यर्थै हुन्छन्‌ प्रबल तप त्यो जित्न जतन ॥ (४६)

तपस्या ज्यादै नै पनि अनि खराबै छ कि कसो ? महामायाद्वारा विचलित बनाईकन यसो॥ बडा बज्जी जस्ता पनि कपट ली कातर भए । बडा द्यौता जल्छन्‌ अलिकति त हाम्रा उदयले ॥ (४७) बुझे बज्जरीले यो प्रबल तपको तापहरण । , तपस्वीमै भर्ने सुरविषयको दुर्बलपन ॥ ननाघी स्वगको भझिलिमिलि जगत्‌को जितिलिने । परी राम्रा दिन्छन्‌ सुरपति सुनौला स्तन हुने ॥ (४८) मकन यदि दिए ता प्पयूँदथैँ चारु प्याला । दिन दिन रस लिन्थे क्या मुसारेर गाला ॥ तर हरि ! कविता यो कालिमाले छ काली । यससँग दिन बित्छन्‌ खानुपर्ने छ गाली ॥ (४९)

[1

तृतीय सर्ग मेनका;$गमन (तोटक) सुन बादल भो सुन सूर्य भए । सुरद्वार खुल्यो सुनेको नभमा ॥ सुनको भव भौ सुनको जलले । सुन तार बजाउँछ कल्कलले ॥

१) सुनको छ सिँढी सुरमार्गसरी । अलि लाल गुलाब छरी हँसिलो ॥ झलमल्ल )« छ?“ ज्ज्वल कान्तितिर । दिन सुवर्णपुरीशिखर ॥ (र) अब दिव्य हिरण्मयको प्रहर । दिन पुग्दछ स्वर्ग उडी सहजै ॥ सुन-पङ्गख लिई सुनको चिडिया । मन देख्दछ क्या ! सुनको शहर ॥, (२) सपना दिउँसै सब चक्षुअघि । सुनबाट सुगन्धसमान खुल्यो ॥ अब शीतल शान्त समीरणले । मन लग्दछ सुन्दर-मन्दिरमा ॥ (४)

१९

पृथिवी सुनले सब छाइदिँदा । सुरका पुरको सुन कान्ति हुँदा ॥ सुरलोक भनीकन देवपरी, छकिईकन आउँदछन्‌ कि झरी ? (५) दिनको सपना रचना रसिलो । अन पुग्छ चढी सुनको शिखर ॥ रविले कवि झै छवि छाइदिँदा । अब धप्प भयो सुनको शहर ॥ (६) म त हेर्छु आज रही तटमा । वनमा जलको सुन-छल्छलमा ॥ दरबार बनाउँछ कल्कलले । घनका प्रतिबिम्बित टल्पलमा ॥ (७) सुन झन्‌झन छन्‌ छन शब्द भरी । घुँघुरा जलका श्रुतिरञ्जन छन्‌ ॥ अलि-गुञ्जन झैं जल-भञ्जन ती । सुन मञ्जुल शब्द सुनाउँदछन्‌ ॥ (द) लहरी कति भयाउ किनार छुँदै । झलमल्ल झरीकन छर्बीरँदै ॥ हरिया भुइँमा बहुरत्न लडी । लयदार बने झलमल्ल गुडी ॥ (९) हरियो वनमा नव बैँस ; 9३ नव पल्लवका अधरापसवले ॥ मदमत्त छ कोकिल काल बुझी । वनबीच वसन्त र स्वर्ग सुझी ॥ (१०)

क्रतुराज छ आज यहाँ वनमा ।

छ वसन्त उहाँ घनका सुनमा ॥ सुनमा पनि आज सुगन्ध रस ।

छ फुलेर हुँदो सपना सरस ॥

फो) लतिका पतिका सुकराश्रयमा । सुनको पंलमा ध्वनि कोमलमा ॥ “सुनकेश परी तल हेर, झरी !" अति शाब्द सुनेर फुली नखरी ॥ (१२) सुनकी तनकी सुनकेशा परी । जुन साँझ भनी नरले कहिने ॥ सिउरेर गुलाब मुसुक्क बनी । विहगाबलिले कति चारु बनी ॥ (१२) कि त मायिक मोह रची झलल । सुरको दरबार बसेर छल ॥ दुनियाँ सबमा अन्न मोह रेँग । करबाट बढाउँछ झन्‌ दुगुना ॥ १४) मृगशावक हेर फुरुक्क पन्यो । सुनको दुनियाँ जब सामु झन्यो ॥ पिउनाकन वारि नदीतटमा । जन त्यो शिशु चञ्चल भै दगुत्यो ॥

११) म त एक परी मृदुलापधरकी । मृदु रेशममा हरियो वनको ॥

पतला भुइँमा बहपुष्प जडी । सँगिनी यस ठाउँ बनाउँदथेँ ॥

(१६)

क्सुमा$धरका मदिरा बटुली । मधुमस्त बनी तरुमूलतिर ॥ जलका ४ १4७0 कथा । कति रचेर सुनाउँदथेँ ॥ (१७) उ मुख्नुक्क क्क गरेर गुलान बनी । हाउ र भाउ झिकेर अनि ॥ वनकी महिमासरि कान दिने । म बुनी दिलमा सपना कहने ॥ (१८) म नताउँदथैँ कसरी दिलमा । साँझ पसी सब सभ्य बने ॥ चिडिया पनि गान बने । कसरी कविता जलबाट बनुने ॥ (१९) अनि ल्याउँदथैँ जलरत्न पनि । - " उसका शिरलाइ जुहार दिन ॥- अनि क्त न. सुनिँदा । उ त नृत्य बनी म त गाउँदथें ॥ (२०) उनका मृदु अङ्ग प्रसङ्गसँग । कुसुमान्वित भै मलया$निलमा ॥ सब प्राकृत प्रेरणले रसिला । प्रबलीकृत भाव हिलाउँदथें ॥ (२१) अनि अस्फुट पल्लव भावहरू । मृदु आउँदधे उनका मनमा ॥ सुन छाउँदथे उनका शिरमा । सुन तार बजाउँदथैँ करमा ॥ जल झल्झल प्रेम लिई गहमा । रहँदा वनमा उनका सँगमा ॥ (रर)

वनकी महिमा उ सजीव तिनी । किन चाहनु मर्त्यसुता सँगिनी ॥ सब नृत्य गरीकन भाव भरी । नजरैअघि हेर यही मधुरी ॥ (२२) तपको मद भङ्ग हुने त्रतुमा । यस सुन्दर काननमा नृपति ॥ गह बन्द गरी अवहेलनले । रहँदा तर इन्द्रसमेत गले ॥ (२४) (दुतविलम्बित) कनककान्ति छ बादल खुट्‌किला । सुरपुरीतिरको नभ सान्ध्यमा ॥ प॒यर चट्ट उचाल्न तयार ती। उपर हेरन ! चित्रित मेनका ॥ (२५) समय सुन्दर सान्ध्य सुवर्णको । मदनमन्दिरमा वन पर्णको ॥ जलनिनाद लिँदी ललितांशुका । तल झरिन्‌ पृथिवीतिर मेनका ॥ (र६) मधुर शिल्पकला जिउँदो बनी । युवति चित्र उडान तयार छ॥ कृसुमगीच वसन्तविहारको । नृपतिका दरबारसमीपमा ॥ प्रकृत पड्ख लिएर सुहाउँदो । सदृश छन्‌ नभमा अब अप्सरा ॥ सुन गुलाब त्यहाँ सब फुल्दछन्‌ । मधुर पड्ख फिँजी मृदु बोल्दछन्‌ ॥ (२७)

“तल झर्छ कि” भनेर दिनान्तमा । सुरपुरी रहने 'छवि' साँझको ॥ कनकपड्ख ढलक्क गरीकन । अधरलाल मुसुक्क जसो गरी ॥ शिखर भझील रँगाउन हेर्दछन्‌ । अन त्यसै उनले पनि गर्दछन्‌ ॥ (रद) तल झर्छ कि भनेर त्यहाँ तिनी । लघुतनी हलुकासँगः .ओर्लिइन्‌ ॥ कुसुम त्यै मनले मलया$निल- चपतमा धरणीतिर भर्दछन्‌ ॥ (२९) शबल पड्खहरू तरुमा अडी । तल सफा जल प्यूँन मसक्क भै॥ प्रथम फर्फरले अघि हुत्तिई । उर अगाडि दिई अलि कर्किँदै ॥ (३०) जुन प्रयत्न गरीकन दृष्टिको । मधुर पात गरी तल हेर्दछन्‌ ॥ सदृशता त्यसको उनमा थियो । जब तिनी पृथिवीतिर फर्किइन्‌ ॥ (२१) बहुत दूर हुँदा चिडिया थिइन्‌ । जलद उज्ज्वलका चयनीचमा ॥ अब बनिन्‌ सुमुखी तल ओर्लिंदी । कवि घनीकृत झै सुषमा कुनै ॥ (३२) हृदयव्योमसुवर्णविहारिणी । मधुरमादकपड्खप्रसारिणी ॥ विहग-आवलिले कलभाषिणी । अनुपमा सपनासरि छन्‌ तिनी ॥ (३२)

मदनशासनकाल धरातिर । मृदुलपड्ख रँगीन सुरेख भै ॥ कुसुमरम्य उडीकन आउँछन्‌ । पवनमा हलुका गतिले झरी ॥ (३४) नजर सूक्ष्म नभै नरको तर । गगन देख्न कठोर छ सुन्दर ॥ सदृश छन्‌ लघु-पड्ख-प्रचालिनी । सुरपुरी वनकी कसुमाङ्गिनी ॥ (२५) मधुर छन्द थियो कविता परी । प्रकृतपड्ख्ख लिएर बहेसरि ॥ सुनहलापन बीच रमाउँदो । हृदय सिर्जनको नव बागमा ॥ नजरले सुखका क्षण शान्तमा । अलसपड्ख गरी पृथिवी सब ॥ हृदयरम्य विहार बनाउँदा । जलदरङ्ग लिँदो मृदु भागमा ॥ (३६) सुनहला चिडियासरि साँझकी । अब बराबर हाँकिन वेगले ॥ अनि बराबर लाउन चक्कर ! उरअगाडि दिईकन बैंसका ॥ लहरले, रस चारु घकेलिने- जलद फुल्छ जहाँ तहमा तह । गगनमा सुषमा अब ओर्लिइन्‌ ॥ (२७) हृदयकी सुषमा सुरदेशकी । त्रिदशमन्दिरद्वार खुलाउँदी ॥ वचनवर्णन धूसर पार्दछिन्‌ । अवनिमा गह दी मनमोहिनी ॥ (२८)

सुखद दृश्य मनोहर देखियो । घर, पुरी, वन, शैल, नदीभरी ॥

सकल सूक्ष्म सुरूप लिने गरी । अलि अलौकिक नव्य छ माध्री ॥ :

(३९) गिरि बने .गज झैं वन रोम झै । गजुर हैम शिवालयमन्दिर ॥ सकल छन्‌ पुतली शिशुको सरि । सलिलका पथ छन्‌ मृदुरेखित ॥ (४०) शहर छन्‌ सब अल्प मनोहर । मधुपका घर झैं बहुखण्डका ॥ सडकका पनि सूत्र विचित्रका । अवनिका पटमा तनु तानिने ॥

(४१) वन छ मिर्मिर दूर भईकन । सब छ अल्प हुँदा मृदु मोहनी ॥ अनि कतै कुइरो अलि निल छ । सब नताउन सक्तिन लेखनी ॥ (४२) अवनिका सुखको 'मृदु मोहनी । सकल सुन्दरको लव गोल झैं ॥ रजतरात्रि प्रभा सुघनीकृता । कुसुममाथि हिमाम्बु बनी भन्यो ॥ (४३) कुसुमलोल समीरणले गरी । मधुर प्रेरण सत्त्वर फर्किई ॥ विटपमा परिवेष्टित वल्लरी । वदन हेर्न मनोहर कर्किई ॥ (४४)

सुन सफा दुनियाँतिर आउँदी । अब त्यहाँ मुनियाँ वनकी कथा ॥

कति फुरुक्क फरक्क उ फर्किई । मधुर शब्द सुनाउन निर्सिई ॥

(४५) किनकि ती कनकाभ सुकालमा । मधुरपड्ख चलीकन गाउँथिन्‌ ॥ सदृश गाउँछ स्वर्णचरो दिन । जलघधि चुम्बनलाइ उडी पर ॥

(४६) अविदिता सुषमा सुरदेशकी । श्रषणमा मनको मृदु मर्मरी ॥ तुहिन हेम हुँदा गिरि कानन- तिर सुदूर झरेसरि निर्भर ॥ मधुर पड्ख प्रचारण गर्दछिन्‌ । जन धरातिर ती तल भर्दछिन्‌ ॥ (४७) नव अलौकिक वाद्यहरू भरी । नसुनिने मृदुल स्वर-मञ्जरी ॥ कवि ननेर सुनेसरि बागमा । मृदुलको कुसुमाकर आउँदा ॥ (४) म त अहो अब बढ्न कठोर भो । मृदुलका सन शब्द मिलन्‌ कहाँ ॥ वदन दृश्य भई अब लेखनी । लटमुखासरि हेर्दछ मोहनी ॥

(४५)

सकल अक्षर मञ्जु वसन्तका । अधखुला कलिकासरि कोमल ॥ हृदय $“05:992 4 - सहित मात्र भए भखडँ ॥ (५०) तदपि एक छ शब्द बयानको । उ छ विचित्र अनिर्वचनीयता ॥ युग अनेक मिलिन्द भा 2 भनी । जसअगाडि बने बेपता ॥ (५१)

" “तुहनरामशयाई शरद्‌ श्रतुको विधुको रँग । ०. युन0"4/4004 ५वबलिशासन ॥ रँग सोहिसमान छ।

जुन चकोरमनोहरप्राण छ ॥ भझलकबीच अनन्त बन्यो पल । अब झिलिक्क बनीकन मञ्जुल ॥ (५२) वदन मानव झैं तर तेजिलो । अमरपुष्पसमान अरू अघि ॥ झलक एक सुनाउँदध्यो यही । “सुरपुरी सुनले लटरम्म छ॥”

(५३) अमृत ओज थियो सुकुमारिता । कक तनुबाट बनेसरि ॥ वदन रचनासरि । विघ्रु गिज्याउँदथ्यो मुखबाटुला ॥ (५४) मृदुल अन्चल क्रौञ्च भुवायुना । गगनका गतिले लच्रियो ॥ कुसुम पत्र सफासरि लत्रियो । मधुर फर्फर बीच प्रवातको ॥ (५५)

पिहित छन्‌ स्तन चूत बढालु झैं । सुरपुरीलतिका उर बाँध्दछन्‌ ॥ फल लुकाउन फूल जडीकन । शरम राख्न सुगन्ध समाउँछन्‌ ॥ (५६) उर अधोगत देख्न वनस्थली । पुलकसाथ बनी कुसुमा$$वलि ॥ पिक मदालस बोल्छ "कह्‌ १.७ मधुर प्रश्न गरेर : ॥

(५७)

सुरपुरी सब हेर्दछ, रङ्गको । मृदु घडाहरु दृश्य-भरी छरी ॥

लहर बन्छ समीरण सुस्तरी । श्रषणमा मुनिको मृदु मर्मरी ॥

(५८) तर उनी जती दृढमौन छन्‌ । का कक चा गर्दछन्‌ ॥ तटशिला पनि सुन्दरले छुँदा सलिल-रङ्ग तरङ्ग सुनाउँछन्‌ ॥ (५९) अब झरिन्‌ घरणीतिर अप्सरा । मधुरपड्ख निर्मीलित झै चरा ॥ विटपका करमा करले अडी। मृदुलतासरि छन्‌ तरुमा जडी ॥

(६०)

जाउलातामा कर त्यो मुखमाधुरी ॥

कन बयान ? नबने कति अप्सरा । जल तथा थल औ उरमा परी ॥

(६१)

प्रथम पुष्प प्रकाशक पद्मको । उर छुने उनको नुझ उच्चता ॥ तदपि अल्पवयस्क छ त्यो रस । अमर-षोडश-बैंस-मदालस ॥ (६२) _ पयर ती चतुरा छमछम्‌ चले । लहरमा सम दीकन चञ्चले ॥ विगहका सब मूक गला खुले । अधर फर्फर भै त्राषिका चले ॥ (६३) मधुर कम्बरमा कर ००५० कल कुसुमतुल्य दिईकन लच्किँदै ॥ चपल चाँप सजीकन नर्तन । लिन तयार भइन्‌ मृदुलाधरा ॥ (६४) यदि यथार्थ खुलासित लेखियोस्‌ । तब बयान हुँदा ७५ ५2७ ॥ अवनितर्फ कुबेर । “म छ गरीब” भनीकन धघाउँथे ॥

(६५) धवल जाँघ थिए कदलीदल । रहरका रसिला अलि पेशल ॥ मधुर मसृण मादकता भरी । दुइ हिले हलुका हँसिला खुली ॥ (६६) . पयर छम्छम “चल्छ कला-लघु- म उपमा कुन चीजविषे लगूँ ? मद्दनका न्यु) ०००५ । पहिरिने कि त 9::७०० परी- तिर कुनै तुलनापदमा पुगूँ ? (६७)

कि पर रेशमको घर चीनमा । मधुर किम्बु टिपेर पहाडमा ॥

अघर लाल गरीकन गाउने । युवतिका पद भन्नु मनोरम ?

(६८) धनुष दिव्य खुली रँगले भरी । अवनिनिम्ति तृषार्त झरी झरी ॥ विविध रङ्ग सिँगार लिने परी । शवल-पड्ख-मयूर-निवासिनी ॥ सुख झरीकन हेर्न जसो गरी । झिलिमिली शिखिपड्ख फिँजाउँछे ॥ मधुर नाच्न झमाझम माधुरी । अब चलिन्‌ त्यसरी सुरसुन्दरी ॥ छ सुगन्धको मलय-मन्द-समीर-सुगन्धको । घन लिनाकन कोमल कोषको ॥ विकच सुन्दरतासँग निस्किँदा । मधुर हाव र भाव गरीवरी ॥ कसुमिता लतिका वनकी परी । मुकुलदार बन ज्यु ण भुम्किई ॥ नव लिई नखरा गम्किई । हिलाउँदछन्‌ नव बैंसको ॥ रँग कक गरी वन कनक-पड्ख माघुरी ॥ अब उही नखरासित नाच्दछिन्‌ ।

(७०) प॒यरको गति “० ७] ०००५ । कश मृद्‌ मना । मरर्ण पनि ॥ पयरस्पर्शा मिले अमृतै भनी । सकल अर्पणनिम्ति तयार छन्‌ ॥ तदपि फेरि उठीकन भन्दछन्‌ । “छुनु हरा नवजीवन बन्दछन्‌ ॥”

(७१)

३२

अन लता, तरु औ तृण, पात नै । मधुर दोलन ताल दिने भए ॥

गगनमा छवि लाल सबैतिर । मदनकी मदिरा रँगिली बनी ॥

(७२) अब दिवाकर राज्य अनङ्गको । झलल पार्न गई जलमा डुबे ॥ कमलिनी उरमा भैँवरो धरी । नयन चिम्लिननिम्ति तयार छ ॥ (७३) हरर मग्मग बासहरू चले । मृदु समुच्छुवसित प्रणया$$सव ॥ मधुर भै. दिनको प्रखर प्रभा । तरु गलासँग बद्ध छ कामिनी ॥ (७४) किसलयी अबला कुचकोमला । मधुर पर्न ढिटी पिकको गला ॥ शारमलाल उरोरुह छेक्दथी । अन फुकी अगगुण्ठन फ्याँक्दछे ॥ (७५) सुरभिका शरले उर भेदिने । विविध रङ्ग दिईकन भावमा ॥ रति-मनोरमको रजनी सफा । अन छ शासन हेर सुवासको ॥

(७६) मघुर काम जगाउन गाउँथिन्‌ । नरम नर्तनमा मृदुकामना ॥ कुसुमतुल्य हुने रँगमा झरी । शावल भै मनका मृदु बागमा ॥ (७७)

दर

चतुर्थ सर्ग मैनकानृत्य र तपोभङ्ग

हे साधो सुन ! मूर्ख छौ सब तिमी फुम्ना कुरामा पन्यौ । ढुङ्गा आसन भो, हठै व्यसन भो, झन्‌ स्वर्गबाटै झन्यौ ॥ शाय्या एक बनाउनू मखमली बुट्टा भरी सुन्दर । यौटा राख त अप्सरा मृदुमुखी देखिन्छ है ईश्वर ॥

५१) चिम्टाका बदला चुरी छनछनी 'गाँजा त्यजी कामिनी । शिक्षा प्रेम लिए जगत्‌ भुलिगए मायाविनी यामिनी ॥ आँखा आधि गरी निमीलन सुखी सन्मार्गमा सत्वर । आरु, सुन्दर नागिनी घर गला, पाक त्यहाँ ईश्वर ॥ (र) विश्वामित्र थिए अनन्त तपमा तेजी थिए धप्धप । ढुङ्बामाधि जमेर आसन कडा भज्थे महान्‌ पादप ॥ त्यस्ताको पनि चित्त डग्मग भयो आनन्द नाचीकन । मुद्रा छैन अनङ्ग, बिभ्छ शर है ! भो छोड माला, वन ॥ (२) (भुजड्गप्रयात) नटी मेनका छम्छमाञन्‌ अगाडि । कटी भाँच्न लच्की लिई चाल भारी ॥ भुलून्‌ गर्व हेरी सबै आज साधु । मसीनो कलाको भजी मोहजादू ॥

(४)

बनून्‌ दीप्त आँखा सबै सौख्य पाउन्‌ । खुली स्वर्ग झल्काहरू झल्किजाङन्‌ ॥ सफा पाउ राम्रा सधैँ छम्छमाञन्‌ । सबै श्लोकले 'हाइ क्याबात' पाउन्‌ ॥ (५) तपस्वी बडाका खुलून्‌ आज आँखा । हँसीला उज्याला परी जग्मगाउन्‌ ॥ यहाँ एक कन्या अनौठी उज्याली । नटी मेनकाकोखमा जन्म पाञन्‌ ॥ (६) झुकी साँझ आइन्‌ झरिन्‌ एक तारा । थियो चारु घुम्टो फिका मिर्मिरेको ॥ पखालेर लाली उँचा टाकुरामा । झरिन्‌ शीतका बूँद ली फूलमाथि ॥ (७) कणा सौरभी कुद्न लागे मरुत्‌मा । सबै ठाँटका फूल पारेर मस्त ॥ निशा झिम्किइन्‌ झूल तानेर नीलो । सजी कामको फूलनुट्टे बिछौना ॥ (८) ' थियो दिव्य षड्यन्त्रको सूक्ष्म जादू । कहाँ टिप्न सक्थे त्यहाँ हेर ! साधु ! यता मेनका मोहिनी छम्छमाई । उता कोयली साँझमा सोध्न आई ॥ (९) तपस्या त्यसै शब्द सुन्दै डराई । मरेका सबै मासु आयो पलाई ॥ जगत्‌तर्फ आँखा खुले चल्मलाई । जसै मेनकाले परीगान गाई ॥ (१०)

नवात्योचरीहो,नवात्योपरीहो? न वा कृष्णको मोहनी माधुरी हो ? न वा विश्वसौन्दर्यको चातुरी हो? यसै कान पीयूषले नै भरी भो॥ (फो) बडा ८०००५० क ल्य आँखा लगाई । सुनी छम्छमाई ॥ जसोरी उषाका सुनौला नचाई । तपस्वी निशाको वनै डग्मगाई ॥ उघारेर आँखा लगी पूर्वतर्फ । महा$५श्चर्यको दृश्य दिन्छन्‌ खुलाई ॥ १२) 'चाँद ठूला जुनेली जगत्‌ भो । छुनै त्यहाँ त्यो परीले सफा अङ्गलाई ॥ दिई चारु लच्का घुमाई नचाई । अहा ! कामगाना शशीमा सुनाई ॥ (परे) यतां चन्द्र हाँसे, उता फूल हाँसे । मरुल्लोल छन्‌ वल्लरी फूल-आशे ॥ रँगी पङ्ख वासे, उता एकनासे । सरिच्चालले लोक कल्लोल गाँसे ॥ (१४) सबै पुष्पले कामवास्ना निकासे । रँगाएर छाती सबै साधु छासे ॥ मिही भित्रको प्रेरणा गन्ध मासे । कचौरे बने क्वै, कुनै छन्‌ गिलासे ॥ (११) हरा वृक्ष हाँसे सबै दुःख नाशे । झरी झर्न लाग्यो वनैया बतासे ॥ जुहारी अकाशे परी दिव्य हाँसे । टिपी स्वर्ग-हीरा नयाँ माल्य गाँसे ॥ (१६)

झझल्‌झल्‌ झझल्‌झल्‌ छ झल्कीरहेको । मरुल्लोल कल्लोल छल्छन्‌ छ छलछन्‌ ॥

जहाँ जून टल्पल्‌ छ चल्मल्‌ चलेर । ककल्‌कल्‌, नयाँ कल्पना कल्कलाई ॥

(१७) यता स्वर्गका अप्सरा छम्छमाए । मिही झिम्किने चालले चम्चमाए ॥ उता वायु नै गन्धले झम्झमाए । यता रङ्ग नै राप भै रम्रमाए॥ (१८) “सधैँ के तपस्या ?” भनी पालुवाले । नयाँ कामको रङ्गकी बैंसवाली ॥ भरीलो नशादार चापल्यद्वारा । गरी वायुको आड पाई इशारा ॥

(१९) चुमे पातले पात त्यो प्रेरणाले । क भटिलमुकलरि- नाम ली गन्धवाह ॥ गा का छ ००७७) ।

गिज्याई मुस्क्राई ॥

(२०) भने च्याखुराले “छ सौच्दर्यभित्र । अहो ! मारको मोहनी क्या विचित्र ॥ त्यही स्वर्ग देखिन्छ, त्यो हो समाधि । अरू शून्य हो, शून्य वैकुण्ठगादी ॥”

(र१) त्यसै स्वर्ग ओर्ल्यो तपस्या गिज्याई । परीरूप भन्थ्यो “सबैले मलाई ॥ सधैं खोज्दछन्‌, साधु ! संसार त्यागी । नदेख्ने नटिप्ने सबै हुन्‌ अभागी ॥”

(रर)

झरे झल्किई निर्झफरी शीकराणु । सुधारश्मिका वन्य मीठा मरुत्‌मा ॥ मिल्यो जूनमा शनब्दमाघुर्य सारा । झ्प्यो कानमा दिव्य पीयूषधारा ॥

(२३) परी भन्दछिन्‌ निर्भरी झैं बनेर । सबै ग्रामका शब्दका माघुरीमा ॥

(२४) तिनी मुस्कुराएर नाचेर आइन्‌ । बन्यो स्वर्ग प्रासाद आनन्दलाई ॥ पहीलो त्यहीँ ब्यूँझियो प्रेमनामा । कुनै तत्त्व मीठो दुवैका नशामा ॥ (२५)

सबै विशवामकार भो प्रेमलाई । ब्यूँझिए काम सौन्दर्य पाई ॥ पहीली उषा फुल्न लागी गुलाफी ।

उठे। राम-बुट्टा बनी छिर्बिराई ॥ । (र६) महाशून्यमा तारका झिल्मिलाए । फुले चाँद नालाहरू भझल्मलाए ॥ सबै कोयलीले वनै खल्बलाए । जसै कामले रङ्ग राम्रा रँगाए ॥ (२७) शाशी-मोहले मुग्ध बन्छन्‌ चकोर । नदी चल्दछन्‌ प्रेम बेली विलोर ॥ जुहारी नने हेर तारा उज्याला । चढे इन्द्रका कण्ठमा प्रेममाला ॥ (२८)

सबै सत्य पग्ली शशीमा सुधा भो ।

त्यही दिव्य सौन्दर्यले स्त्री बनाए ॥ असत्‌ बीच लज्जा बनी चारु लाली ।

भयो नृत्य नै जिन्दगी नाम खालि ॥

(२९) “लताकेशमा रेशमी पालुवा छ। मुगा ओठ मेरा, गुलाबी कपोल ॥ नशामा छ नाला उषालाल लोल । ममा प्रेम गर्ने छ को आज ? बोल ॥ (२०) म ता माघुरी सत्यको मोहनी हुँ । म आत्माहरू खिच्न आएँ झरेर ॥ सबै स्वर्गका तर्फ बोलाउँदी छु । असत्‌को तपस्या अरू हुन्छ हेर ॥ (३१) नछोए असत्‌ले जगत्मा मलाई । बडो लाजले भाग्छ आत्मा डराई ॥ भए प्रेम सच्चा म लैजान्छु स्वर्ग । नजान्ने कुनै प्रेम गर्नै मलाई ॥

(३२) म देखेर जो मोहनीले छुँदैन । उ आत्मा जगत्मा सजीवै हुँदैन ॥ तपस्या म हुँ, ईशकी भै सिँगार । अरू कष्ट हुन्‌ हेर फुम्रा अँगार ॥

(३३) तपस्वी हठी शून्यमा पुग्छ मेरो । भुली मोहनी, गर्व ली तुच्छ सार ॥ सबै सिर्जना डग्मगाएर काँप्छे । सभ्यता बन्छ कालो अँगार ॥ (३४)

“म बोलाउँदी भै तिमी बोल प्यारा ! तिमी बोल्नुमा स्वर्ग आधार लिन्छ ॥ न ता रुन्छु सारा जगत्‌ नै जलाई । सुने फुल्छ सारा जगत्‌को भलाई ॥” (२५) भरेका सुगन्धी सफा शीतभित्र । सबै कौमुदीका कणा बोल्न थाले ॥ सुनी कल्पना योग धिक्कार्न लागिन्‌ । तपस्या डराई अखूतर्फ भागिन्‌ ॥ (३६) तपस्वी बने लट्ठ, आँखा खुलेका । भयो प्रेरणा आधि बोलाउनाको ॥ दबाए त्यसै भाव लज्जा उठेर । दुवै नेत्र भन्थे 'नछाडे मलाई ॥' त्यहाँ एक फुल्का भयो ' त्यहाँ एक एक उल्का । बक या क्यै सुनायो कराई ॥ नराम्रा कुराका सबै त्रास पस्दा । उनी तर्सिइन्‌ “लौन नी" भन्नलाई ॥ नशा किर्किरी भो, भयो ढक्क छाती । “बचाक कुनै” भन्दछिन्‌ ती “मलाई ॥"

(२८) तपस्वी उठे गर्न रक्षा परीको । तिनी 4414 १७७५ पाई लजाई ॥ जसोरी कुनै वल्लरी । बडौ वृक्षको आड लिन्छे समाई ॥ (३९) भयो स्पर्श त्यो कान्तिको झै घरामा । जहाँ कौमुदीका सुधा वर्षनाले ॥ सबै रोम जस्ता मुनामा हजारौं । नयाँ कम्प लिन्छन्‌ भिजेका कणाले ॥

(४०)

तिनी प्रश्न गर्छन्‌ "कहाँबाट आयौ ? कहाँबाट बाएर मिष्ट ल्यायौ ?

परी हौ कि कोही कि देवी उज्याली !? नढाँटी तिमी बोल सङ्गोच फाली ॥"

(४१) . उनी लाम्चिला नेत्रका ती कुनाले । यसो हेर्न लागिन्‌ झुकी लाज मानी ॥ यता लाजका हात ब्यूँझी सँभाले । पछ्यौरा उता लकिँदा बिर्सनाले ॥ (४२) हरे ! के छ यो कामिनीका कलामा ! सबै षट्पदी छन्‌ फुका कोपिलामा ॥ तरी उर्मभिवाला अनोखी तरङ्ग | वसन्ती मशुत्‌ खोज्दछन्‌ दिव्य अङ्ग ॥ (४३) सुगन्धीपना बैंसको ठाँट पारी । महामोहको मोहनीतुल्य भारी ॥ कलीलो लिई ओठ फुल्दो छ सारा । तपस्वी लगाई छखुट्टै किनारा ॥ (४४) भई मोहनी ईश लट्ठ्याउँदा छन्‌ । कुनैमा सुधा दी कुनैमा विषै दी॥ कुनै आसुरी कामले लठ्ठ पर्छन्‌ । पिई मर्त्यताको सुरा यो अनादि ॥ (४५) महात्माहरूबाट दृष्टान्त पाई । अजेया ,यिनी छन्‌ भनी बैंसलाई ॥ तपस्यापरी सुन्दरी चट्ट छोडी । । सबै भज्दछन्‌ कामिनी भुन्भुनाई ॥ (४६)

झिना झुन्फझुने स्वर्गका तारलाई । मिलाएर बोल्ने कलाको मिठाई॥ तपस्याहरू लाख गर्थे तथापि । म पाए सधैं सुन्न ती कान थापी ॥ (४७) तिनी भन्दथिन्‌ बीन झैं रुन्भुनाई । सबै कोषमा शब्द पीयूष ल्याई ॥ त्यहीँ फेरि चाली उछाली उचाइ । सबै सप्तक स्वादुका शन्द छाई ॥ (४८) “म ता मेनका स्वर्गकी नाचनानी । थिएँ अप्सरा देवताकी बयानी ॥ वसन्ती थियो नृत्यमा लाल बाग । जहाँ देवता भृङ्ग झै झुल्न लागे ॥ (४५) म लाली हुँदा लाजका फूल फुल्थे । यहाँ यी घरामा गुलाबी बयानी ॥ झरी सूक्ष्म झल्का त्यही गानबाट । सुधा भर्दछन्‌ कोयली कानभित्र ॥ (५०) थियो नाटघशाला जहाँ देवबाला- हरू निर्झरीका हँसीला जुहार ॥ टिपी शन्दले गानमा दिव्य सार । भरी नाचमा जोडन खोज्छन्‌ सिँगार ॥ (५१) त्यहाँ नाच गर्थेँ सबैका अगाडि । निशाकज्जली मोह झै केश छाडी ॥ त्यसै कालमा मर्त्यले सम्भिनाले । गित्यो आँसु मेरो त्यहाँ हृद्‌ छुनाले ॥ (५२)

वहाँ प्रेममा भावना मात्र हुन्छन्‌ । जहाँ प्रेम सच्चा घराभित्र हुन्छन्‌ ॥ भयो दिव्य भावानुसारी रुलाई । त्यहाँ हर्षको नाचमा झन्‌ मलाई ॥ (५२) । उठ्यो इन्द्रको वीर भौँमाथि आँधि । र आज्ञा भयो 'छैन तेरो समाधि ॥ धराको वियोगी हरामा गएर । बसेस्‌ खालि खल्लो कुरामा रहेर ॥' (५४) म बलेँ त्यहाँ च्याँठ लाग्यो अनन्त । अँध्यारो पसै झैं थियो दिग्दिगन्त ॥ यहाँ कोयली शन्द खल्लो सुनेर । म रखैँ रै भएँ आड शून्यै भएर ॥ (५५) म नाचूँ र गाउँ भने झै भएछु । भरडै झै दिशामा यहाँ रङ्ग रङ्गज ॥ थपूँ मञ्जरीमा सफा कल्कलाई । भयो वेदना झैं सरित्‌ सल्सलाई ॥ (५६) कला सम्झिएँ सत्यको भाव भर्ने । भयो भित्रको प्रेरणा गान गर्ने ॥ यहाँ चालमा दिव्यता नै नपाई । भयो सक्सकी नाच्नलाई मलाई ॥ (५७) तिमी फूलका बाहलीबाट गाला । £ ५,००“ फुल्ने छिपाएर लाली॥ 'अरू के भनूँ के भनूँ' को मिठास । भई चल्मलाई बनिन्‌ चित्र खास ॥ (५८)

खुल्यो चाँदनी चारुको निस्कनाले । त्यसैबीच चाँदी किनारा उज्यालो ॥ सबै प्रेमका भावका कोपिलाको । लिई चारु उक्साइको गन्ध छाले ॥ (५९) , सबै बैंसका लाज लाली सुराले । शशी झै परीमा शशी मुस्क्राइन्‌ ॥ मिही व्यङ्ग्य जस्ता गुलाबी सफाइ । ' लिएका अनौठा नबोल्ने कुराले ॥ (६०) सुधासङ्‌ लिएको सुधारशिम छाई । खुल्यो दिव्यता बाटुलो झल्मलाई ॥ कलीलोपना हास्यमा कल्कलाई । प्रभाको सफा नव्य संसारलाई ॥ (६१) हरे ! देख्न पाए तिमी बुभन सक्थ्यौ ! रहेछन्‌ केती स्वर्गमा झिल्मिलाई ॥ बनी च्याखुरा नेत्र भै मुग्ध दोटै । नबोलूँ नबोनूँ पि भो मलाई ॥ (६र) जुनेलीपनाले बने झैं सजीव । थियो नेत्र पानीभरी कल्कलाई ॥ यसै उड्दछन्‌ की दुवै नेत्र मेरो । तिमीतर्फ भन्ने छ झस्को मलाई ॥ (६३) भए चित्रकारी भरी रङ्ग भारी । त्यही चाल झल्का सफा ठिक्क पारी ॥ जुनेली दिई दिव्य पानी उतारी । जगन्नेत्रमा मोज दिन्धें म भारी ॥ (६४)

हरे ! सक्छ को खिच्न रेखा मिहीन ।

परी इन्द्रमाया जगत्‌मा दिएन ॥ सधैँ कल्पिनाको लिएका मिठास ।

भयौं तिर्सना मूर्ति झैं चित्र खास ॥ न साफल्य पायौं न बन्छौं हताश ।

(६५)

न मिल्ने, न खुल्ने, न फुल्ने, न गल्ने ।

सबै चीजको झै तिनी छन्‌ मिठास ॥ लता विश्वकी श्री सफा दिव्य पाई ।

फुले झै हिले झैं छुँदै स्वर्‌ बतास ॥

(६६) छ जो नेत्रको नीलिमामा चढेकी । उज्यालो नटी दिव्य सौदामिनी भै ॥ घना केशको मेघ चढ्दा हिमाल । यहाँ नाच गर्थी बनी दिव्य ज्योति ॥ (६७) कुरङ्गीहरूका हरा राज्य रङ्गी । वनैया कलेजी कलीला मुनाले ॥ ननोलेर बोल्थे त्यसै भल्किनाले । मुगाओठ राम्रा मिही झल्किनाले ॥ (६८) त्यहाँ ब्रह्मको अमृता$नन्द झल्की । तपस्वी रमाए सुधा दिव्य टल्की ॥ त्यहाँ खोज आफ्नो पुग्यो सिद्िचूली । भए मुक्त ज्यूँदी जगज्जाल भुल्दा ॥ (६९) लिए हात आहा ! लता झैं कलीलो । शाशीको सफा बाहुली झैं हँसीलो ॥ जहाँ पुष्परेखा नशादार राम्रा । छुँदामा नशामा नशा झैं दगुर्छ ॥ (७०)

' तपस्यापिपासा नुभ्यो बाहुलीमा । ' त्यहाँ चुम्नको चारु आनन्द चाखी ॥

रप्तीला भएका तिनी बोल्न थाले । सुनिन्‌ लज्जती लाजकी मेनकाले ॥

(७१) “तिमी मोहिनी ईशकी हाता ल्य । सबै विश्वकी माधुरी झैं अमूल्य ॥ तिमी चाँदनी छौ निशाभित्र काली । जगद्द्योतिनी दिव्य ज्योत्स्ना उज्याली ॥

(७२) तिमी चाँदनी छौ म तिम्रो चकोर । तिमी तारका छौ म पानी विलोर ॥ तिमी फूल प्यारी म ता बासना झैं । यता दिव्य स्वप्ना, उता सम्झना झैं ॥

(७२) तडित्‌ झैं तिमी छौ म ता मेघमाला । तिमी श्री जगत्‌की म ता भाग्यज्वाला ॥ तिमी वबल्लरी वृक्षको प्रेम मेरो । तिमीमा जगत्‌ बाटुलो हुन्छ फेरो ॥

(७४) तिमी दिव्य सौन्दर्यकी छौ पयोधि । म हूँ उर्मि आनन्दको पूर्णिमामा ॥ म हूँ शैल फुल्दो तिमी स्वर्णचूली । वहाँ झक्लियो स्वर्णको नै बिजूली ॥

(७५) तपस्या सबैकी तिमी सिद्धिदेवी । तिमी अप्सरा छौँ म ता पादसेवी ॥ म चाहन्नँ है इन्द्रको राज-छत्र । म नेता जगत्को यिनै नेत्रभित्र ॥

(७६)

ममा प्रेम राखे दयाकोमला छौ ।

म रच्नेछु यो कुञ्जमा विश्व एक ॥ कुरा मात्र तिम्रा बनी बीजतुल्य ।

जगत्‌ रोपिएला उज्यालो अमूल्य ॥

(७७) बसौं आज हामी जहाँ वल्लरीले। . बनाई जुनेली सफा पुष्पकुञ्ज ॥ हवाका सुगन्धी उज्याला हिलोर । सुखी रोमका स्पर्श दिन्छन्‌ चुमेर ॥ हरा भ्याउमा लोल कल्लोलतुल्य « बनगै झैँ सफा कल्कलाई विलोर ॥” (७८) तिनी लाज मानी त्यहाँ मुस्कुराइन्‌ । सबै स्वर्ग पृथ्वी उज्यालो गराइन्‌ ॥ “म जस्ती निकम्मा” भनी नेत्र तर्छिन्‌ । “निकम्मा कुरा मात्र जान्ने म जस्ती” भनी खिल्खिलाई सबै दुःख हर्छिन्‌ ॥

(७९) “म यस्ती निकम्मा छु नाजोर व्यर्थ । तपस्वीहरूको अरू नै छ अर्थ॥ मकुण्डी भनी फ्याँक्दछन्‌ स्त्री भनेर । महात्मा परीलाइ तुच्छै गनेर ॥” (८०) यही व्यङ्गयमा इन्द्रजी माथि हाँसे । त्यहाँ मुस्किई वल्लरी स्वर्‌बतासे ॥ नटी चम्चमाए उज्याला अकासे । सदा मुस्कुरे नृत्यका माल्य गाँसे ॥ (5१) यहाँ छन्‌ धरामा अनेकौं अभाव ।

कडा दुःखदायी स्वभाव ॥ यहाँ फूल काँढाविना राखिँदैन । बिनाआँसुको नेत्र कोही हुँदैन ॥ (८र)

तिनी चिन्तिता झैं लिएकी झुकाई ।

मलीनोपना फा सिँगारेर लाई ॥ त्यहाँ थप्दथिन्‌ “प्रेममा आँसु भर्छन्‌ । वहा रे, भनी भन्दथे क्या ! मलाई ॥” (दर) “नटुट्ने पनि प्रेम हुन्छन्‌" भनेर । झुकी काननेरै गई क्यै बुझाई ॥ हवाले चुमे झैं गरी भित्र ईर्ष्या । “चुमे लोभले हल्लिँदो केशलाई ॥ (५४) तिनी झस्किइन्‌ भन्दछिन्‌ मुस्कुराई । सबै रोम छन्‌ भाव नुभने मलाई ॥ यही मर्त्यको हो पहीलो छुवाई ? -त्यसैले अनौठा र नौली भएर- भयो चट्ट के के भए झै मलाई ॥ (८५) यसैबीच दोटै पसे कञ्जभित्र । रँगीलो वसन्ती सुखो ठाउँ पाई ॥ त्यहाँ कोपिला फुल्दथे जूनलाई । हवा चोर्दध्यो वासना चल्नलाई ॥ (८६) सफा कल्पनाकञ्जमा चाँदनीको । बसेका कलाकार झैँ झन्झनाई ॥ हरा सिर्जनाको सुवासी हवामा । बसे लेखनी चित्र-मूर्छा बनाई ॥ (८७): त्यहाँ भन्दछिन्‌ मेनका "भै अकेली । अनेकौं धरात्रास हुन्छन्‌ मलाई ॥ अकेली हुँदा नन्दने बागभित्र । म निर्भीक हुन्थें सुरागान गाई ॥

(८८)

वहाँ कामको वासना देखिँदैन । सबै छन्‌ कला मौनमा मस्त हाई ! यहाँ कर्कशा मर्त्यता स्पर्श-लोभी । हवाका झिना हात लाग्छन्‌ मलाई ॥ (५९) बहाँ भेद देवी तथा देवताको । छ राम्रा कला सिर्जना गर्नलाई ॥ सुवासी त्यहाँ प्रेमका भाव भझीना । यहाँ टिप्दछन्‌ फूलले- बासनामा ॥" (९०) सुनी काम लज्जाहरूमा बिलायो । बनी स्वादु आनन्द अर्कै रमायो ॥ वहाँ थप्दथिन्‌ मेनका “दिव्य नीति । बिना बाँधले राख्छ आनन्दरीति ॥ (९१) सधैं दिव्य इच्छा कतै छैन बाधा । त्यहाँ सिर्जना गर्दछौं स्वप्नलाई ॥ यहाँ बाँधिएकी धराचक्रभित्र । बनिन्‌ आज यी खुम्चिए झैँ मलाई ॥ (९२) जसै उड्नको प्रेरणा पङ्खभित्र । ममा कृत्कुती दिन्छ आफ्नो विचित्र ॥ उज्यालो कलाकारकी स्वप्नतुल्य । म पाञुँ त्यसै उड्न स्बेच्छा-पवित्र ॥

(९३) न ता बाँधिएकी म भै फूलतुल्य । सबै ओठ भै मूक हा ! वैलिनेछु ॥ सफा प्रेममा स्वर्ग पृष्वी हुनाले । म बस्नेछु सच्चाइले नै छुनाले ॥ (९४)

१०

नहोस्‌ बढ इच्छा प्रभो दिव्यप्रश । हओस्‌ एकली यो सजीली प्रतिज्ञा ॥ 'तिमी उड्न खोजे म छोड्नेछु फेरि । म बाधा गरी राख्न चाहन्नँ" भन्ने ॥”

(९५) सुनी भन्दछन्‌ ती तपस्वी विलासी । “सबै शब्द हुन्‌ सिद्ध तिम्रा विकासी ॥ न यो प्रेम मर्ला न ती पङ्ख उड्लान्‌ । विषादी कुनै आँस्‌ झैं भै अकाशी ॥” (९६) परी मेनका ती नजीकै भएर । क्रा गर्न थालिन्‌ यसो टाँस्सिएर ॥ जसोरी सता फुल्न स्वेच्छा मिलेकी । जहाँ स्वर्ग सम्झी उहीँ टाँस्सिइन्छे ॥ (९७) त्यहाँका करा गर्न लागे समस्त । हरे ! जिन्दगी नै नहोला समस्त ॥ यही चित्र हेरडँ यनी आज मस्त । सुनूँ भित्रका कानले सुस्त सुस्त ॥ (९८)

[]

पञ्चम सर्ग

यस्तो नन्दन-बागमा अन रमी मीठा लिँदा स्पन्दन । आनन्दी मनले नसे दुद्ट जना स्वःसौखका छन्‌ दिन ॥ बन्दो कुड्मल फुल्दथ्यो हृदयको संवादसौगन्ध्यमा । बेली एक भई दुवै दिल फुले पाई हवेली त्यहाँ ॥ १) चल्छन्‌ वन्य समीर मन्द गतिका आनन्दमा मन्दमा । हुन्छन्‌ रङ्ग अनङ्ग वाणहरुमा भूङ्गादिका सङ्गमा ॥ स्वादु स्पर्श प्रसून शीतल लिँदै ती छालको छन्दमा । आनन्दी वनका सुगन्ध मनका छर्छन्‌ फुली रङ्गमा ॥

(र) उड्दा स्वर्ण-पखेरु चारु दिन छन्‌ लाली सुनौलासँग । गालाबीच गुलाफको छ मदिरा प्यूँने परीका रँग ॥ प्याला फूल छ, चाँदनी रस भरी पड्खा छ हाँगाभरी । कल्लोली मृदु अप्सराहरु नटी छन्‌ नाच्न कल्कल्‌ गरी ॥ (३) राम्रा वन्य क्रा सबैतिर त्यहाँ स्वादिष्ट छन्‌ रञ्जन । मिल्छन्‌ पुष्पसुरा र मूल, फलका आनन्दका व्यञ्जन ॥ त्यस्तो प्राकृत मञ्जरी रँग फुटी हिल्दा लतागेहमा । पाउँ बस्न त नन्दरथे त्रिभुवनी राजा भई रङ्गमा ॥ (४)

चिल्लो आसन भो हरा मखमली औ मेनका कामिनी । फुल्दी कोष्ठ यता लता सुरभिता प्यूँदी सुधा चाँदनी ॥ राम्रो स्वर्गसमान कानन कुटी जो प्राकृता$५भूषण । मेरा मित्र, सचित्र भित्र मनमा यो मात्र होस्‌ चित्रण ॥ (५) झुल्दा छन्‌ सब हिल्ल हिल्ल हँसिला हाँगा तथा वल्लरी । फुल्दा छन्‌ रँग रश्मिका कति धरी बास्ना भरी भै झरी ॥ झल्झन्‌ गर्दछ शीत पुष्प क्रीतुको वर्षा परी झर्झरी । पानी रोकिदिने हरा छत फुली रङ्गीन भै माधुरी ॥ श्युट्रा जून छिरीबिरी मुख परी तेर्सी बनिन्‌ सुन्दरी । (६) फुल्दो हार छ बाटुलो र हेंसिला पुष्पाङ्गिनीले रची । नुट्टा भर्दछ व्योममा र मनमा त्यो दृश्य हेर्दा सजी ॥ यौटा शावक साथमा सरस त्यो साक्षी छ लज्जा दिन । गाई नित्य तरङ्गिणी छ सरिता सानन्द सम्भाषिणी ॥ (७) नाच्छन्‌ चित्र विचित्रका छ नहिनी जो नामका छन्‌ त्रतु । सातौं स्वर्ग पुन्याइ सर्व सपना लाखौं भरी माधुरी ॥ कस्तो वन्य सुगन्ध शान्त वनको एकान्तको शासना । के मिल्ने तपबाट चीज र अरू ? के दिव्य आश्वासन ? (८) हाँसी काल दगुर्छ चारु पदमा कल्लोलका चालमा । नाच्छन्‌ भाव मिठाससाथ नखरे नाच्दा परी तालमा ॥ लुर्कन्छन्‌ हँसिला जुहार हरिया पन्ना सजी सालमा । विश्वामित्रसमान बन्न कसको भाग्यै थियो भालमा ॥ (९) त्यस्तो वन्य कुटी, विलास रसिलो आनन्दको नन्दन । घेरै रोज बगिन्‌ तरङ्गसलिला यो काव्य झैं गुन्गुन ॥ लागेछन्‌ सहकारमा फल, चुसी माधुर्य त्यो ु प9७०५ । लज्जा भो दिन एक ती यु्वतिमा | १9० अङ्गको ॥ (१०)

झन्‌ झन्‌ कोमलता लिएर मुखले छाला भयो पातलो ।

लज्जा मुस्किन खोज्छ झै हुन यो बाक्लो बनी व्यर्थमा ॥ नाना भित्र सुषुप्ति झैं स्मृतिहरू दिन्थे कता कृत्कृती ।

भागूँ क्यार अगाडिबाट उनको जस्तो गराई कति ॥

(%) धेरै रोज बिते बसेर वनमा अर्कै फुटी मञ्जरी । अर्की कोकिलले गला सरसले गुँज्दी छ वन्यस्थली ॥ मीठा जन्म लिने अनेक कुसुमी नानीहरू ब्यूँझिए । केही कष्ट नभै वसन्त त्रतुमा आमा भइन्‌ मेनका ॥

(१२) देख्तामा शिशु काखमा युवतिको राजर्षिमा ज्ञान भो । केही क्रोध उठ्यो झनक्क मनमा सन्ध्या रिसाएसरि ॥ चाँडै नै तर अगिन शान्त हुने गो ठण्डा बनी क्यै अलि । हाँसे मुस्स सुधांशु झै घनहरू थाड्ना बनेका दिन ॥

(१२) औँलालाइ चुसी बनेर हँसिली हाँस्दी दुवै नेत्रले । गूँ गूँ गर्न तयार दुग्धमुख ती सानी सफा मोहिनी ॥ सग्ली सुन्दरता सलक्क रसिला राम्रा छिटा अङ्गको । देखी दङ्ग हुँदा झसङ्ग मनमा भस्के त्यहाँ ती ग्रषि ॥

(१४)

लागे सोच्न “डगेछ स्वर्गपुरमा के इन्द्रको आसन ? चुकोलाह बिगार्न शान्त तपमा के मेनका यी भरिन्‌ ?

लौ परेछ ! नारद डुबी मायाविषे विष्णुको । आश्चर्यान्वित दृष्टिले वरिपरी हेर्थ म उस्तै भएँ ॥"

(१५) चुट्की दी चुचु ! साथ चारु नयनीलाई हँसाईकन । “घाई- बन्न त आज सक्तिनँ शिशो ! थाड्ना सह्यारीकन ॥ पापा खोज्न म जान्नँ जान्छु तपमा" भन्छन्‌ उठी ती त्राषि । थाड्ना बादलमा प्रभानिकर झैं छाड्दा गुलाफी हिउँ ॥

(१६)

। 0 &

सानो कड्मलपड्खमा मलयका हावा परीले धरी ।

नाघी शैल-उपत्यका, नृपतिका सीमा अनेकौं थरी ॥ उड्दो झैं मधुमासमा तुहिनका श्रीपेचका देशमा ।

आइन्‌ पड्ख चलाउँदै सुरनटी बोकेर ती बालिका ॥

(१७) लज्जाले मुख लाल भो तर जसै दाढी सफा कण्वको । देखिन्‌ चाह कमी हुने उटजमा, धूवाँ उठी घुग्रिँदो ॥ फर्किन्‌ थोर यता हवा मलयको बोक्दी गुलाफी शिशु । मीठो चुम्बन दी थपक्क वनमा राखी त्यहाँ मुस्किइन्‌ ॥

(१८) छोपी चादरले मिहीन पतला ती बालिकाचन्द्रिका । राखी फूल सुगन्धदार तकिया पारी बडो कोमल ॥ हेर्थिन्‌ ती रजनीसमान नभकी ओर्लेर पृथ्वीतिर । आफ्नै बालशशी लुटुक्क घनमा फुल्दो महाशाखमा ॥ (१९) “बच्ची छौ सुरसुन्दरी चुस तिमी यी दूध मीठा स्तन ।

चट नव“ प्रकृतिका खाए सबै व्यञ्जन ॥ मेरो दिव्य सुषमा- पाई बढे फूल झैं । आफ्नो चाह चुसी हवा र वनमा राम्रो फुले फूल भै॥

(२०) कोही जन्तु न त्रास दिन्छ शिशुमा छौ प्रेम झै सुन्दरी । तिम्रो शैशवयोग्य पोषण दिने हुन्छन्‌ धराका परी ॥ हिंसा विस्तृत प्रेमसाथ सबले पोषेर संवर्डन' राख्नेछन्‌ महिमा जुहार पृथिवीकी छौ भनी मोहन ॥

(र१) मीठा तत्त्व मिली त्यहाँ कुसुम छन्‌, छन्‌ बीज राम्रा जहाँ । कुन ००५) छन्‌ धरा पनि जरा पोस्दी यहाँ स्वर्गका ॥ खाली बीज पर्छ हुनु है ! छन्‌ पङ्गमै पङ्गज । कालो व्योम सिँगार्न फुल्दछ शशीनामा सुधावारिज ॥ (रर)

हिंसाका जगमा छ शैशव जहाँ यो दिव्यता पाउने ।

त्यस्तो बालमिठासको अमृतमा छन्‌ सिंह भोकाउने ॥ छाडी शावकलाइ बालक यहाँ ती सिंह आत्मा पनि ।

देख्छन्‌ शैशवको अहिस्रकपनाको स्वर्गको मोहिनी ॥

(२३) एकै केन्द्र छ ऐशभित्र दिलमा सारा त्यहाँ भाइ छन्‌ । हिंसा नै तमको विकार नुभझिने छन्‌ दिव्य क्या सूचना ॥ आत्मा हेर, विभिन्न रूपहरुमा ती फूलमा जन्तुमा । एकै ऐक्य सहानुभौतिक गुँथे क्या प्रेमका तन्तुमा ॥ (२४) भाषा एक छ प्रेम शब्द रसिलो जो भित्रका भावमा । सुन्छन्‌ बुभन समर्थ छन्‌ ७9 रु हक यो प्राकृतोद्यानमा ॥ जे बोल्ने मन गर्दछन्‌ कुसुमले ओठले । सो टिप्दै मुखरी छ मानव-चरो त्यो शैशवी खोजले ॥

(२५) यत्रो विश्व बनाउने छ करुणाको दिव्य तस्वीर झैँ । आनन्दै दिन जीवमा गगनमा तारा भन्यो भझिल्मिली ॥ सोही कँद्छ मुना, छिनो छ मसिनो कुँद्ने जगन्माधुरी । खाना दिव्य खुवासलिन्‌ प्रकृतिले नानी परी सुन्दरी ॥ (२६) यो शिक्षालय हो सबै कुसुम छन्‌ रङ्गीन अध्यापक । पानी दिव्य खुलेर अक्षर सफा छन्‌ रोज नै पाठ यी॥ खुल्दो प्रेम समष्टिसार रसिलो साफल्य हो पाठको । हामी नित्य परीक्षित प्रकृतिमा छौँ प्रश्नले आठको ॥ (२७) आत्मा मानव चुस्छ ओठ कलिला यी पुष्पका सुन्दर । ताराबाट झभझल्किँदो छ महिमा जो बन्छ विश्वम्भर ॥ गर्छन्‌ खुस्खुस कानमा अनिलले सन्देशको चारुता । पन्छी गर्छ क्रा त्यही अघिहरू जो खोज्न छन्‌ बेपता ॥ (र्‌द)

जो छन्‌ नाश हुरी बडा प्रकृतिमा भूकम्प उल्काहरू । त्यस्तामा पनि शस्त्रर्ूप उसका छन्‌ दिव्य प्रेमी क्रिया ॥ सानो सुस्त छिनो लिएर करमा कँहो छ सौन्दर्यको । प्रेमै मात्र पछाडि प्राप्त बुझियो यो नीतिको विश्वमा ॥

(२९) रोगैमा पनि शुद्धिका कति क्रिया देखाउँछन्‌ लक्षण । डोरामा शिव नीतिका उड्भरी झल्की प्रभा-मोहिनी ॥ कालै हो यदि राह ता अमृतको क्या दिव्य त्यो अक्षर । हाम्रा कण्टक दुःखका कसुमको भर्दो छ पत्तीहरू ॥ (३०) 0 “0 कहाँ कतै प्रकृतिमा हे दिव्यताकी शिशु । बिरादरी तरु, लता, कल्लोल पन्छी पशु ॥ मिल्ला त्यो मह जो अनेक कसुमी मौरीपरी हाल्दछन्‌ । जो मीठो मृदुभाव खोजहरुका मौनीहरू जान्दछन्‌ ॥

(३१) पन्छीले सुरकी लता फुलिदिने जानेर प्रेमी बनी । हेर्चाहासित बोलमा मधुरता खोजी महान्‌ प्रेमको ॥ हेर्नेछन्‌ शिशुलाइ जन्तुहरूले दिन्छन्‌ इशाराहरू । जेले ती पशु पाउँछन्‌ हृदयमा आत्मा-सुखी आबरू ॥ (३२) यी शिक्षा शिशुकानमा मधुर दी छोडी चलिन्‌ ती परी । हाँस्दै पड्ख ) शुट कुसुम झै वैशाखका अन्त्यमा ॥ औंलाले भुइँमा [२ भर यसो थोरै उचाल्दी तन । उड्नालाइ तयार भै नजरमा पानी भरी हेर्दछिन्‌ ॥

(३३) मौरी झुम्मिगएर कृञ्ज त्यसमा मीठा गिराए मह । मीठो भुन्भुन तत्त्वपू्ण शिशुको आत्मा बन्यो सौरभी ॥ टिप्तै स्वादु मुना फुरुक्क वनमा "खान्छौ कि नानी ?” सरि । लाग्यो शावक चर्न चारु जननी जान्थी पिलाईवरी ॥

(२४)

नौलो स्वादु जगत्‌ अनन्त छ मुना टूना त्यहाँ गुन्गुन । नाच्छन्‌ नाच वसन्तका छुनुमुनु स्वच्छन्द वल्ली शिशु ॥

“बाँहाँडोल” गरेर फूलहरुले बोलूँ कि नोलूँ गरे । पन्छीले नभबीच नृत्यहरुले बोले बनी फर्फरे ॥

(३५) “को को हो" सित कोकिला मृदुगला सोध्थी सुखी चञ्चल । "पाक्यो काफल"सोद्धछन्‌ खग सुनी हाँस्थे फुकी कोपिला ॥ लागै खेल्न अनेक पातसँगमा क्या पासली पोसनी । साना ढुक्कुर कुर्लिए हृदयमा कुर्कुर्‌ गरी कोरली ॥

(३६) फुल्थिन्‌ लाल उषा सुवर्ण सुषमा स्वर्गीयता साधमा । ५ खोली लाल गुलाब-बाग सुरको त्यो स्वर्णको देशमा ॥ झर्थे जूनपरी मुसूमुसु गरी आधूत छन्‌ वल्लरी । हीरा लुर्कन लाउँदा वनभरी ती रातमा भल्लरी ॥

(३७) पन्ना प्रस्फुट त्यो वसन्त अतुको कुँद्ध्यो छिनोले कनै । हीरा खेल्न विभिन्न रङ्गहरु छन्‌ भूस्वर्ग गर्ने वनै ॥ टुक्रा वारिदका बनेर सपना त्यो नीरमा उड्दथे । पग्ली पड्ख त्यहाँ बिहानपखमा मोती बनी गुड्दथे ॥

(२८) छल्कन्धिन्‌ जल ढहिकदा किरणमा भङ्गीमयी निम्नगा । झल्कन्धिन्‌ अनि माधुरी प्रकृतिकी चल्मल्‌ गरी रत्नदा ॥ बल्कन्थिन्‌ कलिला नशा लहरमा लाली बनी कल्कली । ढल्कन्थिन्‌ जब स्वर्ण साँझ वनमा वैकुण्ठको झल्झली ॥ (२९) ताजा स्वादु हरा रँगीन मदिरा पोख्थे त्यहाँ अप्सरा । बन्धे ती रँग ओठमा कसुमका सियायु चढ्दा सुरा ॥ टूना सूक्ष्म लिने मुना पनि फुटी, स्वप्ना धरा । मीठा बन्य तरङ्ग रङ्ग दगुरी गर्थिन्‌ विरङ्गी कुरा ॥ (४०)

४७

ओँखा भर्दछ चाँदनी हृदयले प्पयूँथिन्‌ सुधा तन्तनी । साना ती घुँगुरा विचार शिशुका नाच्थे त्यसै छन्छनी ॥ बोल्थे भ्याउ, शिला बनी जलगला त्यै माधुरी गुन्गुनी । जो बोल्छन्‌ शिशु छालले जलधिको माघुर्य झै फन्फनी ॥ (४१) राम्रा हास्य टिपी सिँगार तिनका राम्री छ वन्यस्थली । सिक्छन्‌ भाव टिपेर उड्न सहजै साना चरा चञ्चली ॥ हेरी घूँघर रङ्ग घुम्रिन सिकी जो पल्लवी माधुरी । हाम्रो यो अनुमान हुन्छ सबको हो सूत एकै थर ॥ (४र) शायद्‌ पल्लव जन्मिए सब जहाँ ती बालका ओठ छन्‌ । शायद्‌ जून झझल्किए पनि जहाँ ती नेत्रका ज्योति छन्‌ ॥ शायद्‌ विष्टप जन्मिए पनि जहाँ राम्रा उठे भावना । एकै चीज छ भित्र बाहिर जगत्‌ भन्ने छ सम्भावना ॥ (४३) हाम्रो शैशव मानवी प्रकृतिको हुत्‌केन्द्रमा जन्मियो । एकै पोषणले भयो मधुर यो, ती भावले भझुम्मियो ॥ पाई स्पर्शा बजे चरा, गिरि नदी त्यस्तै त्यहाँ छोड्यो । एकै नै महिमा मिलेर सबले दूधालुको दोहियो ॥ (४४) यौटै चित्‌ छ समस्त रश्मि रँगिँदो त्यो रङ्ग होरी हुँदो । बल्दो धप्प छुँदो शशी, रबि कहीं खोला बनी भाग्नैदौो ॥ झल्की दीप्ति झफलक्क झल्किइदिँदो त्यस्सै मिही मुस्किँदो । फुल्दो फूल बनी रहस्य भवको खोली मिही फुस्किँदो ॥ (४५) छाडूँ क्यार ! नयान आज शिशुको लामो छ ढाक्ला जगत्‌ । झल्ला झल्ल खुलाउने अलि यसो कामै छ मेरो फगत्‌ ॥ ती सानी वनकी सुचारु दुहिता त्यो कञ्जमा शीतल । बढ्छिन्‌ कोमल मोहनी शिशु लिँदी आनन्द शाकुन्तल ॥ (४६) [।

षष्ठ सर्ग (सग्विणी)

मेनका हेर्देथिन्‌ भावले सुन्दरी । बालिकालाइ ती मालिनीतीरमा ॥ आउँथे प्रेरणा दिव्य आनन्दका । चन्द्रका रशिममा स्वर्गदेखिन्‌ झरी ॥

१) घामको उष्णता चम्किँदा मुस्किने । फूलका मुस्मुसे शान्त जादूहरू ॥ चक्षुमा बालको पस्दथे सुस्तरी । ओठ आनन्दले सुस्त मुस्काउन ॥ (२) रङ्गका वस्त्रमा बास मग्‌मग्‌ भरी । रेशमी पातला पुष्पका शानले ॥ दक्षिणी वायुको राहमा डाकिने । गुन्गुने गानका पङ्ख छन्‌ भृङ्ग ती ॥ दै

(२) आउँथे झुण्ड भै वल्लरीमा सजी । पुष्प पीयूषको एक गोला त्यहाँ ॥ पुष्पका स्नायुका चाँदनीका सुधा । तप्त तप्काउँथधे ओठमा नालको ॥ (४)

चन्द्रमा टिप्नको चाहमा बाहली । फ्याँक्दथिन्‌ पाउ ती फेरि कल्लोल भैं ॥ मालिनीतीरका छालका शन्दले । केलिकौतूहला बालिका बन्दधिन्‌ ॥ (५) तारका झल्किँदो झूलमा नीरको । चम्किँदा चक्षुका चारु चम्काइले ॥ चञ्चले चालले सुन्दरी बालिका । हेर्दथिन्‌ स्वर्गका मेनकाका सखी ॥ (६) वायुले झस्किँदा स्नायु ती पातका । दिव्य आनन्दका स्वप्नमा सुत्दथिन्‌ ॥ पुष्पको कोपिलातुल्य ११०२ ०१ चक्षु ती चुम्दथ्यो सफा ॥ (७) वायुमा बन्य ती वासले बेलिँदा । पालुवामा हुने हिल्नको प्रेरणा ॥ केलि आनन्दको त्यो हवेलीविषे बनालका चालमा तालमा ल्याउँध्यो ॥

(८) एक लाली चढ्यो पश्चिमी फेरमा । सान्ध्य आकाशको पञङ्षमाला घरी ॥ फेरि त्यो फिर्दथ्यो पूर्वको गण्डमा । दिव्य सङ्घारमा स्वर्गको उघििँदो ॥

( हुस्सु झै पातको चारु पोल्टो भरी । तारकाका लिई दिव्य दानाहरू ॥ मिर्मिरे पस्दछिन्‌ द्वार कर्के गरी । शौलका श्रृङ्गमा स्वर्णका स्वर्गको ॥

(१०)

लाजको लालिमा भालमा झल्किँदो । दूरदेखि भुमि का स्यन्दन ॥

टाप सप्ताश्वका पूर्वमा । झस्किइन्‌ स्वर्गका रत्न चोरीवरी ॥

फो) देख्छ चोरी त्यहीँ कण्वको चक्षूले । स्नान सिद्देपछि ध्यान त्यागीकन ॥ फर्किदो फेरमा स्वर्गका द्वारमा । एक तारा झरी भल्किँदा नीरमा ॥ (१२) इन्द्वका चापका रङ्गका गिन्तिले । अश्व जोती डटे सूर्यले स्यन्दन ॥ दिव्य सम्राट्‌ बनी पूर्वमा हाँस्दछन्‌ । अन्धका औौलकाँ ती विजेता बनी ॥ (१२) बाफको दुर्ग जो रौप्य भै बस्दथ्यो । स्वर्ण भो पूर्वमा शैलको शृङ्गमा ॥ सत्यको रोशनी दिव्य सौन्दर्यमा । जिन्दगी सूतमा रब्गिए झैं अहा ॥ १४) ध्यानका चक्षुले कान्तिमा स्वप्निल । देख्न लागे तिनी भूषण ॥ मेघ सारा बन्यो दिव्य वली । नीर त्यो रङ्गमा झल्कियो आनन ॥

१११) गौपिनी झैं बने फूल ती चञ्चले । अप्सरा बन्दछन्‌ गाउने ती चरा ॥ वेणु झै बज्दछन्‌ प्रातका रश्मि ती । सात रङ्गी बनी दिव्यको ग्राममा ॥ (१८)

६२

“स्वर्ग खुल्दो छ यो पूर्वका द्वारमा । कृ्‌ष्णका कान्तिको पाउने माघुरी ॥ सत्य सौन्दर्य हो मोहिनी विश्वको । स्वर्गको द्वारको दिव्य आह्वान यो ॥ (१७) जान्छ टाढा कतै स्वर्गको देशमा५ दिव्य सौन्दर्यको स्वर्णको देशमा ॥ कान्ति हे सुन्दरी ! शान्तिकी मोहिनी । चित्त मेरो खिँची लग्‌ परै पूर्वमा ॥” (१८) यत्ति बोली तिनी ' काँसका फूल झैं । घोबिनीको ध्वनि स्वादिलो पाउँदा ॥ शीतका बिन्दुको झल्लरी, कान्तिमा । वृक्षणशाखा हुँदा बढ्दछन्‌ झन्‌ अघि ॥

(१९) आज लौ नाजले लाज छोडीकन । पेट नै भर्नको रक्तको काजमा ॥ पूर्वका साजका माझ सौन्दर्यको । शान्तिको सूचना तोड्छ भझम्टीकन ॥ (२०) एक तर्सी रुँदी आँसुवाली चरी । बालिका नीडकी त्यो पहेँलीचुचे ॥ जिन्दगी कालले झसिँटदा आउने । , कम्पमा रुग््गे पड्क तर्सी छँदी ॥

(२१) “ए नछो ! ए नछो ! छोडिदे ! छोडिदे ! हा नलुछ्‌ ! हा मुदा । जिन्दगीका भुवा ॥ फूल झैं कोमला सुन्दरी ।” शान्द यस्तै गरी कण्व लागे पछि ॥ (रर)

“क्रूर हे कालको भाइ- नङ्ग्रा हुने । भो नच्यात्‌ ! भो नच्यात्‌ ! पुष्पको पात त्यो ॥

जीवना$५नन्दको कोमल स्पन्दन । ढुक्ढुकाई छिटो त्रासले भो, नमार्‌ ॥

(र२) हाय तप्क्यो हरे ! रक्तको निन्दु नै । लाल हिंसा धराबीच बुट्टा बनी ॥ शान्तिको सूचनातुल्य यो कान्तिमा । क्रूर के डस्दछस्‌ ईश्वरैको मुटु ?

(२४) योनि फेर्‌, योनि फेर्‌ शाक खाने बनी । मूल खाने बनी लै फलाहार तँ॥ मांस नै भक्ष्य जो भन्छ त्यो क्रूर हो । लाश खाने लुछी लाज छोडीकन ॥ (२५) हाय हा ! हाय हा ! हाय हा ! हाय हा!” तर्सिई बाज त्यो छोड्छ त्यो बालिका ॥ चीँ चिचीं चञ्चुले पक्क पानी भजी । फूल गुच्छा बनी लाज थोप्ला लिँदी ॥

(२६)

गै उठाए त्यहाँ कण्वलेः बालिका ।

आर्द्द आँखा हुँदी क्रूरका पापले ॥ देखिइन्‌ बालिका अप्सराकी त्यही ।

कुञ्जमा फूलको गर्दथिन्‌ कन्दन ॥

. (२७) त्रास संसारका दूर छाया बनी ।

बालको त्यो बिलौनाविषे सुस्तरी ॥ आउँदा चित्तमा मेघका पड्ख झैं ।

वारिवर्षा गरी ती वबिलाप्थिन्‌ त्यहाँ ॥

(२६)

६४

अहो ! कोयली अप्सराकी मुहार'। बिजूली 9७:48 झै उज्याली ॥ 0000 ०००३ बनेर । विलापीरहेकी चुहाएरः आँखा ॥ ' (२९)

उषातुल्य राग्री उदाई सबेरै। सफा भालमा स्पर्श गर्दी हिमाल ॥

“नयाँ वयुरिएला भुवाले सिँगारी । 2 ७०12 पजितिक

(३०)

! ! कुनै नीडबाट । उचरी स्वर्गकी आज पृथ्वी झरेकी ॥ रँदी फूलकी कोकिला बासवाली ।

फुलैकी चरी ! आँसु पाछर्धौ सिँगार ॥

(३१) अहा ! कोस लामा भिजेका परेला । दुवैबाट झल्काउँदी रत्न दाना ॥ परी एकलो ठाउँको त्रास रुन्छयौ । नजानी रुँदो शब्द जो भन्छ,“आमा” ॥ (३२) पि पिपिलूपिल्‌ तिमी दुःख मानी । ममा डिदछयो आड पाएर नानी ॥ म बूढो बनूँ चोर तिम्रोकिक्यार ? कुनै छैन आधार यो ठाउँमा र ? (३२३)

कसल नमौ नयाँ पुष्प जस्तै प्रभाती । तिमीलाइ चोर्ने म हावासमान ॥

कुँदाएर लैजान्छ आनन्द मानी । जहाँ गौतमी चाउरी छन्‌ बयानी ॥ कनै शौल जस्ती मुजाले पुरानी ।

(२३४)

मानो वृद्ध हिमालले तप गरी ध्यानी बनी रातमा । बोक्छन्‌ काँधविषे उषा-छवि हुँदा लाली, (प्रभाती शिशू) ॥ (छोरी दिव्य प्रकाशकी नवविषे आकाशमा एकली) । हाँसी पश्चिम नै कँदेसरि गरी आए घरैमा त्रषि ॥ (३५) वल्ली बेह्टिन गै रँगी कुसुमले राम्रो थियो झोपडी । सानो स्वर्गसमान पूर्ण सुखको कम्ती हुँदा चाहना ॥ छाएको खरले बिहङ्गस्वरले मीठो हवा शीतल । पाएको वनबाट, घाम कलिलौ ओढेर न्यानो गरी ॥ (३६) हाँस्दा फूल वसन्तका यश बनी बास्ना हवामा भरी । हिल्थे केशर वुक्षका वरिपरी 'आक' भने झैं गरी ॥ “को को हो' रव ली बली वनप्रभा आँखाविषे कोयली । चिन्दी झै वनबालिका, विहगकी सङ्गी फुली बागमा ॥ (३२७) दूनाको हरियो सुस्निग्धपनमा पानी भरी रङ्गले । छाएकी, वनपुष्प सुन्दर सजी मार्तण्डको अर्घमा ॥ हीराका चय विश्ववन्द्र रवि जो हुन्‌ पद्मिनीवल्लभ । लिन्थे वन्दन शुष्कपत्रसदृशी ती गौतमीको त्यहाँ ॥ (३5५) “ल्याएँ यी ललिताङ्गिनी मुसमुसे मुन्द्रे परी-बालिका । आविष्कार सुगन्धका पवनकी वन्य प्रभा स्वर्गकी ॥ स्वप्ना झै वनको प्रसूनवदनी, कल्लोलकी केलि थी । विश्वामित्र र मेनका दुइ मिली, राम्री बनेकी जुनी ॥" (३९) यस्ता शब्द सुनेर भै चकित ती चम्किन्‌ त्यहाँ गौतमी । ठदट्टासाथ भनिन्‌ “थिई कि त कुनै प्यारी रखौटी परी ? गाला लाल सुपुष्ट सुन्दर हुने राम्रा सफा अङ्गकी । आफैंले तपको गरी निहुँ कतै ज्ञन्मन्‌ कि यी बालिका ?”

(४०)

६६

“प्यारी गोबर गौतमी छ चुनरी बूढचाइँको भूषण । खुम्ची भूसरि सुन्दरी मुखभरी लिन्छथौ सुखी चाउरी ॥

फुल्छन्‌ काँस बनेर केश हिउँदै पर्दा तुषारे रँग ।

टूना या, पतली तिमी यदि घरै बस्ने अरू कोसँग ? (४१) चोखै बन्छ हिमालको हिउँ झरी छाती भरी सुन्दरी । यो आँखा दुइका सुधांशु छवि झै छौ झोपडीमै तिमी ॥ बूढो प्रेम बढी बसी नजरमा गर्दै तुषारस्तुति । लेला आड प्रगाढ नै लगुडको के खोज्नु मैले परी ? (४२) पाको फूल छ केश, अङ्गहरु छन्‌ तिम्रा मिहीँ पातला । उड्छथौँ पड्ख लिई विचारहरुमा तन्द्राहरूमा झुकी ॥ तिम्रो त्यो नखरे सिपालु छ छिटो नाच्ने अझै आँखिभौं । हामी प्रेम अरू परीसँग कहाँ पाउँ र के गर्दछौं ?” (४३) यस्ता बात सुनी तिनी हँसमुखी गाली दिँदी दृष्टिले । “पारी सुन्दर यो असुन्दरपना क्या छेड गर्ने” भनी ॥ “आङ छ्ानु यहाँ, क्छै ! कति बछयौ एकान्तमा एकली” भन्दै “चुक्चुक' साथ हात दुइले पक्डिन्‌ थुँगा फूलकी ॥ (४४) “कस्तो सुन्दरता बिछट्ट रसिली हाँस्दी नयाँ कोपिला । लालीदार मुहार हेर हँसिलो, मानो वसन्ती उषा ॥ बोल्दो लोचनले गुँगूँ गुँगुँ गरी कल्लोल झैं गुन्गुने । आधा शब्द लुकेर अर्ड बुझिने वाक्‌ बोल्दछिन्‌ फूल झैं ॥ (४५) बस्दामा वनमा महाविजनमा माता पिता दूर भै। तर्स्यौ क्यार अलीकता त मनमा हे चाँदनी स्वर्गकी ॥ मीठो चुम्बनसाथ आज दुहिता मेरी नन्यौ है भनी । अप्नाएँ मृदुलाधरा वदनले हाँसेर स्वीकार द्यौ ॥” (४६)

यस्ता मिष्ट गरी कुरा गुच्छा तिनै लीकन । गाभा झैं सुनकी 2298 बोक्दै झुलिन्‌ गौतमी ॥ आमाका सब भाव जो प्रथम छन्‌ हावा झुलौना बनी । पार्ने छुन्मुन फूल विश्ववनमा नानी सिँगार्ने भ्रए ॥ (४७) के यो विश्व बनेर केत समय को चाचा र श्ङ्गार हो? बूढा बाबु झूलमा ॥ कक 0००७ शिशु । सारा र रम्ने कला ॥ (४८) न बाँडौला र कुसुमका शकक सब । भुरेबीच 7 वर्षशुरुमा पासलीपोसली ॥

हावाका “फुल चाचा, चरी चक्चके अनेक छन्‌ प्रकृतिमा वात्सल्य नै विश्व हो ॥ (४९) "राखु खन म के” भनेर त्रषिले अर्द्धाङ्गिनीसाथमा । भनिदिइन्‌ क्या भाव राम्रो फुरी “राम्रो सूफ गन्यौ” भनेर क्रषिले लेखे नयाँ पातमा । चिल्ला पिप्पलको हवासित सदा उछलेर मर्मर्‌ लिने ॥ (५०) न्यानो आँगनमा वसन्त ज्रतुको सफा सुन्तला । बक रह लिई आनन्दको, पडिखदा ॥ 000 70) ८५. प्रल्लव पन्ना हिलेका दिन हँसिली मुमा प्रकृतिको देखाउँथिन्‌ ती शिशु ॥ (५१) मानो ेतलाकात नु तरुका हाँगाहरूमा परिन्‌ । चमचमी चम्किन्‌ त्यहाँ बालिका ॥ पारी शीतल शान्त चित्त उनको भन्थिन्‌ कथा स्वर्गको । नानीमा सुरदेशको अलिकता पानी भरेकी चरी॥

(५२) तोतो बोली बासु यो छ सारा / उती गुन्युन्‌ गर्ने काव्य सङ््ेतद्वारा ॥ खलै &) खालि सौजन्यलाई । भ्थय्या, थय्या” स्नेहको "हाइ हाइ !” (५३)

घ््छ

सप्तम सर्ग (उपजाति)

सानी उज्याली वेनबालिका ती ।

हालेर जादूमय स्वप्न जाली ॥ बन्थिन्‌ तरङ्गीपट भाँति भाँति ।

अनेक राम्रा मृदु भाव काती ॥

१ हेर्थिन्‌ वसन्ती कलिदार डाली । कल्लोल झैं स्वर्णप्रभातमा ती ॥ आनन्दका पाउ छिटा उचाली । (र) दिन्छन्‌ मुना, पल्लव, पुष्प, ताली । विहङ्ग बोल्छन्‌ रसिला क्रा ली ॥ छन्‌ वल्लरी नै उनलाइ आलि । चन्छन्‌ हवाले मृदु अङ्ग चाली ॥

(२) कल्लोलले निर्मल नृत्यवाली । नाला बगेका गिरिकुम्जभित्र ॥ पाषा छ तोते नवपल्लवीय । वसन्त झैं शब्द हुने मुनामा ॥

(४)

रेखाहरूको नव कोपिलाको । मुनाहरूका मृदु चालबाट॥ आकाशका सुन्दर मेघबाट । भाषा छ बग्दो तिनको अचम्म ॥

(५) जो भाव बन्छन्‌ हरिया र रङ्गी ।

वसुन्धरामा नव ररशिमद्वारा ॥'

ती भाव राम्रा मसिना मिहीन । छन्‌ रेखिएका दिलमा नवीन ॥

(६) ती चारु प्यारी वनकी कमारी । ॥ आनन्दकी शासनमा हरीयो ॥ 007-0००- कहीं फूल कहीं चरा ती । $भ्रास लिएर जाती ॥ (७) जो सिर्जनाको झलमल्ल ज्योति । सेतो भई राप, बनेर मोती ॥ निशापरीका घन केश काला। . भरी सधैं झल्मल छन्‌ उज्याला ॥ (दद) हामीहरू नाम दिएर तारा । जो हेर्दछौँं झल्मल नित्य सारा ॥ ती रत्न देखेर शकुन्तला ती । प्रवाह लिन्थिन्‌ कति भाँति भाँति ॥ (५) परीहरूले सपना दिएर । मिठासको स्वप्नसुसार गर्थे॥ प्रभाततारा सुनतुल्य आशा । अनेक राग्ना दिलभित्र भर्थ ॥ (१०)

६९

उषा उज्र्याली घनकेशवाली । सुवर्णवातायनबीच बत्ती ॥ बाली, जसै “स्वागत अंशुमाली ।” भन्थिन, हवाभित्र सुगन्ध हाली ॥ भन्थिन्‌ तिनी "स्वर्ग खुल्यो मुमाको ।” गुलाफबारीहरुको सुगन्ध ॥ सुँघेर बग्दी सुनमा सुगन्ध ।

फो) (वसन्ततिलका) ऐनासमान हलपी जनलतुल्य साफ । निष्पाप शुद्ध दिलमा नभएर ताप ॥ मानो त्यसै छ प्रतिबिम्बित हेर स्वर्ग । आनन्दको सुन सुगन्ध लिएर भझभल्की॥ (१२) नालासमान तिनका पद नृत्य गर्छन्‌ । चाञ्चल्यको सरल सुन्दरता लिएर ॥ जान्छिन्‌ जहाँ शिशु घुमी मृदु कल्कलाई । ,फुल्थे त्यहाँ कुसुम नृत्य गरी रमाई ॥ (१२) जादूनिकेतनसमान समस्त विश्व । आनन्दको छ जसको गहिरो रहस्य ॥ जो रूपरङ्गहरुको छ अनन्त टूना । त्यो बालनिम्ति छ अरू सब दुःख भन्छन्‌ ॥ (१४) जो साधुले भजिरहे युगसम्म लाखौं । जो भाव दुर्गम सधैँ छ सरस्वतीको ॥ जो भोग्छ ईशपति बाल बनेर आई । त्यो भाव क्या सुलभ दिव्य छ हाइ हाइ ॥

(१५)

पन्ना छ पल्लव जहाँ, जन नन्छ मोती । मीठो कथा छ विधुको मुख, दिव्य रोटी ॥ भाषा नुझिन्छ खगको अनि नाटकीय । त्यो बाल्यस्वर्ग छ अहो ! सहजै स्वकीय ॥ (१६) जो पात एक महलैँसरि दिव्य ठानी । बन्छिन्‌ अनन्तसित गदगद दिव्य रानी ॥ नानी जहाँ जलदले छ चमक्क चारु । आनन्दका महल हुन्‌ शिशु नै फुलेका ॥ (१७) छन्‌ प्रौढभाव उनका मनमा मुना झैं । स्वप्ना छ प्रौढ निपना मृदुकल्पनामा ॥ ती रङ्ग रङ्गहरुमा दुनियाँ बनेर । निग्रिन्छ फेरि नवता लिन चारु हेर ॥ १८) बोल्छन्‌ प्रबाल तरुका उनसाथ सुस्त । खोलेर ओठहरु सुन्दरता प्रशस्त ॥ संवादबीच दिल शैशवको छ मस्त । अज्मेर उत्तर अनेक सुनाउँछिन्‌ ती ॥ (१९) देखेर ऐक्य सन रूप र रङ्गभित्र । जो भाव टिप्दछ क्रा मृदु आँकुराको ॥ मीठोपनासँग समाउँछ भित्र छाती । त्यो भाव लम्छ अझ क्यार कि स्वर्गमाथि ॥ (२०) निर्जीव छैन तटनेर शिला सलक्क । जो हुन्छ चारु लहरी जलको झलक्क ॥ त्यो गर्छु भाषण मनोहर कल्कलाई । आनन्दको मुटुसितै लय नै मिलाई). (र१)

विश्वासको मृदुलता जुन हो मुना झैं । जो नित्य हुन्छ हरियो सुरबागभित्र ॥ खस्दैन आँधिहरुबाट, ढलेर जाँदा । ठूला महीरुह, यिनीसँग त्यो छ भित्र ॥ (रर)

9७०० - खो र विचारधारा: । सौन्दर्यतारसित लिन्छ अडान बिव्य॥ देखेर मूर्ति प्रभुका सब रूपभित्र । आनन्द झै मधुर ज्योति लिनै विचित्र ॥ (र३) आनन्दको मधुर ज्ञान अनन्त. निल्ने । जो हुन्छ साधु, करषिमा सहजै नमिल्ने ॥ पृथ्वी समस्तकन हाल्दछ दिव्य जाली । जादूसमान मृदु गुह्य प्रभा निकाली ॥ (२४) आँखा अनन्तसित गर्छ कुरा चमक्क । घप्किन्छ दीप दिलमा क्षणमै धपक्क ॥ बन्छन्‌ कथा सरसतासित चारु छन्द । ती शान्त शुद्ध मुटुमा लयदार गन्ध ॥ (२५) जो व्यास हुन्‌ शिशु थिए शिशुलाइ सारा । त्यो दिव्य भाव सब हो शिशु चारु धारा ॥ झल्किन्छ त्यो प्रगतिमा | 2५३३ झल्ल । जो भावमा विवुध छन्‌, शिशु छन्‌ त्यही नै ॥ (२६) पार्कै म त्यो “यु यदि आज थोर । बन्थे परी, विवुध, स्वर्ग नलाइ बेर ॥ जो कल्पना छ प्रकृतिप्रभाकी । विश्वाससाथ सब विश्व उ राज गर्छे ॥ (२७)

हामी त्यहाँ मधुरिमासित स्वर्ग पाई । पूजा गरेर दिलले जलसाथ हेछौं ॥ छन्‌ बालनृत्यहरुले सब स्वर्ग टम्म । कल्पद््मादि जसमा लटरम्म फुन्छन्‌ ॥ (२६) बिग्रिन्छ प्रौढहरुको जन बुद्धि सारा । वर्षिन्छु हेर जगमा प्रलयाग्निधारा ॥ त्यो कालमा शिशु अविकृत शान्त हाँसी । रोक्नेछ क्यार ? गति कारणको विनाशी ॥

(२९) त्यो इन्द्रको धनुपछाडि दगुर्न खोज्ने । देखेर सत्य खँदिलो नभबगीच उँचा ॥ जो भावको गति छ त्यो यदि आज पाउँ । यौटा नयाँ निगम यो जगमा बनाउँ ॥ (३०) खेली कँदेर छरिता पदसाथ नाची । हाँसेर हेर जगतैकन यो उदासी ॥ आह्लादको रस भरै कि भनेर ईश । आए बनेर शिशु गर्न सुचारु लीला ॥ (३१) यो दुःखको जलधिमा यदि मिल्छ एक । आनन्दको लहर रश्मिप्रसन्न चारु ॥ तारा कतै छ तममा यदि जिन्दगीको । त्यो हो बसन्त मुजुरा, शिशुता शिखारु ॥ (३२) सानी शकुन्त-सँगिनी हँसिली भएर । पन्छीहरूसँग मिलीकन बार बार ॥ उद्द्थिन्‌ सुवर्णनभमा सुप्रभातभित्र । रङ्चीनपड्ख मनमाफिकले विचित्र ॥

(२३)

देखिन्छ ईश्वर त्यहाँ शिशु छन्‌ जहाँ यी । श्रीकृष्ण छन्‌ अ्रषि कुनैकन पातमाथि ॥ चिल्लो हरा मृदुलता नव पालुवाको । पाएर ईश्वर बसे शिशुरूप बन्छन्‌ ॥ (३४) यो कोपिलाकन सुगन्ध दिने जरामा । हो स्वर्ग, हैन जलरशिम यहाँ धरामा ॥ त्यो शब्दको मधुर तान थियो चरामा । तोते मिठास अझ छैन कि स्वर्गमा नै ॥ (३५) यो काँचको घर न हो बहुरत्न-छाना । छन्‌ इन्द्रका धनु विभूषण रङ्ग नाना ॥ प्रत्येक रश्मि रविको पनि हुन्छ झल्ल । त्यो कल्पना अझ छ रङ्ग दिने झलल्ल ॥ (३६) के फूल्‌ हुन्‌ र कविजी जग-सिर्जनाका । आदर्शरूप दिलका मृदु गुह्यवाला ? मेरा निमित्त शिशु नै सब फूललाई । जित्छन्‌ सुगन्धमय जीवन दिव्य पाई ॥ (३७) ती अप्सरा र नृपकी दुइ-अंशवाली । पृध्वी र स्वर्गकन साथ लिएर घुम्छिन्‌ ॥ आनन्दलाइ क्रषिको तपको गिज्याई । आनन्दतुल्य खँदिलो नव स्वर्ग लिन्छिन्‌ ॥ (२०) दाढी सफा सकल ज्ञान छुने हिलाई । “नानी” भनेर जब कण्व पुकार गर्थे ॥ नानी दुवै चमकले दुइ स्वर्गतुल्य । हेर्थे मनोहर बनी ग्रषिमा प्रफुल्ल ॥ (२९)

त्यस्ती जुहार घरमा हैँसिली हुनाले । टूनासमान छविदार॒ गयो अँधेरी ॥ दारिद्रय नै धन भयो र कुनेर हाँसे । लक्ष्मी बसिन्‌ अब मिलेर सरस्वतीमा ॥ (४०) ती गौतमी पनि बनी जननी तिनैकी । शिक्षा अमूल्य दिलको सब स्वर्गभन्दा ॥ मीठा प्रभावहरुका अब आज पाई । छन्‌ मस्त, गीत रसिला उसमा सुनाई ॥

(४१) मारेर सुस्त ठुँग्‌ मस्त हुँदी ठिटीका । मुद्रा मुनासरि सुकोमल केशमाथि ॥ ती बाललाइ पृथिवी जननी बनेर । बूढी लुटुक्कसँग फूल बनाइलिन्थिन्‌ ॥ (४र) राम्रा कथाहरु सुनी ञ्रषि कण्वबाट । राम्रो लिएर शिशुचाल रमाइलोले ॥ ती कल्पनासरि भइन्‌ रसिली सजीव । देखेर झल्ल सन जो त्राषि थोर देख्थे ॥

(४३) यौटा थियो घरबिषे मृग सानु बच्चा । कच्चा उमेर दुइको अब प्रेस सच्चा ॥ बढ्दै गएर दुइ साथ बसेर वार्ता । गर्थे, बुझेर मृगशावक ढङ्ग पर्थ्यो ॥ (४४) तारा विभातहरुका सरि एकली भै । एकान्तमा मृदुमुखी पनि हाँसिदिन्थिन्‌ ॥ यौटा प्रभा सुनहला तब विश्वमित्र। स्वप्नासमान नव जागृत बन्न जान्ध्यो॥ (४५)

(अनुष्ठुप्‌) अनसूया तथा 'चारु' अर्की एक प्रियम्वदा । खेल्थे साथी भई तीन हाँगामा पुष्प झै बनी ॥ (४६) रानी पारी तिनैलाई ताज फूल बनाउँदै । सैँगारी नाच्दथे आफू, मानो विपिनका परी ॥ ५(४७) वलुन्धरा कतै नाच्थे कतै “छम्‌ छम्‌ छनानना ।" पुष्पका तालमा नाच्थे सुखतुल्य सबै जना ॥ (४८) बिहा गरेर ती खेल्थे 'चारु' राजा बनीकन । रानी शकुन्तला बन्थिन्‌ प्रजा बन्धे अरू जन ॥

(४५) (शालिनी) यस्तै लीला बाल्यमा चारु खेली । मीठो पाई सौख्य जस्ती हवेली ॥ चोरी गाना मालिनीका उज्याली । बढूथिन्‌ हाम्री अप्सरारूपवाली ॥ (५०)

जूनै जूनैबाट मानो कुँदेकी । दु फूलैबाट मानो ननेकी॥ राता गाला दीर्घ आँखा उज्याला । ' विश्वश्वी झै प्रातमा चारुचाला ॥ (५१) बढ्थिन्‌ हाम्री बालिका दिव्य राम्री । तोते नबोली अप्सरा शान्द घोली ॥ झुप्रोलाई एक थुप्रो जुहार । जस्तो पारी रखूप भारी कुमारी॥ (५२)

(सग्घरा) नाच्दी कही उज्याली चपल मधुर छन्‌ बोल तोते तरङ्गी । बढ्थिन्‌ ती मालिनीका तट निकट हने भावमा दिव्य रङ्गी ॥ सङ्गी पन्छीहरूकी मृगशिशुहरुकी तारकामा उम्गी । रङ्गी रङ्गी अनेकौं मृदु लयहरुमा गग्दछिन्‌ चित्त-गङ्गी ॥ (५३) ढङ्गी ढङ्गी तरङ्गी रँगरँगहरुका खेलमा चित्त बन्नै । उल्लङ्घी ती कहीले जनकवचन नै जो छ त्रीडाप्रसङ्गी ॥ इन्द्रेणी रङ्ग-भड्गी लहडहरुविषे खोज्नकी स्वादुसङ्गी । रङ्गीचङ्गी विहङ्गगीसरि दिनदिन नै बढ्दछिन्‌ चित्तचङ्गी ॥ (५४) भाषा तोते छ मेरो अधखिल अधरा अन्धकारै छ भित्र । त्यस्ती मीठी उज्याली विहगशिशुसँगै दाँजिँदा आज भित्र ॥ जो जो लेखेँ सकेको कनिकुथिसँगको यो विषै क्यै विचित्र । झल्का पाए उज्यालो नजर दुइ त्यसै चिम्लिनोस्‌ भूलभित्र ॥ (५५)

[]

अष्टम सर्ग

लिक काकी शकुन्तला ।

कुसुम: ग कान्त-कन्तला ॥

चपले चालकी दीर्घलोचनी । ललित लालिमा-युक्त मोहनी ॥

(१) वदन बान्किलो हास्य सुन्दर । विहगगानकी मन्जुमन्दिर ॥ रँग प्रवालका, ओठ पातला । दशवसन्तकी दिव्य पातला ॥

(र). सलिलकेलिकी कान्ति झल्फझल । मघुर गानकी कल्कल ॥ मृदु गुलाबमा शीत विन्दु झैं । पतित, झीलमा चारु इन्दु झै ॥

(३) चपल वीचिफैँ खु «० नी । दिव्य ५०६ २७ तिनी ॥ मधुर चालकी छन्‌ स्वतन्त्रता । विपिन-बालिका केलिमा रता ॥

(४)

ललित चानले लोलमञ्जुला । सरल शान्त छन्‌ ती शकुन्तला ॥

हरिणनृत्यको फुर्फुरेपना । रङ्ग कोपिलाबीच चल्दथ्यो ॥

(५) कुसुम पढ्ख भै मिष्ट बोल्दथ्यो । फूल भै शान्त ॥ प्रकृतिमा मिली नाच्न मतिरयी पहर आठ छन्‌ चम्चलेक्षण ॥

(६) ।

बाल-केलिको स्वर्णकाल छ । प्रौढषको जगत्‌ धूलिजाल छ॥

जनकभोवले भू. प्रकाशित । नव सिँगारले हुन्छ भूषित ॥

(७) छ र अनन्तमा खेल्नको मन। रङ्गमञ्च भो स्निग्घ प्राङ्गण ॥ अवनि छन्‌ भुरुड्‌ व्योम झिल्मिले । चपल गानमा तारका बसे ॥

(८) कुद र खेल हे वन्य बालहो ! मधुर गानले स्वर्ग बन्छ रे॥ सत्य फुल्छ रे हिल्छ चल्छ रे । मधुर शानमा खेल्छ डुल्छ रे ॥ (९) 2 नव सिँगारकी छन्‌ वसुन्धरा । रवि भजी रिडी नृत्य अप्सरा ॥ लय र तालमा तारका परी । हृदयकन्दरा बस्दछन्‌ भरी ॥ (१०)

भ्रमरभित्रको मिष्ट भुन्भुन । छुनु हरा जगत्‌ नाच्छ रे यहाँ ॥ जनक सुन्दछन्‌ बन्न गद्गद । सृजनमाघुरी-बीच षड्पद ॥

(%) शावल सिर्जना ईशले गरे । किन त ? बालका नृत्य हेर्न रे ॥ सुख शिला भरी फुल्छ जिन्दगी । पयर पाउँदै नृत्य गानको ॥ पर) कुसुम-ओठमा नव्य नाद छन्‌ । छ चाकु मुलका पाठ बन्दछन्‌ ॥ स्वप्न बोट झैं बनी । किरण केलीमा फुल्छ जिन्दगी ॥

(१२) भावना मिली बढ्न फुल्नको । मघुर वासना पाउँछिन्‌ तिनी ॥ मृदु प्रियम्वदा चारुचञ्चला। सखि तृतीय ती द्रेषहीनता ॥ ११४) मृद्‌ शकुन्तला छन्‌ चतुर्थ यी । दश-वसन्तकी कान्तकुन्तला ॥. छनन छन्न छन्‌ छम्म छम्ममा । जल छचल्किने शस्यतीरमा ॥ १५) मघुर कुञ्जमा जून छकिँदा । झम्म झाँगमा पत्रपुञ्जमा ॥ विपिनका परी नाच गर्दथे । सरस रङ्ग भै पत्र हेर्दथे॥

(१६)

छलल छल्ल छल्‌ छाल गर्दथे । टलल टल्‌ टपल्‌ चन्द्र झर्दथे ॥ पुलिन सज्दछन्‌ नृत्यवाद ती । कथन भनज्दछन्‌ क्या रमाइला ॥ (१७) यस्तै खेल कुरा गरी बसिरहे ती मालिनीतीरमा । आफ्ना स्वप्न अनेक शब्दहरुमा मीठा सुनाईकन ॥ जँचा चन्द्रमुहारले मुसुमुसू, सौन्दर्य छाईकन ।. सुन्थ्यो स्वादु कुरा जगत्‌ सब बनी क्या चाँदनीको वन ॥ (१८) ती साना मसिना भझिना मृदु मुना टूना कुरा गन्गन । बोकी स्वादु-स्वना नदी सब कुना भर्दै मिहीँ गुन्गुन ॥ जूनेली जल भझन्झने लहर ली आनन्द भै दोगुना । पार्थिन्‌ वीर प्रसूनका छुनमुना, रत्नार्णषी कामना ॥ (१९) “को दुष्यन्त ?” शाकुन्तकी सखि त्यहाँ सोध्थिन्‌ सफा चाखले । “राजा रूप प्रतापका र गुणका छन्‌ सन्तका पालक ॥ ती दुष्यन्त दिगन्त-कीर्ति, दिलका छन्‌ कान्त, ती शान्त छन्‌ । फिँज्दै प्रान्त र अन्त अन्त जगमा वासन्तिका वासना ॥” (२०) भन्दी चारु भइन्‌ हलक्क अलि क्यै चाँडै बढेकी ठिटी । आनन्दी शिशुसाथ नन्दनक्नाका बीच - सौगन्धमा ॥ फुल्दो कुड्मलतुल्य छन्द तिनको गर्थ्यो सुगन्धी कुरा । दुष्यन्त प्रभुका अनन्त यशको जो सन्त पाल्ने थिए ॥

(२१) “हात्ती छन्‌ सुनका छुने गगन रे ! बाबै ! सिँगारीकन । चढ्छन्‌ रे ! अनि इन्द्र नै थरहरी काँपेर झुक्छन्‌ अरे ॥ सारा सागरका जुहारहरुका छन्‌ हार रे सुन्दर । मीठा बाग फुली बिहारहरुका छन्‌ रम्य रे मन्दिर ॥ (रर)

दर

छन्‌ चाँदीहरु चन्द्रतुल्य ढुकुटी झल्झल्‌ गरी झल्किने । रातै हुन्न अँधेर रे महलमा हुन्नन्‌ अमा नै अरे ॥ हीरा स्वच्छ भरीभराउ घरमा इन्द्रेणि झैं पर्छ रे । खोलामा पनि बग्छ रे सुन झझल्‌भल्‌ बालुवातुल्य रे ॥ (र३) रत्नै फल्दछ रे अनेक रँगको सारा बगैँचाभरी । छाना नै र 221 अरे गजबको !” आँखा यहाँ चम्किए ॥ गर्छिन्‌ शान ु्व समुच्च करले, “आकाशभन्दा पनि । ठूलो रे, सुनको बिहानसरिको झल्झल्‌ उँचा रम्य रे ॥” (२४) भन्दा चाख लिएर चन्द्रवदनी हेर्छिन्‌ महान्‌ नीरमा । त्यो अत्युक्ति चन्द्रनभमा मुस्काउँदा छन्‌ मृदु ॥ हाँसिन्‌ सत्वर (२० छै: 7204 तारङ्ग ती बालको । टिप्दै गुन्गुनसाथ "सत्य सब हो” जस्तो गरी जूनमा ॥. (२५) “बूढा छन्‌ त तिनी ? सफा लहरिँदो दाढी यहाँ लुर्किने ? हाम्रा कण्वपितासमान वयका सारा कुराका घनी ? जो सोधे पनि भन्न तत्पर बनी गर्ने तपस्या पनि ? आँखा बन्द गरी बसेर जगतै देख्ने खुलस्तै पनि ?” (२६)

" भन्छिन्‌ एक “छ ओठमाथि उनको जूँगा त मुस्लो सखे !

हाम्रो उभ्रिदिदैन क्यार !” यतिले खिल्‌खिल्‌ बने ती सबै ॥ ती बस्छन्‌ दरबारमा झिलिमिली आनन्दका सारमा । रानीलाइ दिई जुहार कतिका हीराहरू हारमा ॥ (२७) भारी हुन्छ सिँगारका झिलिमिली हीरा सितारा भरी । पाई नित्य तयार मिष्ट गठिला नाना परीकार ती ॥ घप्कादार जुहार झल्मल गरी. बस्छन्‌ नचाई परी । मीठा तार सितारमा नित गरी भझङ्ककार लाखौं थरी ॥ (रद)

“त्यस्तो के अनि चारु ? लौन म सुनूँ ? के के अरू गर्दछन्‌ ?” भन्दै प्रश्न उठेर नेत्र दुइमा क्या ! मोहनी भर्दछन्‌ ॥ ती देख्छिन्‌ सपना बनाइ निपना छायासितै जूनको । “रानी भन्न सुयोग्य छौ” जब सुनिन्‌ भस्किन्‌ पुगेझै कहाँ ॥ (२९) “ती राजा अब आउँछन्‌ सखि यहाँ गर्छन्‌ बिहा छाँटले । तिम्रा साथ शकुन्तला, अनि तिमी रानी बनी सुन्दरी ॥ छाना नै सुनको, जुहारहरुको प्रासादमा सुन्दर । बस्नेछथौ सखि ! चाकरी सब गरी लिन्छौ नुभयौ चामर॥” भन्थिन्‌ ती प्रिय बात मिष्ट रसिला बोल्ने ठिटी साधकी । “जा धुत्त नकच्चरी” यति भनी फर्किन्‌ परी सुन्दरी ॥ (२०) “जार चारु तिमी त आरुसरि छभौ तीतो बियाँकी गुदी । जे जे आउँछ चित्तमा भनिदियो ! खै हेर ! तिम्रो गिदी ॥ गर्दै गर्दिनँ है बिहा म त सधैं कन्या बनी बस्दछ्‌ ।” भन्दै ठुस्स परी विहडङ्डगसँगिनी तर्केर फर्कीदिइन्‌ ॥ (३१) चीसो वायु हरा प्रशाख तरुमा लाग्यो गरी सिर्सिरी । चीसो श्वाससमान त्यो विपिनको आयो बढी सर्सरी ॥ ठण्डा भो अमृतप्रकाश तटमा आनन्दको पावन । उठ्छन्‌ ती अब बालिका घर हिँडँ भन्ने गरी भावना॥ (२२) (मालिनी) यतिपछि हिँडिहाले ती उज्याला मुहार । पयर प्रकृतचाला नृत्य गर्दा समान ॥ तरुवरमनि राम्रा जूनले भासमान । छिरबिर भुइँ-नुट्टा राहमा झल्मलिन्थ्यो ॥

(३२)

पो $

आयो हेर कुटी नजीक तिनमा मानो अँगालो दिन । प्रफुल्लवनमा पर्दा हँसीलो प्रभा ॥ नली सुसुर ष्प सुन्दर सफा मानो छ फुल्दो त्यहाँ । बास्ना नै जसको छ शान्ति रसिलो, आनन्द नै रूप छ॥ (३४) प्हामी हौं प्रथमप्रभा प्रकृतिका सर्वस्व जादुगरी । टूना चारमुखी महा नृपतिका आनन्द॒ कारीगरी ॥ हामी दिव्यकला अनन्त सुखका बुट्टा छिना हि । थोरैमा जति छन्‌ उनी अरु कहीं उज्याला हरि ॥

(२५) आङ नानि ! शकुन्तला किन तिमी बस्छौ अबेरैतक ? यस्तो बेर गरी नआउनु बुभयौ राका-चकोरीसरि ॥ ठण्डा सतु भयो, यहाँ छ गहुँको, जौ हुन्छ ठण्डा अति । रातीसम्म बसेर जून तटमा लाग्नेछ रूघा कति ?”

(३६) सुन्दी शब्द शकुन्तला शिशुपना बाँकी रहेकी अझ । “कस्तो रात सफा छ हेर्नु त हवस्‌” भन्छिन्‌ दुवै हातले ॥ बूढा हात मुसारिए घुँघरमा ती बान्किला माथमा । भन्छन्‌ “रात सफा भएर न त्यहाँ छन्‌ खान क्यै पातमा ॥” (३७)

पुछ्दी फेरि यसो मुहार करले छ 0702 कल्कल । ती बल्दी सुषमा वसन्त वनकी, के चाँदनी झार्दछिन्‌ ? (३८) यति बाद सुतिन्‌ शकुन्तला । सपनामा वनमा परीसँग ॥ सुनको दरबारमा उडी- कन हेर्दी नृपकीर्तिका रँग॥ (२०) मानो छ एक सपना मनको मलाई । आउन्न रङ्ग बिपनातिर सत्य हाई ! हुन्‌ कालिदास कवि नै कि त व्यास आई । राखून्‌ समस्त पद चित्रणमा सफाइ ॥ (४०)

[]

नवम सर्ग (षृध्वी)

छ बैंस वन, बागमा प्रकृतिको हरा भागमा ।

वसन्त छ परागमा, विहगका गला राममा ॥ प्रशाख तरु रम्य छन्‌ रङ्ग वैशाखमा ।

विभाग वनका झुले मधुर रागका लागुमा ॥

0१) छ क पनि 2 'को्यँ' को शाब्द ॥52 डटे तरु नरम बैंसजादू ॥ नवीन सुषमा फुली अब दिगङ्गना क्या खुली । फुलेर सुषमा झुली मृदुलताः लताको मिली ॥

(र) कुरड्गवन रङ्ग भो ॥८. & 2०4 विहगका सङ्गमा । प्रसङ्ग घुइरा ६) ०4०० रङ्गमा ॥ अनङ्ग छ तरङ्गमा, प्रकृत ढङ्गमा । उमङ्ग-वन अङ्गमा लहरिँदो छ क्या दङ्गमा ॥ (रे) वसन्त छ अनन्तको मधुर पन्ध झैं सन्तको । बली कृसुमवृन्तको हृदय दीप्ति झै अन्तको ॥ खुल्यो मुख देगन्तको विधुमुहारका दन्तको । प्रभा स्फुटित पन्थ भो छ सपना महाशान्तको ॥

(४)

बढेर नव आँक्रा भुइभरी हरा औ भरा । लहरा, हरा विटपको लिँदी पाखुरा ॥ नयाँ कुरा यति बढेछ छापी धरा । भनेर कसुमाकरा दुति पुस्याउँछे टाक्रा ॥ (५) बनेर नृप वन्य झैं त्रतु वरेण्यमा गण्य झैं । कुबेर धनधान्य झै कलुषकालिमा शून्य झैं ॥ मनोहर अनन्य झैं 'मदनजन्य लावण्य झैं । प्रफुल्लित हिरण्य झै छ त्रतुराज सौजन्य झैं ॥ (६) लिएर मृदु मञ्जरी त्यस भरी भरी ती जरी । नशासरि रंगीन छन्‌ जुन त्यसै भरी बेसरी ॥ हवा हरहरी गरी मलयको परीको थरी । हिलाउन दडुले धरी चमर हेर लाखौं थरी ॥ (७) डटी वसनमा हरा मखमली बनाई धरा । लिई कुसुमका सुरा पुलकमा पुच्याई शिरा ॥ गवाउन्‌ सिकी चरा सुरभिले छुँदो उर्वरा । प्रसूनज्वलिताम्बरा, नृप छ राज गर्दो धरा ॥ (८) रँगीन उसको कला कति भला रसामा खुला । नचाउँछ पला पला सुचपला मुना कोपिला ॥ अनेक रसिला थला मृदुगला गुँजिन्छन्‌ भला । तँगीकन तला तला कुसुमरङ्गमञ्ची कला ॥ (९) छ ईश मृदु छन्दमा कुसुमबन्धका गन्धमा । विकास दिलको लिँदो किरणदार आनन्दमा ॥ झिनो छिनु चिनो दिँदो मधुर शिल्पको स्वल्पता । कँदेर मृदु ओठ ती, छ मुस्काउँदो फूलमा ॥ ॥ (१०)

विशाल पटमा टमाटम भरी टुना चातुरी । दुसाउन लगाउने किसलयी हरा माधुरी ॥ थपी रँग थरी थरी कुसुममा सहस्राश्धरी । विचित्र महिमा दिने कुन छ चित्रकारी हरि ? (%) धराभरा हराभरा वनभरी कुनै अप्सरा । बसी सुरपुरी कतै अमृतको घडा ली खडा ॥ दिँदी छ कि त ? त्यो सुरा मधुर शान्त सिर्का परी । रंगीन भइ झल्किने अवनिबीच छिर्का भरी ॥ (१२) छ चित्‌ शवल रङ्गमा लहरिँदो लतासङ्गमा । फुलेर मृदु ढङ्गमा मधुरता लिँदो अङ्गमा । शिखासरि धधप्किँदो मधुर बासको नै कतै । कतै लहरमा हरा छ लहरा फूली दङ्गमा ॥ कतै मधुर माधुरी मधुभरी चढी क्या धुरी । (१२) अपार गति पारमा विपिनसार संसारमा । छ चाल व्यवहारमा प्रगतिमा र विस्तारमा ॥ -भझिना मधुर तारमा, भ्रमर भारका सारमा । मनोहर मुहारमा मधुरता छ विस्तारमा ॥ (१४) अनेक छ त एकता बहुल मञ्जरीमञ्जुल ।

निकुञ्जभर गुञ्जिदो कुसुमपतमा मपत्रमा पुञ्जिँदो ॥ सिँगार नव पाउँदो सङ र काम । फुरेर रँग रूप नै शवल सिर्जना झैं हुँदो ॥

(१५) छ हास सब वासनामय महाचिदा$५भासमा । समुल्लसित ज्योति छन्‌ सृजनाका हृदाकाशमा ॥ ननी मधुर नोल्दछन्‌ विहग-जीवनी आशमा । उही छवि छ झल्किँदो मृदुल सर्सरे घाँसमा ॥ (%६)

सफेद कर काँच झैं सकल मूलका काममा । झिलीमिलि रँगाउँछन्‌ कृसुमकालका रङ्गमा ॥ सबै किरणकामना हृदयका बनी भावना । तिनै किरणपोषमा मधुर तोष हालीकन ॥ नशाभर सुरा भरी रँग र रूपमा माधुरी । प्रकाशन प्रयत्नमा अधर हालनिदिन्छन्‌ हरि ॥

७) छ जो अमित ब्रहमको निज अनन्त आनन्दिता । त्यही प्रथम भावको स्फुरणमा लिई स्पन्दता ॥ सुगन्धसरि बन्द भै कुसुम-कुड्मल-स्वप्नमा । अनन्त मृदु ओठ ली छ कि वसन्त विस्तारमा ॥

(१८) अनोल पनि बोल भै अचलसम्म नै दोल भै। सुधामघुर घोल भै भ्रमर-जीवका मोल भै॥ फुली सृजनपुष्प झै प्रथम प्रातमा खातमा । सिके कुसुमले कि यी विपिनबीच फुल्ने कला ? (१९) झरेर तरुनोपना हरितरङ्ग बल्दो घना । छुँदौ सब मुना कुना नित नवीन टूना भरी ॥ विहङ्गम गला गरी मधुर वेणु झैँ मोहन । जगत्‌ छ कि बनाउँदो नित नवीन वृन्दावन ॥ (२०) कि रागहरु रडङ्गिँदै मधुरका मिही तानमा । हरा मनहरा कतै अरुण रुष्ट भावादिमा ॥ बनी रँग विभिन्नता छिरबिराउँछन्‌ के यता ।

चलूँ मृदु झूलूँ फुलूँ रव गर्छ भने झै कता ॥ २१)

( चरा छ जसको कुरा अनि छ रोगन नै हरा । छ पुष्प मधुरो शिरा किसलया५५धरा हृदूहरा ॥ छ राज्य जसको हरा कुसुम-वल्लरीमन्दिरा । हरा छ मृदु बिस्तरा, वन छ बैंसकी अप्सरा ॥ (रर)

जहाँ तरुण नृत्यकी तरुणता छ भर्दी लता । दिएर मधुरो सुरा पुलकले भरी सर्सरा ॥ उरोज मृदु उप्सिने मधुरता नयाँ भावका । झरे वनविषे परे अब शकुन्तलामा पनि ॥ (२२) जहाँ पिक छ प्रश्नमा हृदयभित्र 'को हो ?' भनी । जहाँ मृदुल पालुवा मदनको छ पर्दा धनी ॥ प्रसून सपना बनी छ मधु दी लिँदो भुन्भुनी ! विहार वनमा गरी अब फुलिन्‌ फुकी कामिनी ॥ (२४) बनी रुचिरयौवनी सकलरङ्ग राम्रा बनी । कपोल कुसुमै बनी सुमन रङ्ग भै रोशनी ॥ क्रङ्गनयनी यिनी ललितता लताकी बनी । बनिन्‌ विपिन झै घनी मदनमोहिनी मोहनी ॥ (२५) कथाहरु पुराणका विपिन गर्दछन्‌ वर्णन । प्रफुल्ल लहरा जहाँ हरहरा हवा हर्दछन्‌ ॥ अनन्त रुचि-रङ्गिनी मदनमोहिनी मोहिनी । स्वरूप छ र कृष्णजी तल भरे कि झैं छन्‌ यिनी ॥ (२६) स्रेख मृदु अङ्ग छन्‌ वश अनन्त आफैं हुने । बनी भजन भूङ्गको हृदयले सुधा नै लिने ॥ शशी रवि दुवै हुने नजरमा नयाँ रोशनी । हुने मरण नै मजा पयरमाथि छाती धरी ॥ (२७) कहोँ प्रकृत साधु छन्‌ ? हठ र योगका भक्त ती । नजान्नु गिरिजापति प्रकृति हाय कस्तो गति ॥ अमानव छ शून्यता नजरमा न रोमाञ्च छ। छ साधु मकनै उही जुन अगाडि सत्‌ जादु छ ॥ (२५)

५९

९०

पन्यो विपिन जानु नै किन बसी घरैका घर । जितीकन अनङ्ग नै विजय माधुरीको गर ॥ झरेर घर मोहिनी बनिदिए यहाँ जो हरि । उनैकन भजे पुग्यो मृदुल अङ्गमा बेसरी ॥ (२९) छ ईश कुन ठाउँमा ? छ जुन ठाउँमा माघुरी । महातप त्यही न हो भजन गर्छ जो स्वःपरी ॥ नुझै मधुर रूप नै निगम नै छके कामर ? बुझे हृदय प्रेमको भव छ स्वर्गको मन्दिर ॥ (२०) बुझे सरस लाजको मृदुल “नाइँ” को माधुरी । छ दर्शन यहाँ अरू कुन जगत्‌विषे चाहिने ? अनन्त मृदुता त्यसै विजय गर्न दिन्नन्‌ यहाँ । । कडा परुषहातले मृदुलता कहाँ छोइने : (२१) “अनन्त रसकी सुधा हृदयमोहिनी पो म ता | सुरेश हरिकी छटा मकन पाउँछौ लौ कता ? समुच्च मृदु भावनासित म दिव्य टूनाकन । सधैंभर भजे म छु प्रकृतप्राप्त आत्माकन ॥” (२२) “ममा शरम चित्तमा नरम रङ्गले आउँछ । कडा परुषता हुँदा दिल अन्ित्यले मोहिँदा ॥ म सत्य अनि नित्यकी मधुर मोहिनी हँ नुझ । भनी मकन मृत्तिका नछुनु लाग्छ लज्जा अझ ॥” (३२) यही छ ध्वनि रूपको कसुमतुल्यको यौवन । प्रदर्शन गरी गरी हृदय गर्छ आमन्त्रण ॥ अहो ! रुचिररूपकी मृदु शकुन्तला मोहिनी । यहाँ किन भरिन्‌ र को हृदय डाक्न आइन्‌ यिनी ॥ (३२४)

"तमोवृत छ जो जगत्‌ विषयका खिचातानमा । यहाँ हृदयका चरा परुषका सुखा शानमा ॥ यिनैकन गर्छै भनी मृदुल रूप आमन्त्रण । : भुलाउन फुलाइने मृदुलमन्त्र हो यौवन ॥ (२५) न लेशभर लोभका न कटु कामको कामना । लिईकन छुन्‌ यहाँ ?" भनि-दिँदै सफा सम्झना ॥ गुलाबहरु विषयपत्र झारी भरे । उडेर तर मोहनी मृदु कपोलमा ती चढे ॥ छ 2 (२६) वियोगसरि बन्दछन्‌ कृसुमबोट भै कण्टक । सजीव अमर प्रभा तर बनेर निष्कण्टक ॥ अनन्त समथै भरी प्रकृतप्रेमले पाउने । बनिन्‌ अमृत झै यिनी अधरदार॒ पृथ्वीविषे ॥ (३७) अरू चपल चारुता चटुलता र चाञ्चल्यले । बनेर नखरे ठिटी मन इशारिने बढ्दछन्‌ ॥ यिनी मधुर-भावकी सरलता फुलेकी लता- समान अति चारु छन्‌ प्रकृतभावलज्जास्पदा ॥ (३८) हवासदृश बग्दछन्‌ सुरभिभाव सानन्द ती । तिनी प्रकृत चालकी मृदु प्रवाल छन्‌ मालती ॥ मुसुक्कसित मुस्किँदा कुसुम फुले कि ? संसारमा । अझै शरम खोज्छ रे प्रथम लालिमा सारमा ॥ (३२९) यिनी शरम-शुद्ध छन्‌ मधुर रङ्ग चढ्दैछ त्यो । छ खालि वन कोपिले रँग कसो कसोमा अहो ॥ उघारिन उघारिनै छ कि तयार झैं माघुरी । उषासदृश प्रातको उदय थोर बाँकी हुँदा ॥ (४०)

९२

बुझे पनि नबुभनुमा छल गरी दिलै भज्नुमा । सुने पनि नसुन्नुमा नबिझरिए त्यसै बिभनुमा ॥ अनेक नखरा गरी रिभझिनुमा तथा रिभनुमा । म देख्छु प्रभु-मोहनी हृदयजीवको खिच्नुमा ॥ (४१) यही प्रकृत भावना अलि लिँदी मिही रञ्जक । मिठास सरसाउँदी अविदिता बनी कामना ॥ कुरङ्गवनरङ्गले कुसुमकालकी झैं मुना । छ सूक्ष्म ललिताङ्गिनी वदनकी सुगन्धीपना ॥ (४२) सुनी प्रणयका कथा प्रथम भाव क्यै पाउँदी । मिही मृदुल चालले श्रवण थोर ढल्काउँदी ॥ अदृष्ट पछिको कुनै हृदयबीच स्वप्ना हुँदी । तिनी मृदुलयौवनी रतिसमान बस्छिन्‌ हुँदी ॥

(४३)

[]

दशम सर्ग

गुणसुवर्णका आढध आकर । चहकदार छन्‌ नृपतिका बर ॥ यश फिँजाउँदा विश्व नै भर । उदय स्वर्णका कान्तिसुन्दर ॥ न छ कसी कुनै राख्न त्यो दर । लेखनी त्यसै बन्छ कातर ॥ १) समरसिंह ती उच्च शासन । गुण पहाडका कीर्ति-कानन ॥

नृप नृसिंह छन्‌ ती प्रजाकन ॥

(र) तिमिर रूपको जात्रु नाशिने । शार समानका रशिम फैलिने ॥

९३

९४

उर उदारका दाननिर्भरी-

हह्‌ बहाउने वीरता-गिरि ॥ यश हराभरा दीप्त कानन ।

शिखर स्वर्गका भूमि धारण ॥

(४) कीर्ति वल्लरी बागमा फुली । नरम वासले मग्मगाउँछ ॥ रङ्ग रङ्गका फूल रङ्चिने । कुसुमकालमा कोकिलायिता ॥ (५) भारतेन्दु ती हृदय-सिन्धुका । कीर्तिकीमुदीपूर्णिमा बनी ॥ कुसुमचूड ती उर्लिआउँदा । क्या फुलाउँधे बीचि वल्लरी ॥ (६)

अवनिमा बनी भूपका मणि । स्वर्ग चित्र झै व्योमका मनि ॥ तारका मिनलेतुल्य सुन्दर । जन मिलापले राज्यमन्दिर ॥ सुख र ज्योतिले नित्य छाउन । तल झरे शशीसरि उदाउन ॥ (७)

रङ्ग देखिँदै हृदयभित्रका ।

यदि फुलून्‌ सबै लवज वासले ॥ तब पत्रका पट । रसिक सामुमा चारुचित्रका ॥ (८) तर छ सामुमा खालि बादल ।

शृङ्गको दृश्य ढाकिने ॥ थि. सय २ कीर्तिका धन ।

सहज ढाक्दछन्‌ शब्दका घन ॥ (९)

गगननीरमा एक सूर्य झै । सहज गर्दथे धूप शासन ॥ चन्द्रमा बने, तारका नने । नृप अरू उनीसामु धूसर ॥ तमविषे छटा छाउँथे अझ । उडु निभाउँथे ज्योतिले यिनी ॥ १०) विपुलवक्षका वीर नान्किला । तिलकदार छन्‌ पुष्टभाल यी ॥ मुख छ तेजिला ओजदार छन्‌ । सन प्रतापका दिव्यसार छन्‌ ॥ (%) जलधिको तिनीमा गभीरता । विमलभावका वीचिका छिना ॥ गुण बनाउँदै रत्न कुँद्छन्‌ । जति छ वर्षिंदो दानको घडा ॥ उत्ति धर्मका राह कुहइछन्‌ । गजन ! ती भने नित्य उत्ति छन्‌ ॥ १२) विष्णुरूपका युग्म बाहुली । राज गर्दछन्‌ भूप भूमिमा ॥ बाहुली दुवै स्वर्गमा पनि । राज गर्दछन्‌ देवताकन ॥ (१२) | शिखरबीच छन्‌ वीर शङ्कर । तारकाविषे छन्‌ दिवाकर ॥ क्रतु समस्तका यी वसन्त छन्‌ । कुसुमकीर्तिका रँग अनन्त छन्‌ ॥ ८११४)

९६

कविहरू बनी गानका चरा । नीडरूपकी त्याग्दछन्‌ धरा ॥ हृदयपड्खले पाउँदै 004 उच्च कनकको ॥ (१५) मृदु मुहार ली कामदेवका । समरदेवता डालडोलका ॥ चतुर हान्दछन्‌ युद्धमा शर । युवति देख्दछन्‌ पुष्पका तर ॥ (१६) दीनका यिनी कल्पका तरु ! कुसुम रत्न छन्‌ बाहुमा भरी ॥ सन पुकारका शवासले सदा । प्रकृत भावले आउने झरी ॥ कल्पवृक्ष त्यो स्वर्गमा बरु । नर निमित्तको छैन रे तरु ॥ फूल टिप्दछन्‌ देवताहरू । ५७)

एक सूर्यले फुल्छ जीवन । नित हराभरा रङ्ग रङ्गमा ॥ किरण केन्द्र छन्‌ चित्तका सब । जन जरा ननी पाउँछन्‌ रस ॥ मधुर बीज झैं स्वप्न बढ्दछन्‌ ! देश कालमा रङ्ग रङ्गिन॥ तीँख्य कुब्जका वृक्ष झैं प्रजा । पाउँछन्‌ हरा धन्य जीवन ॥ पद) स्वर्ग पड्खका नीड सुन्दर । बिहगभावका पत्र मन्दिर ॥ मृदु कला छ क्या रङ्ग लेखिने । पत्र पुष्पमा मञ्जु देखिने ॥ (१९)

समरघोष छन्‌ मेघ झैं यिनी ।

अरि निभाउने _ घोर गर्जन ॥ रुधिर शत्रुको बन्दथ्यो झरी ।

देख्दथे त्यहाँ मित्रले तर ॥ धनुष इन्द्रको कीर्तिसुन्दर ।

दिल खुसाउने लोकको सब ॥

(२०) हरित कुञ्जको माथि उच्चता- साथ श्ङ्गमा रम्य ठाउँमा ॥ तुंहन देशका काँधमा कहीं । शिखर उच्चमा गूँड लाउने ॥ विहगसिंह भै व्यौमचारक । पड्ख कीर्तिका भूप फिँज्दथे ॥ (२१) गगन झैं सदा यी उदार छन्‌ । “ग्रह विचार ती तेजदार छन्‌ ॥ पवन चल्दछन्‌ युग्‌ सुवर्णका । विश्वप्रेमका स्वप्न बन्दछन्‌ ॥ (२२) सकल तारका ती विचारका । नीतिमा लिई तौल अड्दछन्‌ ॥ . ईश सूर्य झै पाउँछन्‌ पथ । कर फिँजारिई सृष्टि चल्दछन्‌ ॥ हित अगाधमा प्रेमसागर । पुत्रवत्‌ प्रजालाइ हेर्दछन्‌ ॥ रत्न रत्नका बूँद देशमा । जलधि कोषका झर्र भर्दछन्‌ ॥ ज्योति भर्दछन्‌ स्वर्ग देशका । पुष्प झै कलामाथि पर्दछन्‌ ॥ (२३)

५७

श्द

न्याय, तौलको झैं तुला बनी ।

युगल हातको तुल्य थालमा ॥ वजन नापिने रौं प्रमाणका ।

यश फिँजाउँछन्‌ न्यायमूर्तिको ॥

(२४)

तुहिनपूत भै पग्लिने त्यसै ।

अति दयालुता शुभ्र शैलको ॥ सलिल नागिनी भै झरेसरि ।

तरल रौैप्य झैं भर्दथी तल ॥ पार्न क्षेत्रका वक्ष नै हरा।

विमल भावले अम्धिमा पुगी ॥ स्वर्गमा चढी फेरि वर्लिन ।

० (२५) नित हरा यिनी छन्‌ महीरुह ।

कर हजार छन्‌ दानविस्तृत ॥ अमृतता फली प्यास मेटिने ।

खबर ल्याउँथे देवदूतले ॥ मलयसम्मका वायु चाखका ।

सुरभि कीर्तिको गन्ध पाउँथे ॥

(२६) जति दुह्यो उती कामधेनु झैँ । सद्गुणी त्यहीँ पाउँथे सुधा ॥ शस्य चाहिने काम्धेनुमा । भक्ति चाहिने खालि भै यता ॥ (२७) नीलछत्रका ग्रह जुहार झैं । राज्य पाउँदा चन्द्रशीतल ॥ सन प्रजा थिए चम्चमाउँदा । सुखप्रकाशले उत्तरोत्तर ॥ (२८)

भक्त धर्मका, युक्त कर्मका । साधु मर्मका विज्ञ भूपति ॥ दुष्ट व्याघका चर्म नै झिकी । रिपु शिकारमा कीर्ति पाउँछन्‌ ॥ (२९) . बागमा खयट4०-450 राख्दछन्‌ । “क कुसुम कीर्तिका उने ॥ सूर्य कान्तिका साग रको रङ्ग रङ्गका सुरभि सुन्दर ॥ राज्यको कला छाँटकाँटमा । वन बनाउँदै बहु विभागमा (३०) विज्ञको सभा कत हलरक। बाटुलो ब ॥ निष्कलङ्कतामा वि । ॥ नृपतिको त्यहाँ चन्द्रख्प छ॥ (३१) मधुर कान छन्‌ गानमा यिनी । सूक्म ती कला सारका कसी ॥ समरमार्गमा चातुरी लिई ।

प्रीतिले लिने शान्तिको पथ ॥.

(३२) सत्यपालनामा सुधीर छन्‌ । नीति राजको सत्यमा अडी ॥ आफूले रची जाल, पर्दछन्‌ । दुष्ट माकुरा सोहि जालमा ॥ (रर) तुल्य दृष्टि दी अल्प, उच्चमा । पर्णका कुटी रिमले छुने ॥ किरण छुन्छ जो श्रृङ्गस्वर्णका । बालुवाभरी सो छ झल्किने ॥ (३४)

९९

उदय स्वर्णले खुल्छ शासन । दिनभरी फिँजी कीर्ति घामको ॥ दिन स्वदेशमा छन्‌ समुज्ज्वल । स्वर्ण अस्तले स्वर्ग भज्दछन्‌ ॥ अस्त भै यता, देशमा अरू । पछि उदाउँछन्‌, स्वर्णकीर्तिमा ॥ (३५) घकित झौँझले राजकाजको । खुला हुँदा रम्य आजको ॥ अब शिकारमा जान चित्त भै। वन बिहारमा छन्‌ तयार ती ॥ (२६) कनक-सूतको कोट झल्मल । रत्नदारमा मन्मथोज्ज्वल ॥ बगलमा धरी चर्म म्यानमा । अति सुहाउँदो वक्ररेख त्यो ॥ कनक ताज ली हीरक्दुति । रत्न लुर्कने दिव्य झल्मल ॥ विपुल भालमा पीत चन्दन । माल्ययुक्त छन्‌ देशनन्दन ॥ पयर ढाक्दछन्‌ टिम्म वस्त्रले सुन सिँगारको पाउपोस छ ॥ (३७) रथ चढ्दे तिनी चार अश्वको । टलकदार छन्‌ अश्व तेजिला ॥

टाप कट्किने, लोह

छाँटकाँटका स्निग्घ यालका ॥

गुच्छुदार 7 छन्‌ नोल 0०००२३ै । रोकिँदा तर ॥

पद अधीर भे ती उचाल्दछन्‌ । हिन्हिनाउँदै मार्गखातिर ॥

(३८)

धनु छ हातमा कोष पीठमा । नगलमा बसे बक्बके अन ॥ मुख हँसाउने दीर्घ मार्गको । (३९) अश्व चल्दछन्‌ अग्र प्रेरित । ० रेय सिँगारको चल्छ तीपछि ॥ छन्छ दीर्घ भै लामलस्कर । नजरले त्यसै दृश्य देखिने ॥ (४०) पद हजारका वाद्य बज्दछन्‌ । चालमा मिली बढ्दछन्‌ अघि ॥ 'ढरर ढम्म'भै बज्छ पुरन ति 'छनन छन्न छन्‌' वाद्य ॥ 'धुँ धुँ घुँ' गर्दछन्‌ तालमा मिली । पयर चल्दछन्‌ लाम लश्कर ॥ (४१) ई गगन खैरियो घृलिपुसर । जनसमूहको आउँदा ॥ वाद्य छन्‌ जहाँ मेघगर्जन । पद हजारका वृष्टि भर्दछन्‌ ॥ पुस्ट: ती कनकयानमा । धनुष हातमा रश्मि झै शर ॥ क्रूरताहरू मार्न चल्दछन्‌ । विपिनमा लिने अन्धगह्वर ॥ (४३)

[]

एकादश सर्ग (पञ्चचामर)

छुटे सबै पदाति ती, पछाडि अश्व पर्दछन्‌ ।

सवेग अइव चार छन्‌ रथाधिरूढ बढ्दछन्‌ ॥ विशाल वृक्ष छन्‌ त्यहाँ उमेरमा शताधिक ।

हजार वृष्टि आँधिका हजार पड्ख वादक ॥

०) खुला छ मार्ग यानको शिला छरेर खड्खडे । शिकारनिम्ति जो बन्यो छ टापनिम्ति कड्कडे ॥ घर चार चक्र ती बने गुडेर गड्गडे । धरर बन्छ घच्घचा रथै समस्त हड्बडे ॥

(र) चरा अनेक चिर्बिरे फरर पड्ख छिर्बिरे । हवा बहन्छ हर्हरे छ शुष्कपत्र सर्सरे ॥ अरण्यमा अनेक छन्‌ करा विचित्र मर्मरै । दगुर्छ यान धर्थधरै लिएर मार्ग धर्घरे॥

(३) विशालमा उडान ली दिएर दृष्टि नीडमा । भुवा पलाउँदा ठिटाठिटीहरू थिए जहाँ ॥ अनेक पड्खका मजा उडी, बही, धकेलिँदै । सवेग हानिँदै लिने कछ? 2 भीत भै॥ अवश्य लौ विपद्‌ परे भनी झरे । बनेर माउ चिर्बिरे सशङ्क चक्षुले तरे ॥ (४)

“अडा” भनेर कीर्तिमान्‌ यताउती निहार्दछन्‌ । खुला जमीन पाउँदा घुमेर दृष्टि झार्दछन्‌ ॥ लगाम खिँच्छ सारथि प्रवेग अश्व अड्दछन्‌ । अधीर चाल टापले अगाडि सुस्त बढ्दछन्‌ ॥ लगाम चट्ट खैँचिँदा उठेर वतक्र ती शिर। सफेद दाँत बाउँछन्‌ पछाडि याल फर्किदा ॥ अगाडि टाप वेगका उउैँ भनी उचालिँदा । पछाडिबाट रोकिँदा र चाल अल्मलाउँदा ॥

(५) नजीक झट्ट देखियो सशङ्ग मिर्ग सुन्दर । सुस्निग्ध चाल रोमको टलक्क बान्किलो खुर ॥ सुचारु वन्य बाल त्यो हरा मिलेर मन्दिर । टिपी मुना रमाउँदो मिठासदार फीँजले ॥ सजीव अङ्ग सर्सरे झसङ्ग बन्छ त्रासले । सुनेर मेघ घर्घरेसमान यानको स्वर ॥ पुलुक्क हेर्छ व्योममा, फरक्क घुम्छ पुच्छर । सभीति पार्श्वदृष्टिले चटक्क अड्छ चर्बण ॥ उचाल्छ कान दीर्घ ती फरक्क फर्किईकन । चपाउँदै गरी गरी मुनाहरू बराबर ॥ सत्रास फेरि फर्कदो, भुलेर दाँत सत्वर । अडेर पार्श्व दृष्टिले चिहाउँदो त्यतातिर ॥ खिँचेर ज्या चढाउँदा सुसृक्ष्म ताकको शर । बुझेर तर्सिई झर्यो फरक्क त्यो तलैतिर ॥

(८६) “सवेग हाँक्‌” भनी त्यहाँ फ्छाडि दृष्टि जो दिने । लिएर वाण हातमा अनब्गमूर्ति झै बने॥ चढेर पुष्पमाल्यको सिँगारदार त्यो रथ । सुचारु कामिनी कुनै विदीर्ण पार्न बाणले ॥ सवेग अश्व कामका चढेर पुष्पमार्गले। . सुचारु हैम यानमा विचार्न बैंसको पथ ॥ (७)

१०४

कटक्क टाप कड्कियो पटट्ट रज्जु पड्कियो । शिला चटट्ट चड्कियो गडड्ड यान गड्कियो ॥ घर चक्र घुम्दछन्‌ झिलिल्ल अग्नि झल्कियो । सवेग अश्व चल्दछन्‌ तथापि मिर्ग अल्पियो ॥ (८) बढेर जान्छ वेग झन्‌ पिटाइ पाउँदा हय । तडित्समान बन्दछन्‌ छक, गकल आशय ॥ गरेर घोष मेघको दगुर्छ रथ। अरण्य-अग्रगण्यको लिएर वबेगले पथ ॥ (९) सफेन अश्व तेजका भिजी प्रसाधिताङग ती । जुटेर रोम टाँस्सिँदा लगाम जो चपाउँछन्‌ ॥ फुरेर नाक फोहरा फुरुर बीच बीचमा । गला सुदीर्घ यालका समस्त छल्बलाउँछन्‌ ॥ सजीव स्थूल नेत्र छन्‌ र कान छन्‌ उचालिँदा । सुशीघ चारु टाप १)" खसालिँदा ॥ घुँडा छुने लतारिने छ दीर्घ पुच्छर । अगाडितर्फ उफ्रिँवा कटट्ट टाप कड्किँदा ॥ (१०) उ मिर्ग ! आधि खाइँदो छ घाँस आधि दाँतमा । छरेर बुर्कुसी लिँदै सुरेख कण्ठ बाङ्गिँदो ॥ पछाडि आँग खुम्चिँदा भएर त्रास वाणको । अगाडि ज्यादि हुत्तिँदो फटक्क दूर फट्किँदो ॥ जमीन थोर नै छुने र धेर जो हवा हुने । झिना सुशीघपादले फटक्क फट्ट फड्किँयो ॥ दिएर दृष्टि यानमा सशङ्क सट्ट सड्किँदो । : फी)

सुवर्णयानमा डटी मुहारका समुज्ज्वल । खिंचेर ज्या ८ छु यसो पछाडि ढल्किँदा ॥ लिएर ताक, भौँ दुवै सरक्क खुम्चिँदा अलि । खिँचेर ज्योति नेत्रको सुदूरमा लगाउँदा ॥ (१२)

'उडूँ उड्ँ' समान त्यो छ वाण तीक्ष्ण तत्पर । हवा हुँदो छ ज्यानले उडेर मिर्ग सुन्दर ॥

छ चित्र काल जीवको जगत्‌ अरण्यमा सरि । सशडङ्क जीव आत्तिँदो 'छलेँ' भनी बनी हुरी ॥

(१२)

अदृष्ट दूत झैं त्यहाँ झलक्क देखिए दुई । सुशान्त साधुरूप छन्‌ त्रिरेख भाल चन्दन ॥

खडा भएर बीचमा स्ववक्षबाट रक्षण। गरेर भीत मिर्गको उचान्दछन्‌ दुवै कर ॥

“प्रहार माफ होस्‌” भनी उठाउँदा दुवै स्वर ।

(१४) झलक्क झल्किँदा तिनी झसङ्ग झट्ट झस्किए । झल्याँस्स ! चट्ट वाण त्यो झुकेर भर्छ झारमा ॥ सुवीर बाहु काँप्दछन्‌ र झर्छ पाउमा घनु । स्वधर्मका विरोधमा त्यसो गरेर झस्किनु ॥

(१५)

“प्रहार माफ पाउँला प्रभो” भनेर बढ्दछन्‌ ।

अगाडि हात जोड्दछन्‌ विनीत वाक्य बोल्दछन्‌ ॥ “प्रहार माफ पाउँला ! प्रभो जगत्‌-प्रभाकर ।

नजीक पर्णको कुटी धनी छ मिर्गको पर ॥ छ साधु जीव शान्त त्यो अरण्यमा मनोहर ।

हरा सुमिष्ट शस्यले सुपुष्ट जन्तु सुन्दर ॥ सदैव चाट्छ प्रेमले सुवृद्ध कण्वका कर ।

८१६) बढेर वन्य बाल झैं सुचारुकेलिप्राकृत । गरी कूटी नवीन नृत्यले नित ॥ फुरुक्क फुर्कि हुबद कको मनोरथ । सुचारु हातले सदा सप्रेम सुम्सुम्याइँदो ॥

खु (१७)

१०१

१०६

सचेत चारुनेत्रले सजीव दृष्टिले रुँदो । तरक्क आँसु भझार्दथ्यो फरक्क फर्किईकन ॥ सशङ्क दृष्टि लाउँदो समस्त शात्रु हुन्‌ नर । कि झैं भएर कृद्ृध्यो सयत्न-फीँज सत्वर ॥ (१८) सशाङ्क वक्ष उप्सिँदो, धकाउँदो र आत्तिँदो । तडित्‌ समान वेगको छलूँ जगत्‌ भने सरि ॥ छरेर शस्य दाँतले छरक्क फींज छकिँदो ! फटक्क नाघ्दथ्यो बुटा बनेर अन्ध वेगको ॥ खलाँतितुल्य सासको, फरक्क फर्किई हँदो । तरक्क आँसु नेत्रको झलक्क भै हवा हुँदो ॥ १९) भएर अन्ध वेगमा मिलेर चट्ट ठक्कर । चरक्क घाउ रेखिँदो भिजेर रक्तले खुर ॥ कतै कतै छिटा झरी भुवा रँगाउँदो अलि । उड्यो हवा बनेर त्यो अनन्त त्रासले बली ॥ (२०) न सुन्दथ्यो कृटीविषे कदापि शन्द कर्कश । सदा प्रसन्न टिप्दथ्यो चुनेर शस्यका रस ॥ न जासले सताउँथ्यो न कालको थियो डर । प्रभो ! नृसिंह देखिँदा उडेछ होश झैं तर ॥ क्षमा गरेर भीतमा प्रभो क्षमा-महीधर । सुपृण्य प्राणदान होस्‌, न कष्टले उठ्न्‌. कर ॥" (र१) सुनी प्रतापका धनी दयार्द्र चित्तका बनी । महागुणी सुनाउँछन्‌ दयालु भावका ध्वनि ॥ “भनेर मिर्ग मामुली लखेटमा थिएँ तर । बुझी महर्षि कण्वको कुटी-सिँगार सुन्दर ॥

कल

त्यसै झरेर हातको सुतीक्ष्ण नोकको शर ।

बडो कलङ्क पापको हुने थियो छुट्यो तर ॥ चरोस्‌ हरा अरण्यमा फुरुक्क भै बिनाडर

सुशीघ्र टापले भझिना हवा बनी बचाउँथ्यो ॥ कलड्कबाट पापको मलाई जो उडी पर ।

विनीत प्रार्थना मिलेर गर्दछन्‌ “नजीक १० |, छ चारु कण्वको यहाँ ॥ पवित्र पाउको भए प्रवेश भूपको जहाँ घकाइसम्म मर्दथ्यो शिकारको यसो वहाँ ॥

समान रष्टमिको सदा चढेर टाकुरा । ४077 0 ७०0 47 आँक्रा ॥

कण्व सुदुर । दया भए प्रसन्नता रुने थियो कृतार्थमा ॥”

(रर) यसो गुनेर “म आउँला अरण्यका यी सुचारु पु रमी ॥ घरेर वस्त्र मामुली हिँडेर आज राख सारथि प्रशस्त अश्व औ दल ॥ म वन्य मार्गको विहार चारु शीतल । शान्त ठाउँमा 'म छु' भनेर खल्बल ॥” (२४) यसो भनेर ओर्लिए त्यजेर ताज सुन्दर । घरेर वस्त्र मामुली सुसभ्य ठाँटको तर ॥ सुचारु माथपोसमा अनङ्ग झै मनोहर । साथ हास्यको सँगी रमाइलो चर ॥ नि... रि, यान त्यो घुमेर सूत त्यो पर ।

हराभरा अरण्यमा चरा टिपेर आँकरा । ब्रा धुराधुरा रँगीन-पड्ख-फर्फर ॥ जरा हरा

हमा 2204 67 १" करै हुँदा ॥

पुरानु पड्ख पत्र झै जमीनमा गिराउँदा । महीप कीर्ति गानमा थिए चिर्बिराउँदा ॥ (र६)

सुशान्त शीतलोपना, हरा अनन्त यौवन ।

विभिन्न भाव वल्लरी, विचित्र पुष्प चित्रण ॥ प्रशस्त-पत्र-माधुरी, नवीन-सृष्टि-मञ्जरी ।

सुबोल शब्दले भरी, मिठासमा थरी धरी ॥ अनेक रङ्ग मोहनी फुटेर चित्‌ सरोवरी ।

सिँगारदार भूमिमा छ शस्यमाथि सर्सरी ॥ सुदूर देश मग्मगे हवा बहन्छ हर्हरी ।

कतै छ फेरि मिर्मिरे कतै छ हेर शिर्बिरे ॥ कतै छ पड्ख उच्चता भजूँ भनेर फर्फरै ।

कतै त खालि कोपिला कतै प्रफुल्लता लिने ॥ छ काव्य-हृज्जगत्सरि प्रभावमा भनूँ भने ।

(२७)

हवा भजी फिँजाउँदा असङ्ख्य पत्रका कर ।

सुचारु छत्र झैं थिए विचित्रता मनोहर ॥ सुडोल रौप्य डाँठका प्रशाख-दण्ड सुन्दर ।

सिँगार पुष्पका लिने क्षितीश छत्र छन्‌ तरु ॥ हिलाउँछन्‌ लता जहाँ अडेर पत्र चामर ।

(रद)

छछल्‌ छछल्‌ छचल्किँदी छ छालदार छन्छले ।

नदी सलील चञ्चला झलल्ल कान्ति-अञ्चला ॥ गरी किनार कल्कले सजीव चारु चालकी ।

झलल्ल झिल्ल झल्किँदी वसन्त नृत्य तालकी ॥ शिला तरङ्ग बोलमा हिलोर लोल लाउँदी ।

स्वतन्त्र नागवेलिमा छ वन्य गान गाउँदी ॥ चराहरू सिकाउँदी सबै गला रसाउँदी ।

अनेक हाव-भावकी नटी कनै रसाउँदी ॥ हरा-भरा सुवासको समीर शीतलाउँदी ।

(र वसन्तकी वनस्थली छ चारु हाव-भावमा । हरा सिँगार मोहनी या हास्य-सुन्दरी ॥ सुस्निग्घ-बैँस माघुरी- -परीसरि । सुवास मग्मगाउँदी सुचारु अन्गवल्लरी ॥

सरर शस्य-रोमिला सुकेशमञ्जुमञ्जरी । चरा पा मू स्वरा, प्रवाल-पल्लवा$धरा ॥ सरोजकी , मिलिन्द-नेत्र-अप्सरा । सलील-छाल-घूँघरा, सुगन्धसास-हर्हरा ॥ 0 271000270“ बनाउँदी हरा-भरा । अबीर श्र छरी सुवर्णमा सुगन्ध दी ॥ मुसुक्क मुस्क्राउँदी सजेर स्वर्ग झैं धरा । चले प्रसून मार्गमा अनङ्ग-मूर्ति सुन्दर ॥ चलाउँछन्‌ कि झै थिए अनेक रङ्गका शर । । विषादतुल्य कामको सँगी छ साथमा तर ॥ (३०) उ भन्छ “काम के यहाँ ? मिठाइ छैन खानको । कलल्ल लोल छाल यो पटेर खालि कानको ॥ चपाउँ मिर्ग झै भने मुना बुटा र मञ्जरी । छ चार पाउ चाहिने र बाउ्ह सीङ माधुरी ॥ न भोग पाइने यहाँ नटी विकाम वल्लरी । छ व्यर्थ सम्झना दिने हिलिल्ल-हल्ल-हल्लरी ॥ चराहरू न सेकुवा चुरुम्म चम्म दाँतमा ! र खालि जाग्छ भोक नै हवा हिलेर पातमा ॥ कटट्ट टट्ट ढाँतले छ हेर्नु शून्य रातमा ।

न लड्डु बालुवा लि टी मुढी चपाईनु ॥“ यहाँ

न यी “अहा ! अहो !' प्रभो हाँ अघाउनु ।

थर थर्र काँप्दछन्‌ नसा टुटी उरु॥ '

छ दण्ड मात्र मित्र यो, न ता जगत्‌ सबै मरु । बडा अघाउँदा सधैं न पीर बुभदछन्‌ मिही ॥ )

(२१ अरर ! क्या सँभालिए, थचक्क मर्दथे यही । पसेछ तीक्ष्ण दाँतको मलाई टोक्न कण्टक ॥ छलेर पाउपोष यो लिएर मन्त्र वेधक । अहो ! उह्‌ ! अरे ! बिभयो निं ! चस्स चस्स भै मुटु ॥ मरेँ नि बाहुनीचरी तृषार्त भै अकालमा । दुहेर वृक्ष दूध होस्‌ म प्पूँदथें घुट्घुदु ॥

१०९

११०

सिएर पात ओढने भए बनी गुटुमुद समस्त विश्व रन्कियो नशा तनक्क ॥ वनै घनक्क घन्कियो कपाल आज सन्कियो । म जान्नँ जान्नँ भो प्रभो ! म जान्नै खान्नेँ है हवा ॥ छ लड्डु मोतिचूरको सिवाय और के दवा ?” भनी लङ लडूँ गरी विचित्र विकृता$नन ॥ “यकाइले मर” भनी हँसाउँदा भए वन। (३२) घरेर हात कानमा हन कु" आउ लौ ।”" भनेर तान्दछन्‌ शितल कुराका क ॥ “यहाँ छ सात हातको गजेन्द्र मेघ । लुला र मिले छ ओर्लिने चपाउन ॥”

भनेर हाँस्न सँगी हँसाउँदोकन । थर काँप्दछन्‌ सँगी झिकेर स्वाँग गन्थन ॥ (२२)

“अहो ! म जान्नँ जान्नै नि करालदेष्ट्र आउला । म तीन हातको बुजो मकै भनी चपाउला ॥ कपालकाँशकी प्रिया धुरू घुरू रुवाउला । ठिटा ठिटीहरू हरे ! मबाद को खुलाउला ॥ म रुन्छु पेटमा पसी झिकेर को बचाउला ?” भनेर आँस्‌ नक्कली पनि लाउँदा ॥ भए विनोद, हास्यका सँगी त्यहाँ । (२४) सुचारु वन्य मार्गका दुवै किनार फुल्दछन्‌ । विहङ्ग रङ्ग रङ्गका कहर मस्त 'झुल्दछन्‌ ॥ अनड्गवाण ५०५४ गका अनेक ढङ्ग फुन्दछन्‌ । सँगी लिई ती प्रसन्नचित्त चल्दछन्‌ ॥ (३५) सुकाइँदा उ देखिए अनेक चारु वल्कल । हरा सु ४०“ भिजेर १७० ॥ टपक्क रत्न गुडेर झल्मलाउँछन्‌ । विभिन्न रङ्गमा, फुटी जुहार झैं सुहाउँछन्‌ ॥ कतै छ खोल बाहुको कतै छ कोट वक्षको । लता लिएर बाँधिने विभक्त पार्श्व पक्षको ॥ (३६)

“कह्‌, कह” छ कोयली, सुगाहरू कराउँछन्‌ । कतै त्यहाँ “पिवी पिवी” कतै त कर्कराउँछन्‌ ॥ “चिरिर्र” चिर्निराउँछन्‌ सरेर घुर्ुराउँछन्‌

। “चिँचीं चुँचूँ कुन्‌ त कुलुल्‌ ! " चलाउँछन्‌ ॥ सुसेलिँदा र केलिँदा कराउँदा र कर्लिदा, । फ्ली र कोयली छ शब्दिता वनस्थली ॥ अनेक शाब्द मोहनी रँगीन कण्ठमा खुली । (३७) कतै छु फूल सौख्य झै कतै छ दुःख सड्टट । कतै हरा, कतै जरा, छ घाम स्याँल औ टक ॥ अनेक जन्तुले भरी स्वभावको थरी थरी | जगत्‌्समान रूपकी वनस्थली छ सुन्दरी ॥

(३८) कला सुचारु देखियो फुली सुहाउँदो थला । यहाँ छ हेर ! सुन्तला सृवासदार कुन्तला ॥ अनेक फूल बोट छन्‌ नुनी बढाइँदा भला । कुटी नजीक भई अवश्य मञ्जुला ॥

(३९)

क्षितीशपाशर्व दाहिना फरर फर्फराउँदा ।

यहाँ छ प्रेम ८ ७५ भनेर भित्र आउँदा ॥ कुरा चरासमानका बागमा डुली ।

घडा लिने ठिटीहरू, गुलाफबैंसमा फुली ॥ सशङ्गचाल कुदरी पुल फुलारु वन्य माधुरी ।

वसन्त अरण्य-वासिनी परी ॥ सुचारु-अड्गवल्लरी-प्रसूनतुल्य-वल्कला ।

त्यहाँ झल्याँस्स देखिए सुमिष्ट-कोयली-गला ॥ “लुकेर हेर" भन्दछन्‌ छिपी क्षितीश तेजिला ।

(४०)

[1]

द्वादश सर्ग

(वंशस्थ)

अडेर हाँगाहरुमा हराभरा । फुलेर झुल्छन्‌ लहराहरू ,हरा ॥

नसा कलेजा छ र पात ममब्जुल । सुरेख, चिल्ला, छरिता, फरासिला ॥

सलक्क हुन्छन्‌ हलुका र बान्किला ।

९): "७ चुरी छ नङ्ग्रा पनि रेशमी हरा । अडान खोज्छन्‌ तरुमा मनोहर ॥ फुलेर हाँसेर मुसुक्क सुन्दर । अडाउँछन्‌ ती मृदुबैँस घूँघुर ॥ सहर्ष प्रेमी तरुका भजी उर । (र) भझुकीरहेका तल शान्त सुन्दर । द्रुमप्रशाखा छुन ती वसुन्धरा ॥ त्यजेर उड्छन्‌, तरुपाद छाँदले । छुँदै, हवाको पथ प्रेमको लिई ॥ सुनेर प्रेमी तरुका चरा-कुरा । (२)

फुकाउँछन्‌ कुड्मल पत्र घुम्िँदा । उरोजमा चादरतुल्य लत्रिँदा ॥ प्रकाशतर्फै नित तिर्सना लिँदा । समीरमा सर्सर रोम पल्लव ॥ सजीव रोमाञ्च लिई हिलाउँदा । (४) रँगीन छन्‌ स्वर्गिक-रश्मिका शिशु । उषापरीका कुसुमाञ्चला सुता ॥ चढेर पानी सुकुमार बैंसमा । मुना तथा फूल र कोश केशर ॥ लिएर जन्मे रँगिँदा, रमाउँदा । हवा भजी शीतल, छुन्मुनाउँदा ॥ विचित्र भावादिकतुल्य बैंसका । फुलैँ र सिजुँ रँगले भै भनी ॥

फुटीदिँदा जीवन डाँठका । सुवास दिन्छन्‌ तरुमा, क नि ॥ (५) तथापि सापेक्षिक भावमा त्यहाँ ।

हिलूँ वक्ष उचालियोस्‌ झुलूँ ॥ रँगीन मधुवासले खुलूँ । मिलिन्द सानन्द बनाउँदै चलूँ ॥ चरा-क्रामा पृथिवी सबै भूलूँ । लज्जा रसीला नवपल्लवाः्धर ॥ खोलेर, आधा मुसकान सुन्दर । अनङ्गका रङ्ग त अस डुलूँ ॥ भन्ने सबै भाव पह्लाउँदा ठिटी । छन्‌ बैंसवल्ली अझ हेर सुन्दरी ॥ सुवास चोखा वनबैंस मृस्मुसे ।

(६) कडा र चिल्ला अलि दीर्घ बान्किला । सलक्क उप्सीकन फर्किँदा निका ॥

११३

टलक्क टल्केर हराशिरा धरी । पछाडि खेरा पनन" भरी ॥

कडा र ठाडा जुन पात । बढाउँछन्‌ कोमल शुभ्र माधुरी ॥

सुवासका पत्र सफेद घाम भैं। षड्डपद कोषमा धरी ॥

खिलारउु यो मकरन्द॒ माधुरी ।

[2004 गट्टासँग जो शास? ॥ छुँदा पहलीकन ४.9: लाग्छ छ । फन छ “0: उप्सीकन ०4 भ्रता भरी ॥ थियो ६000-2244 0०:७०. काउँदो कड्दमल वक्ष कोमल ॥ सुरेख भै प्रेम लिएर फैलिँदो । उँचाइमा षोडशवर्ष माधुरी ॥ बराबरी कोकिल शन्द सुन्दर । तथापि स्तन पद्म-कोपिला ॥ कपोलका नु कोयली-गला । सफा हँसीला तुहिनाभ्र अङ्गका ॥

ठिटी त्यहाँ छन्‌ अझ हेर सुन्दरी । (७)

फुलेर जाई छ सुवर्ण-सुन्दरी ।

भझिना-मुना-मम्जुल केशले भरी ॥ गरी सुनौला बिट डाँठमा ।

जडाउ हँसिला फुका गरी ॥ सुवर्ण काटीकन वास दीकन ।

मिलिन्द डाकेर सिँगार सुन्दरी ॥ छ बैंसवाली नरलोककी परी-

तथापि बैंसे कमनीय बोट छन्‌ ॥ फुलाउने षोडशवर्ष १ री।

हवा भरी बास फिँजाउँदा ॥ उ मात गर्ने हँसिला सुवर्ण छन्‌ ।

मुनामुना केश सुहाउँदा परी ॥

(८)

गुलाब छन्‌ लाल सुकोमला9$धरा । बोलूँ कि बोलूँ कि समान अप्सरा ॥ सुचारु रेखा तहदार चारुता । फुकेर छाती मृदुपात झभर्दछन्‌ ॥ हवा छिपेका जब गुष्य चोर्दछन्‌ । (९५) शराव झैं लाल सुडोल बैँसका । कपोलमा षड्पद झुम्न भर्दछन्‌ ॥ मौका ढुकी चुम्बन चारु गर्दछन्‌ । जहाँ फुली कोमलता मनोहर ॥ छुवाइमा स्वर्ग सरर भर्दछन्‌ । लाली र लज्जा रस स्वास छर्दछन्‌ ॥ सुवास मुस्की सुकुमार सार छ। प्रफुल्लता बैंस लिँदो मुहार छ॥ तथापि राम्रा रमणी कपोलमा । सुचारु लाली अझ दिव्य सार छ ॥ (१०) हवा भजी पड्रख फिँजी ढलक्क ती । गरेर भूँ भूँ भमरा भुली कति ॥ चुसेर त्यो यौवनको सुधारस । बनीरहेछन्‌ तरुमा मदा$$लस ॥ तथापि कालो छ टलक्क टल्किने । कपाल त्यो रेशम 'झैं सुधारस ॥ बनेर कालो रँग जन्मिएसरि । सलक्क केस्रो लहराउँदो झरी ॥ (फो) कुरङ्ग हुन्छन्‌ वनमा रमाइला । अनङ्गका पुष्पित कुञ्जमा हरा ॥

फुलेर झुल्छन्‌ लहरा जहाँ सुनी । बुट्टा बनी निर्भरका नयाँ कुरा ॥

११६

टिपेर बोल्छन्‌ तरु शाख भै चरा ।

बिचित्रवार्ता-तरलायिता५धरा ॥ तन्नाहरू मख्मलका सजी धरा ।

बनाउँछिन्‌ पल्टिन शस्य-बिस्तरा ॥ बर बर्सिन्छ झरी फुलीकन ।

हाँगाहरूमा रवि-रश्मिका सुरा ॥ हवा हुँदा शीतल काम हम्किने ।

रोमाञ्च, झै जङ्गलमा हराभरा ॥ त्यहाँ, बसेकी मृगिणी केन्याइँदी ।

छ अंशमा स्पर्श मिलेर सर्सर ॥ चपाउँदी जो पि ५००० रस।

बनेर मुखमा मदा५५लस ॥ बराबरी पुच्छर झारमा परी ।

कुहू कह्‌ सुन्न उठाउँदी शिर ॥ चिल्ली रसीली, मृदु कोरली ठिटी

जस्ती उज्याली लम-कोस-लोचनी ॥ उचाल्दछे झट्ट झलक्क मोहनी ।

उस्तै थिए वन्य क्रङ्ग-लोचनी ॥ फुलीरहेका तर औ लतामनि ।

५१२)

मिही छ लच्का जुन इन्द्रका धनु ।

कुँद्ने कुनै कोमल भावको छिनु ॥ लचक्क लाम्चा र सलक्क सुन्दर ।

रेखा छ पार्दो भ्रुकुटी मनोहर ॥ रँगै मिलाई रँग-कृष्णमा तर ।

(१२) सुती कुनै कल्कलको किनारमा । एकान्तको पुष्प सुवास सारमा ॥ वसन्तमा चारु पखेरुका मनि । सुषुप्तिका चित्र सफा खुला बनी ॥

देख्दो छ कोही कवि बागमा हरा ।

परीहरू चञ्चल चारु लोचनी ॥ घडा लिएका वनमा सुरा भरी ।

खन्याउँदा लच्लच अङ्ग माधुरी ॥ कुलो र राम्रो रँग, बोटका जरा ।

भिजाउँदै ती मदिरा छरीबरी ॥ जो रश्मिमा रङ्ग हुँदो छिरीबिरी ।

बनेर उक्लिन्छ नशा भरी भरी ॥ त्यस्ता परीका रसपूर्ण ती घडा ।

कटी झिना लच्किनुले छचल्किँदा ॥ दायाँ बनी सुन्दर बैंस ढल्किँदा ।

बाङ्गो बनाई अलि चाल माधुरी ॥ देखीरहेको कवि मुग्ध पर्दछ ।

र कल्पना देख्दछ व्योमका परी ॥ वर्षासुता बादलसूतका तनु ।

पोखेर जाम्छन्‌ घटबाट जो झरी ॥ वनस्पति प्रस्फुट भाव-माधुरी ।

त्यो स्वप्नमा नै उपमा सुहाउँदी ॥ लिएर गर्दो कविता थरी थरी ।

देखीरहेको छ त्यहाँ सफा जल ॥ काला कुना बीच झलल्ल चञ्चल ।

भौँ त्यो उचालिन्छ मिही बराबर ॥ ठट्टाहरूले शिर हिल्छ सुन्दर ।

मसक्क मस्किन्छ लचक्क भै उर ॥ ढलक्क| ढल्कीकन फेरि मञ्जुल ।

घलल्ल घल्चा जल चल्दछन्‌ तल ॥ मानो त्यहाँ छन्‌ जलका परीहरू ।

जो बस्दछन्‌ बादल बाग शीतल ॥ भिजाउने, कुञ्ज हरा गराउने ।

लिएर पुष्पामृतका घडाजल ॥

(१४)

११८

विशाल वक्षस्थलमा छचल्किँदा ।

बनेर राम्रो सपना जलैजल ॥ हवा तथा स्वर्ग प्रकाशमा चल ।

कुँदिन्छ छल्छल्‌ जल छालले छुँदा ॥ सफेद मोती लिइ स्पर्श कोमल ।

सिपीहरूमा ध्वनि मात्रको बल ॥ पसेर रेखा दिन जान्छ मञ्जुल ।

हुरी वहाँ बन्दछ खालि कोमल ॥ बन्दो छ दाना खँदिलो जहाँ तल ।

उग्रीरहेछन्‌ जल भ्याउ चल्मल ॥ विचित्र छन्‌ जन्तु जहाँ सुशीतल ।

ती पीडका कुयलक सफा सफा ॥ पानी भरेका मृदु कोमल ।

लिएर मृदु बैंसका फल ॥ सौन्दर्यको वन्यमा तल ।

१९) जहाँ छ फुल्दी नलिनी लिई दल । सलक्क बान्कीसित छाल कोमल ॥ देखाउँदै मोहन सृष्टि मञ्जुल । त्यो ठाउँ हो नाक निधारको तल ॥

जहाँ शशीको छवि टाक्रा ।

सेतो उज्यालो 'शरद्‌ सफा ॥ ती भाल हुन्‌ कोमल, कर्ण-कन्दरा ।

ती केश हुन्‌ ११०० ॥ गला त्यही हो जुन छन्‌

श्रीकृष्णले सुन्दर बैँस चालको । हेस्डै भनी चारु खुलस्त माधुरी ॥ लुकेर कुहररोन झाँगमा । देखिनेछन्‌ मृदु गोपिनीहरू ॥

सुवासको मग्मग रङ्ग भै तरु।

छ जो घडा सुन्दरता खडासरि ॥ पोखूँ कहाँ योवन वारि झैं गरी ।

चलीरहेका प्रियका अभावमा ॥ ठट्टा खुलाले वन नै हँसाउँदो ।

त्यस्तै थिए सुन्दर ती परीहरू ॥

(१८) (रषोद्धता)

एक छन्‌ बगलमा प्रियम्वदा ।

मिष्ट-भाषण-मुहारकी सुधा ॥ चारु चाल चपला यता जुदा ।

चारु छन्‌ तरुणभाववैभवा ॥

(१९) छन्‌ तृतीय गणना सुखास्पदा । कोमला र अनसूय-भावदा ॥ छन्‌ सुकोमल शकुन्तला$भिदा । अप्सरा-शिशु कुरङ्ग-दृष्टिका ॥ बेस मूर्तिसरि छन्‌ चतुर्विधा । (२०) स्वादु प्राकृत प्रवृत्ति-तत्परा । हास्य-चाए-अघरा प्रियम्वदा ॥ बैंस-मिष्ट नखरासितै कुरा । गर्नलाइ चतुरी प्रियाश्धरा ॥ गर्दछिन्‌ मधुर प्रश्न आलिमा । मिष्टभावप्रतिनादकन्दरा ॥ मोहिनी मृदुल-भार-मन्दिरा ।

(र१) “नोल्दिनौ किन सँगी ! शकुन्तला ?” 'झुक्दछन्‌ नजर निम्न लाम्चिला ॥ छैन हास्य-छवि बैंस चञ्चला । (२२)

११९

“मञ्जरी- ७2 ७१०५ भै गला । (छौ कि भन कण्ठकोकिला ? या सुन्तला ! खोज्छ भैँवरा सुमञ्जुला ? के छ उत्तर खुला शकुन्तला ?”

(रर) मुस्कुराउँछ विनम्र लोचन । तेज चढ्छ, बिजुली कि मोहन ? भाव झल्किन गई छुँदो मन । लाम्चिईकन कुना विमोहन ॥ रोक्न कोशिश गरेर मुस्मुस ।

किक - ओठ थु?” विकासले ॥ पालुवासरि प्रवालका । ती कपोल कलि लाल भै फुले ॥

रेखियो मुहारमा ।

आखिरी अब उचालिँदा चले ॥ वक्र लोचन बनेर खन्नु

चारु उत्तर क्रै फुले ॥

२४) थप्दछिन्‌ तब प्रियम्वदा त्यहाँ । फुली मृदुलता लतासरि । लाज फुल्छ लिन लाल माधुरी । एक डाकन मिलिन्द सुन्दरी ॥

२५) आँखिभौँ मृदुलरेख । लाजसाथ कै पुन फर्किँदी ॥ त्यो अशोक तरुलाइ कर्किँदी । अप्रसन्चसनसाथ तकिँदी ॥ छन्‌ खडा अलि घडा छचल्किँदी । बैँसको ढलकसाथ ढल्किँदी ॥ मेघका विपिनबीचकी कला । वारुणी मघुरता शकुन्तला ॥ (२६)

“ल्वैन ह्वैन नखरे यिनी सदा । बोन्दछिन्‌ अनृत है प्रियम्वदा ॥ गर्दिनन्‌ नुझ बिहा शकुन्तला । क्या गिज्याउन सिपालु चञ्चला ॥” भन्दछिन्‌ जल दिएर नोटमा । चारु हास्य-रससाथ ओठमा ॥ (२७) चूपचाप अलि बेर चल्दछन्‌ । वल्लरीकर कुनै त गल्दछन्‌ ॥ गुप्त दर्शक "म बोक्दथें भनी । त्यो घडा युवतिको परीसरि ॥” आर्त चुक्चुक गरेर जल्दछन्‌ । (२८) - चारु चङ्ख चपला बसीक्न। त्यो घडाकन घरिन्‌ जमीनमा ॥ “बोक्न सक्दिनँ म भार" भन्दछिन्‌ । “ढेडु यो घटभरी निकाममा ॥ छादू्छ छल्छल गरी सधैँभरि । खालि रुग्ण शिशु झै भझुकीवरी ॥ आफू चल्न नसकी सधैँ चटढू। ० ०१ गह्दै गरी गरी ॥ रुन्छ हेर बहुतै छचल्किई । वल्कलै पनि भिजाउँदै झरी ॥ चल्मलाउँछ सदा कटी पनि । खान्छ चल्मल गरेर कर्करी ॥ 'जान्छु वा' घर बरू बिहा गरी । बाल वास्तव कटीविषे धरी ॥”

हाँस्दिनन्‌ अझ तर ॥ ती शकुन्तसँगिनी मनोहरा । (३०) भन्दछिन्‌ “नगर दुष्ट है कुरा । कान दुख्दछ मलाइ चर्चर ॥” (३१)

१२१

१२२

चूृप बन्दछ समाज बैंसको ।

थप्दछिन्‌ अलि सँभालिँदो स्वर ॥ “हेर हेर सखि 9925... यु

मञ्जुपत्रह ॥ यो थिई हिउँदमा यहाँ स्दी । ले

आज क्या तरुणता छ गम्किँदी ॥ यो वसन्त बन जून झैँ हुँदी ।

यो अशोक तरुकी विचुम्बिनी ॥ झुल्दछै सुख हुँदी हवा छुँदी ।”

(३२)

बोल्दधिन्‌ अनि सर्वदा ।

७००५ १ प्रियम्वदा ॥ “कौमुदी छ हँसिली सुधालता ।

बैंसदार स्तन-क्मला$ङ्किता ॥ चन्द्रसुन्दर समीरचुम्बिता !

प्रेमकोमल-करा सुकेशर ॥ त्यो अशोकपरिरम्भिणी रता ।

बैंसकी बनी लता ॥ भझुम्किँदो मृदु परी ।

बेर्छे तरु बडो मनोहर ॥ वाद्य चारु त्यसमा बने चरा ।

यो विवाह छ वसन्तमा यहाँ ॥ छौ तिमी त अबला क्ठैनरा !”

(३३) यो सुनेर मनंको प्रतिध्वनि । पाउँदा मधुर शन्दका मनि ॥

भाम मनमनै जगन्मणि । 0024 विभवका नडा धनी ॥

'क्या मिलेछ यिनमा प्रियास्पदा । नाम सुन्दर अहा ! प्रियम्वदा ॥ बोलिदेउन अरू करा त्यता । बोल्न छोड्नु किन चूप भै यता ?' (३४)

चारु चट्ट अघि सर्दछिन्‌ अब ।

“क्र्या मसक्क भन बैंस मस्कियो ॥" सुन्दछिन्‌ नजरले इशारिँदी ।

ती नजीक रहँदी प्रियम्वदा ॥ “लच्किएछ अलि उप्सिईकन ।

वल्कलै पनि बढालु बैंसमा ॥ क्या छिचल्छ तरुणोपना भने ।

वस्त्र, कुड्दमल सुगन्ध बन्धन ॥ फुक्छ पात भैँवरा झुलाउन ।

उप्सिएर नलिनी-प्रकोशमा ॥ फुद्दछन्‌ हरित बाह्य बन्धन ।

मुग्ध पाउँछ सुवासको धन ॥”

(३५) “चारु जा तँ नखरे” भनी तिनी । अर्ड्चाख तर अर्डलाजकी ॥ लालिमा वदनमा सरक्क रङ्ग रोक्न अलि यत्न गर्दछिन्‌ ॥ अर्ड तमा ती मुहारमा । छन्‌ विफल रङ्ग आउँदा ॥

(२६) थप्दछिन्‌ छुन कपोल कोमल । प्ट्तल क. छ. लिँदी उरोर्ही ॥ र ब्र माघुरी ॥ (३७)

'धन्य ती कर" भनी अभागका । हात हेर्दछन्‌ ती सहज सर्मरिक गी गा" बने सहजमा त्यहाँ वश ॥

देखिँदा “क बैंसको यश।

हरियो दिशा दश॥ भाललाइ करले मुसारदछन्‌ फूल "चारु" घुसार्दछिन्‌ ॥ (२८

१२३

१२४

केशमा प्रचुर रङ्ग कोमल । भन्दछिन्‌ अनि थपी तिनी त्यहाँ ॥ “फूल हेर नखरे सबै यहाँ । वस्त्र सुन्दर तथा सिँगारले ॥ शान गर्न चतुरा झुलीकन । बैंसका रस सुवासले हवा ॥ पार्दछन्‌ सब फुलेर मग्मग । डाक्न ती मधुपलाइ सुन्दर ॥” (३५) “छाड भो ! सकल यी कुरा तिमी । भर्न जानु बरु फेरि है घडा॥ नत्र काम गरिनौ भनीकन । जाउँला र म लगाउँला क्रा ॥” भन्दछिन्‌ सरस ती शकुन्तला । (४०) भन्दछन्‌ मनमनै महीप ती । 'होइनन्‌ हिनता ता अलीकति ॥ अप्सरा कि त नयाँ कुनै परी- तुल्य बोल्नु गतिमा छ माधुरी ॥'

भन्छ शानहरुमा अनेकन । हिन... ब्यी न 005 दार वन ॥ च्दछन्‌ कुसुम म ।

खान सन पेट रित्तियो ॥

जङ्गली कुसुम छन्‌ अनर्थ हो । राह दीर्घ घरको अनर्थको ॥

काँप्दछन्‌ उर्समेत थर्थर । वस्त्र वन-बायु हर्हर ॥ लोकनाथ सब तर ।" (४३)

चूप्प चूप मुखमा गरीकन ।

अङ्गुली नूृ्‌पतिले दिईकन ॥ थाम्दछन्‌ घर भजी विना घक ।

चल्न तत्पर हुँदा विदूषक ॥

(४४)

भन्दछन्‌ "विपिनवल्लरीहरू-

सामु तुच्छ दरबारका तरु ॥ प्राकृताशय सुखी यिनीहरू ।

नक्कली बहुसिँगार ती बरु ॥ यो हरा छ वन सामु स्वर्ग झैं ।

यी परीहरुसमान सुन्दरी ॥ अल्प भूषण र अल्प चाहना ।

फुन्दछन्‌ विपिन माधुरी घना ॥"

(४५)

“हेर हेर ! सखि लौ प्रियम्वदा । छ लहरा कठैबरा !!

प्रेमले ।

यो पलाउन, म दिन्छु जीवन ॥ ?

घट जमीनमा घरी ॥ (४६)

१२५

१२६

भन्दछन्‌ मनमनै समुज्ज्वल । कीर्तिका, 'दिल रहेछ कोमल ॥ त्यत्तिकै जति छ रूप मञ्जुल ।' (४७) दुष्ट कृष्ण भँवरो उडीकन । ती कपोल दुइ फूलमोहन ॥ वन्य मिष्ठ मधुसार हुन्‌ भनी । दुःख दिन्छ अब घुम्छ भुन्भुनी ॥ (४८) प्रश्नसाथ अलि घुम्छ फन्फनी । “केश रेशमलता भनी भनी ॥ भाव भै कुसुम रङ्गको त्यहाँ । घुम्छ शंसक पखेरु भुन्भुनी ॥ '

खोज्दछिन्‌ अलि दगुर्न तैपनि ॥ के गरर हुन गएर त्रासले । “लौन !? घ्वनिको मिठासले ॥

बाहुली दुइ दिई कपोलमा । फेरि केशतिर चट्ट फर्किँदा ॥

'लौन लौन' ध्वनिकी पुकार छन्‌ । लर्बरिन्छ मृदु अङ्ग, 'के गर्छ ॥

लौन लौन' सँग डाक्दछिन्‌ तरु । आँधिमा सदृश छन्‌ ' लताहरू ॥

पुष्प भन्दछ झुली 'म के गर्छ ?' हास्यको सुख 94 सँगी अरू ॥

भूप छन्‌ 'अघि सँ कि के गर्छे ?' भन्छ शानहरुले विदूषक ॥

झाँगलाइ “करले, म के गर्छ ?' हातले अलि धपाउँदो 'अलि ॥' झर्किएर नखरे उ नक्कली । फर्किए डरले यसो अलि ॥

(५०)

चारु हास्य चपला हिली हिली । मधुप भुन्भुने छली ॥

जान्छ त्यो सब त्यजी यिनैतिर । हाँस्दछन्‌ अझ सँगी मनोहर ॥

मधुर उत्तरप्रदा ॥ «यो पुकार गर भारतेन्दुमा । सद्गुणी विशद रल्नसिन्धुमा ॥” (५२)

युवतिका लतिका कृतिका निका । रुचिर अङ्ग अनङ्ग सुसङ्गत ॥ उपर भूङ्ग चहार्दछ; रङ्ग त्यो । जुन छ यौवनको वनको रस ॥ (५३) सुमनका मनमा रस सारका अधरका कलिला घरका थिए॥ महक भै महको 'म हकी' भनी । भनभनी नभनीकन क्यै अरू ॥ भुनभुनाउँदध्यो भँवरो बरो। (५४) सुन हुँदा नहुँदा दिवस प्रभा । भई अलि कोमल ॥ कमल रस मञ्जुल । कुसुम देख्छ कपोलं सुडोलमा ॥ (५५) कर गरेर गरे करले पर । कुन वरै ९०७“ गठरो हुने ॥ नभनूँ अझ मात्तिने । तो मन भने नभने अझ आत्तिने ॥ (५६)

१२०

“उपलले पलले थलमा यही । बनी तँ बनी रज झर्दथिस्‌ ॥ मन भरी नभरी करुणा रहोस्‌ । ल अब आबरु आ बरु आबरु ॥" (५७) विनयले नयले नधपाइने । उभयले भयले . नहटाइने ॥ मधुर आशायले शायले पनि । पर घपाउन पाउन मुस्किल ॥

(५५८) पर सरी, रस रीस र रागकी। प॒वनकी वनकी कुसुमाङ्गिनी ॥ शारमदार-मुहार गुलाब । ललित 2“ कै कुर छु नी छन्‌ ॥ प्रकृत छन्‌ कृतफङ्कृत कान ती । सरसता रस ताल र ढङ्गकी ॥ (५९) गरि गुहार मुहार निहारदी । पवनमा सुकुमार प्रहार दी ॥ कुसुमरूप जुहार शिकार ती । मधुपकी, घपकीकन लाल भै॥ अन बनिन्‌ वनमा रति कामकी । (६०) अघि सरी बिचरीकन भन्दछिन्‌ । सहचरी अलि चन्चललोचनी ॥ नृुपतिमा पतिमान गरीकन । यश दिशा दश बीच छरीकन ॥ “स्ववश शात्रु गरी महिमा लिने । अलि घपाउनु पाउन ! लौ भन ॥ किन कि छौ कनकाञ्चलिनी तिमी । अरुणता दिनकी सुरमोहिनी ॥” (६१)

यति भनी नखरे मृदुलाधरा । तिदशपू मित कुकला बरी ॥

परी- गरी दिनकी महिमासरि ॥

सुमनका मनमा मृदु शब्द ती । ककस ना उिगयीरण नृ्‌प ॥

प च । 0 व्य ॥/042 शिकारमा ॥

(६२) सकल चञ्चलता चकिता नने ।

लसिता असिता लता ॥ अन विज्ित्र बने छविचित्र ती । नचलने चल-नेत्र अलीकति ॥

पुरुषको रसको सुख कर्किँदा पवनले गति चञ्चल बिसिँदा ॥ (६३) जन प्रतिष्ठित को ? कुन यो युवा? नर कि किश्नर ? देव कि मार वा॥ विपुल भाल समुज्वल चेहरा । मधुर यौवन यो वनमा हरा ?

किन यतातिर आउँछ त्यो युवा ?

रहन के, वसनोज्ज्वल यो घर ? मनमनै नभनीकन चिन्तना-

सहित ती वन कोमल कल्पना- सरि तिनी मधुबैँस “शाकुन्तला"।

चकित छन्‌ कृतझङ्कृतकुन्तला ॥

अलि" हट्यो अलि दुष्ट त्यहाँ छली । भ्रमर कृतट हेन रोकुन्तला- कन दिईकन पुरुषको रसको मनमोहन ॥

१३०

“सदय देव गहाँ अरुणोदय- सरि सवार हुँदो वनवारिमा ॥ पयरकष्ट गरीकन आसन । लिनुहवस्‌ कुशको प्रिय शासन ॥” (६७) “नगर भो अति कष्ट सुकोमला । नगरका घरका जननिम्तिमा ॥ नगर शान्त निकुञ्जनिवासिनी । न गरमी छ यहाँ न थकाइ छ ॥ न गरुकाउँछ आँग न वा उरु। नगरलायित छन्‌ वनका तरु ॥” यति विदृषकले तिनमा भने । बहुत खिल्खिल ती पुतली बने ॥ (६८) “यदि खडा 'बखडा तरु' फुल्दछ । किन खडा म नहुँ नखरा लिई ॥ म छु वयस्क हुँदा तगडा अझ । किन खडा हुनगो झगडा यहाँ ॥ धघवल केश फुली लटरम्म छ। तरुणभाव त तैपनि टम्म छ॥”" यति सुनीकन हास्यविनोदिता । अधर छोप्न तयार भए लता ॥ जब विदूषक छिँक्क गरी रुघा । सरस ताउ लगाउँदछन्‌ जुँघा ॥ (६९) “सखि ! कुशासन ल्याउन जाउन ।” यति भनी शरमाउँदछिन्‌ जहाँ ॥ वचनकी मधु ती, उनमा नृप । वचन मिष्ट सुनाउँदछन्‌ यहाँ ॥

“किन यसै, नबसै पनि ठीक छ। जब सुवर्ण उ साँझ नजीक छ ॥” यति सुनीकन 'चारु' लिई घडा । मधुर आग्रहभाषण गर्दछिन्‌ ॥ “थकित पाउ हुने रहँदा खडा ।" (७०) बोली मिष्ट सुनेर ती पुरुषको आनन्दिता कानमा । देखी तेज प्रसन्न भै मनमनै सोडी नयाँ प्रश्न ती ॥ पाएको मरुमा सफा जल हराकै कुञ्जमा -शीतल । यात्री झैं अति तृष्ण ती नजरकी हेर्दी भइन्‌ पाहुना ॥ (७) « दोटैका मनमा पस्यो प्रथम त्यो जादू छ जो कोयली । हाँगाबीच वसन्तको कुसुमको बोल्दो नयाँ प्रश्न झै ॥ 'को होला कुन यो महापुरुष हो" भन्थिन्‌ उता सुन्दरी । 'को होलिन्‌ कुन हुन्‌ परी ? क्रपिसुता हैनन्‌' उनी भन्दछन्‌ ॥

(७२) झुक्दै चट्ट बराबरी भुइँभरी बुट्टा भरी भित्रका । हेर्ने चाख भएर झट्‌ नजर ती वेला पखी लाउँछिन्‌ ॥ आँखा जुध्छ कि झै हुँदा सहज नै हाँगा हुँदी बैंसकी । ढुक्‌ ढुक्‌ बढ्न गएर लाल-गरमी लज्जा लिँदी गण्ड छन्‌ ॥

(७३) सोधे ती सखिले कुरा अलि यसो राम्रो घुमाईकन । “हाम्रो भाग्य बलेछ आज कसरी ! आँखा उज्याला हुन ॥ के सेवा दिन सक्दछन्‌ वन ठिटी भन्दो अहो भाग्यले । ल्यायो आज गिज्याउनै कि वनमा तेजी बडा पाहुना ?” (७४) सुन्दा थोर मुसुक्क मुस्किन गए तारीफका ओठ ती । भन्छन्‌ भूप "म आज आउँछु यहाँ दुष्यन्तको दूत झैं ॥ रक्षा गर्न र हेर्न जाँच अरषिका यी यक्षका आश्रम । ठोकी दूर धघपाउँला दितिजका दाह्रा: दनासा भनी ॥” (७५)

१३

१३२

"हाम्रा पालक विश्वका मुकुट ती, ती धर्मका रक्षक । ती दाता सब अन्नका, सकलका छाती भरी सूर्य झै॥ ती राजा धलका तथैव जलका, सारा दिशाका छवि । हावासाथ सुगन्ध कीर्ति रहने ती दानका सागर ॥ (७६) ती दैत्यारि, समस्त आर्यहरुका ती इन्द्र, आनन्द नै । ह्वैनक्सिन्छ विरोधका दलहरू हात्तीहरूले किची ? चाहन्छौं यति सुन्न छैन उनको त्यो चेहरामा कुनै । उक्लेको कुइरो सफा सुख मिची पारी धमीलो छवि !” (७७) भन्ने प्रश्न सुनेर ती नजरमा आनन्द गै कानको । भन्छन्‌ भूपति “छैन दुःख उनमा छाती छ मानो शरद्‌ ॥ काँढा छैन सबै छ फूल, त्यसमा आनन्दको वास छ । यस्ता सुन्दर रूपका अधरका मीठो प्रशंसा उडी ॥" (७८) मानी चाख मिठास ती वचनका प्यूँदी दुवै कानले । धेरै बेर झुकेर तीक्ष्णश्रवणी आँखा उचाली लिँदी ॥ बिर्सेकी मनमुग्ध भै शरम नै चैतन्य चाँडो पसी । लालीदार मुहार भै पलक ती चाँडै वराल्दी भइन्‌ ॥ (७९) “मीठो नाम म सुन्न पाउँछु भने बन्ने थिएँ कोयली । को को हो यस क्ञ्जमा अधर ली राम्रा रहेका फुली ?” भन्दै प्रश्न गरेर झुल्न सुखमा घोली सुधा कानमा । भन्दा भूप निहार्दछन्‌ नजरले फुल्दी भझुकेकी ठिटी ॥ (८०) “मीठो नाम प्रियम्वदा छ यिनको बोल्दै बुझौहालिने ।” भन्छिन्‌ चारु, प्रियम्वदा अघि सरी दिन्छिन्‌ यही उत्तर ॥ “राम्री भै यिनको छ नाम सहजै सौन्दर्य झै सम्िने । कस्ती प्रेमशिखारु चारु हेँंसिली यी चारु छन्‌ ओठकी ॥ (६१)

ती राम्री सखिको कुरा गर बरू जो झुक्दछिन्‌ लाजले । मानो फूल थुँगा बनी मध्ुरता झुक्छिन्‌ स्वयं भारले ॥ नामै क्या छ शकुन्तला ! विहगकी आली उज्यालीसरि । आँखाको रस के करङ्गहरुले देखे चरी नन्दन ?” (दर) भन्दा भुत्भुत बन्न तत्पर बनी बोली अडेकी त्यसै । आँखाले मृदु लाम्चिला सरस ती छेडेर गाली नुहिन्‌ ॥ मानो सुन्दर छन्‌ स्वरूप अरुका आँखा छली फुल्नको । आफ्नो सोख लिँदौ थियो शरमको गाली दिँदो नेत्रले ॥ (८३) “होवैनन्‌ त्राषिकी सुता तर यिनी, बान्की छ अर्कै ढँग । ओठै छन्‌ उनका प्रवालरँगका क्या पातला पालुवा ॥ बोले कोकिलले लिई शरम के बिर्सिन्छ भाषा भनी । बोलीको टक मात्र सुन्दर दिई ती चल्दछन्‌ वायुमा ?” (८४) भन्ने शब्द सुनी असह्य हुन गै साम्ने बनी बस्न नै । फर्किन्‌ झट्ट 'कसो गर्छ' हुन गई बोक्छिन्‌ घडाको जल ॥ झुक्दी दूर गई प्रफुल्ल बिरुवालाई भिजाईकन । सौन्दर्यैसरि झल्किँदो सलिलको भाषा सुनाइन्‌ कल ॥ (८५) “औंठी दिन्छु म लिन्छ को ? जल त्यहाँ जो निर्दयी क्रूर छ। थाकेको मृदुरेख पेशलकटीमा भार बन्दो गहहुँ॥ बोकेमा जल मात्र एक छिन त्यो औंठी त्यसैको भयो ।” भन्दा नेत्र जुधेर तीन सखिका बन्धिन्‌ प्रशंसा तिनी ॥

(८६) थप्छिन्‌ फेरि प्रियम्वदा “छ यिनमा सौन्दर्य नै स्वर्गको । पृध्वीमाथि झरेसमान सखि छन्‌ दोसाँधकी सुन्दरी ॥ यी हुन्‌ कैशिककी सुचारु तनया जो मेनका-कोखमा । पाई जन्म यहाँ बढिन्‌ क्सुम झै छोरी पिता कण्वकी ॥” (८७) 7

१३३

१३४

पूरा वर्णन जन्मको जब गरे आलीहरूले त्यहाँ । काँढो गो मनको 'यिनी ग्रषिसुता ह्वैनन्‌' भनी चित्तले ॥ धर्मात्मा नृपको निकै अब थियो आनन्दको भावना । कालो पापसमान दन्छ कुइरो आकाशमा पत्लिई ॥ (दद) धेरै मिष्ट कुरा भए, तब थपिन्‌ आली कुनैले त्यहाँ । “हाम्री छन्‌ सखि पुष्पतुल्य, मघुकी प्याला फुकेकी रँगी ॥ भर्किन्छिन्‌ भँवरा नजीक नहवोस्‌ भन्ने गरी भावना । लैजान्छन्‌ कि टिपेर मन्मध स्वयं भन्ने छ शङ्का यहाँ ॥” (८९) भन्ने बात सुनी रिसाउन छिटी आँखा तरी बोल्दछिन्‌ । “कस्ता लाज र भाँडका मुखहरू ! बोल्छौ ठुटा नाकले ॥ यस्ता शब्द गरी त्यसै मन परी छाड्ने सबै काम लौ । आमैसाथ गएर भन्द्रछु यहाँ के दुष्टता गर्दछौ ?” , (५०) भन्दै भन्न फनक्क भैकन गइन्‌ टाढा पुगिन्‌ ती पर । फर्की हेर्न भएर चित्त मनले रच्दो भयो जाल क्यै ॥ यस्तैमा तब शूलले पयरमा बिभदा बहाना दिने । “आच्छू ! लौन” भनी थचक्क भुइँमा ती वेदनाले बसिन्‌ ॥ (९१) राजा हेर्न गए, गए सखिहरू काँढा झिके डोबको । तीखो दर्द परेर आफ्नु मुटुमा राजा रसीला बने ॥ यस्तैमा तब भूपका जनहरू आए गरी खल्बली । देखाईकन काम तीसँग बिदाबादी भए भूपति ॥ (९र)

[1

त्रयोदश सर्ग (मालिनी)

मधुकर महिषीले पड्ख कूँजा फिँजारी । मधुमय वन डुल्दा फूल राम्रा निहारी ॥ हँसमुख सखि यौटी साथमा ली अकेली । कुसुमहरु हवामा जिस्किँदा हाँसिखेली ॥ मधुकर सुइँकोले खोज्दछन्‌ भुन्भुनाई । वनविचरण गर्दी भक्तको भक्तिलाई ॥ वरिपरि छरिँदा ती तुल्य भिन्नै दिशामा । नृपजनहरु डुल्छन्‌ भूप खोज्दा दशामा ॥ ११)

खलबल पहिले ता भुन्भुनाएसमान । अलिकुल छरिँदाको खोजको 'गन्न' गान ॥ निकट छ अब मानो शब्द सारौं-कराई । हलचलहरु भर्दै पड्ख झैं खल्बलाई ॥ (र्‌) कुसुमसदृश राम्रा वन्यबाला कुरङ्गी । शारसदृ॒श छ आँखा, चाल कल्लोल-भङ्गी ॥ भ्रमर मधुर भौँंका कण्ठका कोयली ती । खलबल हुन जाँदा भूप छोड्छन्‌ त्यहीँ ती ॥ (२)

१३४

उदित रवि उज्यालातुल्य ती सामु आए । बिहगहृदय तृष्णा ती प्रजाको बुझाए ॥ वन छ जलद जस्तो कीर्तिको रङ्ग फुल्ने । दिनभर जुन छेक्ध्यो ज्योति भर्ने मुहार ॥ छविमय छ बनेको मिष्ट मुस्कानदार । (४) “अब सब घर जाओ एकलो बग्न्छु पाई । सुखमय वन राम्रो शान्तिको झै रजाई ॥ मुनिवरहरु बस्नै यो हरीयो निवास । मधुर कसुम फुल्ने स्वर्गको भावना छ॥ (५) तप, जपसित बस्दा मोहिनी दिव्य आई । छुनेछन्‌ प्रेम झै मुस्क्राई ॥ जुन त्राषिहरु खोज्छन्‌ वन्य मीठो विभूति । नयननिकट बन्छिन्‌ आज मेरी यहीँ ती ॥” (६)

विहसित मुख हेर्छन्‌ अर्थले ती सँगीमा ।

मुखविकृत अनौठा भट्ट आकारिँदामा ॥ “अब वन वनचारी जङ्गली-प्रेम धारी । ट्रिजउपर हुँदामा आज रित्तो भकारी ॥ (७) वन कुसुम मुसारी कन्द कोक्याउँदाले । उदरकन बटारी ह्वौ वनैया भिखारी॥ म त रहन नसक्ने, लड्डुको ढड्डु भारी । शहरतिर हिँडेँ है हात ठण्डा बटारी ॥” वचन यति लगाई हिँड्न तम्सेर भन्छ । “महल धन म पाउँ ताजलाई सिँगारी ॥ रिपुहरु सब धुस्नो पार्छु जूँघा मुसारी ।”

(८)

मुसुमुसु सब हाँसे आँखिभौंबाट छासे । बकनक वाक्‌ बनेको बतासे ॥ स्वजनतिर कन प24 छत्रधारी । “वनतिर मन मेरो बन्न लाग्यो विहारी ॥” (९) "सुनन कति सुरीला बोल्दछन्‌ वृक्षमाथि ।

रँग बिरँग 2 ०” चारु शाखा सगाती॥ '

कुसुमहरु उडे बोल पाएर नाना । मुखरित महिमा झैं साँझ आई छुँदामा ॥

(१०) अगणित महिमाका रङ्ग फुट्छन्‌ हजार । जलद-लसित ज्योत्स्ना दृश्यका छन्‌ किनार ॥ बहल अधर हालूँ भाव भन्दो सुभाषी । कुसुम, विहग, लाली, प्रेममा चल्छ गाँसी ॥

(फ%) सुखमय दिल जो जो बोल्न सक्तैन बोल । पुलकित तरु बोल्छन्‌ नीड पाली अमोल ॥ अनुभवहरु राम्रा फैलिँदी कल्पनामा । स्मृतिमय क्षण झल्की शान्ति लुक्ने कुनामा ॥ म्‌खरितसरि बोल्छन्‌ अर्ध नाघ्नेपनामा । (१२) लहलह हरियोमा जिन्दगी झुल्छ रङ्गी । समररहित मीठा शान्तिका भाव-भङ्गी ॥ चचह चचह गर्छन्‌ फुल्छ रङ्गिन्छ फुट्छ । प्रकृति हृदय, तृष्णा बन्छ आनन्द छुट्छ ॥ (१२) अतिशय मृदु राम्रा फूलका जो जरामा । अधर मृदुल खोज्ने बोल्नलाई धरामा ॥ किरण मधुर भज्ने मोहिनी वन्य चारु । पवनसँग हिलेका छन्‌ हँसीला शिकारू ॥ (१४)

१३८

ध्वनि मृदु मुरलीका चल्दछन्‌ शवाससाथ । स्वर मधुर बनेक्रा मञ्जरी फूल पात ॥ अनि विहग गलाले टिप्दछन्‌ रङ्ग रङ्गी । क्राषि-हृदय झुलाई नृत्यमा भर्न भन्गी ॥ (१५) विटप बहु-प्रशाखा जिन्दगी झै खडा छन्‌ । खबरहरु चरा छन्‌, स्वर्गसन्देश-चारु ॥ बहुविध रस खोज्ने, गुप्त तृष्णा जरा छन्‌ । कुसुमहरु कला छन्‌ रङ्ग चढ्दा सुरा छन्‌ ॥ (१६) दिन दिन छ खुलेको वन्य आनन्द दिव्य । कुसुम मधुर पाना रेखिँदो रङ्ग सभ्य ॥ तह तह छ किताबी अक्षरा$$भास भारी । प्रकृतिह्ृदयमा छन्‌ पाठ राम्रा विहारी ॥

(१७) अलि पर बहँदी छन्‌ मालिनी कल्कलाई । जलधि भजन तृष्णा बोलमा झल्मलाई ॥ क्श्रषि सह्ृदय सिक्छन्‌ छन्द त्यो भावभित्र । विपिनसरि जगत्‌ यो फुल्छ बन्दै विचित्र ॥ ८) प्रकृतपन नशामा, अङ्गमा वन्य भाव । हृदय-कुसुम-गन्धी वल्लरीका स्वभाव ॥ नयन मृदु कुरङ्गी बोल कल्लोलवाला- सहित मधुर बैंसे फुल्दछन्‌ वन्य “बाला ॥ (१९) भझिलिमिलि न छ खल्लो चाहना चारु थोर । प्रकृत गति र गाना शान्तिको तुल्य शोर ॥ ब्राषिमहल हरीयो पात झुम्का सिँगार । विटप विविध खम्बा कुञ्ज खोपी हजार ॥ सुखद विपिनवल्ली छन्‌ नटी बैंसदार । मधुर लय गला छन्‌ राज्य यो क्या अपार ॥ (२०)

म त अन वन नबस्ने, जान्नँ प्रासादतर्फ । प्रकृति यश यहाँको मेट्छ, सम्पूर्ण गर्व ॥ प्रचुर घन यहाँ छन्‌, रत्न“पन्ना-जुहार । विजय बहु यहाँ छन्‌ राज्य विस्तार सार ॥ (र१) हरित कुसुम हाँगा मग्मगी पत्रदार । किरण मधुर छिर्ने छन्‌ जहाँ छत्र सार ॥ कुसुम रज छ लावा कीर्तिका गान-पड्खी । पवन चमर डोल्ने हुन्छ सम्राट्‌ अपार ॥ (र२) खलबल नमचाओ, शान्त यो वन्य छाती । कलिसदृश कलीलो भावले भाँतिभाँती ॥ नगर पर छिपेको पत्रले चट्ट छाई । समर स्वर सुनेकी बालिका झैं बनाई ॥ मृदु सुख सपनामा भट्ट झस्का पसाई । (२३) घरतिर सब जाओ सुस्तरी चूपचाप । बरु हृदय भएका प्रेमले कान थाप ॥ श्रवण क्रषिहरूका सुन्दछन्‌ मञ्जरीमा । मृदुल मृदुल वार्ता शान्त कानेखुसीमा ॥ (र४) पछिपछि म त हेर्दै सुस्तरी आउनेछु । थकित हृदय ठण्डा कीर्तिले छाउनेछु ॥ अलि छिन पर गर्दा झोंकका कामकाज । अमर वन-विहारी बन्छु झन्‌ देवराज ॥” (२५) अनुचर तब फर्के, रामका भक्ततुल्य । गिरि-शिखर कुटीका कुञ्ज छाडी अमूल्य ॥ सहृदय सुखवार्ता ज्ञान ठण्डा सुनेर । वनभ्रमण विलासीको इरादा बुझेर ॥ (२६)

११९

१००

अब वनतिर डुल्दा छन्‌ मिलेका सँगी ती ।

शार सल गिती तीक्ष्ण त्यो मर्मभेदी ॥ नृपति दश हास भर्छन्‌ ।

द्विज चतुर ठटघौला हास्यले वश्य गर्छन्‌ ॥

(२७) “छि ! छि ! वनअमिली यी” च्वाट्ट टड्डकारिएर । चतुर चतुर भन्छन्‌- “दौंतरी हेर ! हेर !! अतिशय अमिला छन्‌- देख्न जिभ्रो रसायो । तर पछि रसनामा स्वादले रन्थनायो ॥ (२८) हुन त सब बिजूलीतुल्य तीखा उज्याला । तर ज्वर पाछ आई रन्न पार्नेछ गाला ॥ म त यदि दुइ पैसाका मिले चार चार । छि! छि ! कति अमिला यी भन्दथे बार बार ॥ (र९) किन हरि हरि सित्तैँ, यो कुक साल कन्याई । रहनु वन अँध्यारो रग्मगाई ॥ झिलिमिलि महलैमा ठाँट शृङ्गार पारी । मदनविजय गर्ने छन्‌ परी दिव्य भारी ॥ (३०) चपल नयनवाला रङ्गका चारु गाला । कुसुमसदृश छाला चल्मले भौ छ भाला ॥ 'शरम सरस चाला, बैंसवाला उज्याला । सुकठिन उरवाला चारु रसम्भोच्वाला ॥ (३१) ढलमलसित हिँड्छन्‌ हंसका ढङ्गवाला । भ्रमरसदृश काला" केशमुन्द्रा उज्याला ॥ जुन चटु नखरामा गर्दछन्‌ मात नाला । उनकन किन छोडी लाउने वन्य माला ॥

(३२) न छ पहिरन राम्रो, शुष्क बोक्रा भिरेका । युवतिहरु वनैया छाँट ठिङ्गा परेका ॥ पशुहरु पछि माग्न सं मुकुण्डीहरूका । जब उदर छ छन्‌ पिँडौला गहूँका ॥ (३३)

न सरस नखराले भौं छरीता उचाली ।

नयन मृदुल तिर्छीको इशारा निकाली ॥ चलचल चतुरा छन्‌ स्नेहका चट्ट छाले ।

मुसुमुसु अधरे यी लाज लागम्चा कुनाले ॥

(२४) कुसुम तरु खडा झैं फुल्दछन्‌ ठिङ्गरा यी ।. शरम पनि नजान्ने जङ्गली क्या बरा यी॥ बरु सब गमलामा राख्नु तस्बीर पारी । युवति सद्‌स च्राला एक नै छैन भारी ॥

(३५) न त मसित कुनै यी जिस्किए एक ठट्टा । न त विपिनविषे यी पाउँछन्‌ एक पट्टा ॥ वरिपरि सब सेना देख्दछन्‌ ज्ञानलट्टा । यिनसँग म नबस्ने दूर बस्ने छु छुट्टा ॥ न त वचन म नबोलूँ बन्द पार्नेछु बट्टा । बरु वन-मृगिणीको पुच्छरै लाग्नु सट्टा ॥ बरु कमल फुलेको हेर्नु सौगन्धगट्टा । (३६) छि! छि! छि! छि! यिनलाई एक कौडी नमानी । हिँड महल उज्यालो दौंतरी, विन्ति जानी ॥ दहि-महि अमिला छन्‌, सातु छन्‌ कन्दमूल । यिनसँग रहनेको पेटमा हुन्छ शूल ॥” (३७) नृपवर तब भन्छन्‌- “जङ्गली यी प्रसून । प्रकृत तवरका छन्‌ पौर-चापल्यहीन ॥ सहज ललितताका छन्‌ लता झैं फुलेका । मृदु अधर खुलेका, अङ्ग राम्रा मिलेका ॥

(२८)

१०१

१४२

यिनसँग नखराको नक्कली भाव छैन । छल कपट सुधाको जिन्दगी नै छुँदैन ॥ सरस सरल वार्ता गर्दछन्‌ मिष्टभाषी । वन हृदय बने झैं ओठ रङ्गी सुवासी ॥ (३९) बजन फु चरा छन्‌, वन्य यी अप्सरा छन्‌ । ति कलित राम्रा कोपिलाका कुरा छन्‌ ॥ रँग सुवदन बैंसे बीच चढ्दा सुरा छन्‌ । सब वनदुहिता यी बैंसका आँकुरा छन्‌ ॥ (४०) : मृग-शिशुसँग खेली प्राकृत स्वादु केली । कसुमित रँग चढ्दा वन्य आनन्द बेली ॥ मदन शर बनाई बस्दछन्‌ कुञ्जभित्र । हृदयसँग बढालू भाव मागी विचित्र ॥ (४१) वन विरचित स्वप्नातुल्य राम्रा मुहार । प्रक्ृत तवर खुल्ने शान्त खोपी जुहार ॥ किरणहरु पसेका स्वर्गका स्वर्ण रङ्ग । स्वर विहगहरूको भित्रिय बोल ढङ्ग॥ (४२) सलिल मृदुल रेखाबाट आकारिँदा यी । हक.,:41-4 छ ५111140 ८ सफाइ ॥ क नारीरूपमा मूर्ति ल्याउ ?' भनिकन विधिले यी आधि दोधारभित्र ॥ मसृण छिनुहरूले छन्‌ कुँदेका विचित्र । (४३) यिनकन जलका छन्‌ बोल लोलाउने जो । गुनुगुनुसित चल्ने बालकल्लोल भाव ॥

पवन वन झुलौना झूल छन्‌ पात झुम्का । हरित बन्य जगत्‌ छन्‌ मालिनीतीर थुम्का ॥ प्रकृति सरल सत्‌ प्रभाव ।

मघुर विहगवाला-तुल्य मीठा स्वभाव ॥ (४४)

जलद गगन ज्वाला रङ्गवाला उज्याला । रविकर मृदुमाला स्वप्नका रङ्गशाला ॥ हृदय-सर-विभासी भावका मञ्जुनाला । प्रक्त रस छ भर्ने बैंसको स्वर्ण प्याला ॥

(४५) विधुवदनसुधाको शीतलो शीत थाली । टहटह वनमा जो दिव्य जादू खसाली ॥ कुसुम मृदु नशामा स्वप्निलो भर्छ पानी । मगमग मृदु वास्ना पत्रमा चारु छानी ॥ त्यस रससँग फुल्दा बैंसका यी शिरामा ! 'गल बल'- सित बल्की रङ्ग चढ्दछन्‌ सुरामा ॥ (४६) मृग-शिशुहरु प्राई शैल सींढी तहालु । लघु पयर उचाली फुर्फुरे सौखचालु ॥ प्रकृति-कलित उत्री टीपको रङ्गशाला । हरित मृदु दुभोको औौलको खातवाला ॥ खुरखुरसँग चढ्दै ओर्लिंदै छन्दसाथ । प्रकृतससुख सिपालू चालका स्निग्धगाथ ॥ जुन सरस सजीव स्वादु नृत्य-प्रसन्न । विपिन सरल हुन्छन्‌ चाल त्यो चारु वन्य ॥ कति मधुर घुसेका कामिनी हेर घन्य । (४७) हृदय किरण न्यानो कोपिलाले फुकाई । पवन रसिकलाई चोर्न खोली मिठाई ॥ हिलमिलसँग हिल्ने भावना नृत्यदार । कुसुमित छ उज्यालो बैंस खुल्दौ मुहार ॥ (४०८)

निशिभर सपनामा तारका छम्छमाई । मृदु वन सहभावी भावमा चम्चमाई ॥

१४३

१०४४

तदनुसरण गर्ने चालका प्रेरणामा । मुकुलित वन-वल्ली हल्लिँदा झै नशामा ॥ प्रकृत मृदु कलामा नृत्य खुल्दो दशामा । अलि बिउँभिन लाग्दा प्रात-चारी प्रवात ॥ किरणसँग सुनौला सूर्य बन्ने दिशामा । कति सरस उज्याला हास्यका चालदार ॥ मदनवनकुरङ्गघी लच्किए अङ्गदार । (४९) प्रथम छवि उषाको बाल झैं वारिवाह । उदय-नभ सँघारे टुक्रिएको अथाह ॥ लघु मधुर बुनेको माकुरो-जालतुल्य । कवि-दिल सपनाको सूत जस्तो अमूल्य ॥ (५०) लसित मधुर ज्योत्स्ना स्वर्णलाली मिलेर । जन मुसुमुसु बन्दै जिन्दगी लिन्छ हेर ॥ जन पट सपनाको देश झैं खुल्छ धेर । प्रथम विहग बोल्दा स्वर्णको गर्भनेर ॥ त्यस रँग मधुरोले छोइएका कपोल । विपिन कसुमवाला देखिए क्या अमोल !

(५१) मदन वनविहारी पुष्पको वाणधारी । अतिशय गा सुकतारी नग्न शोभाधिकारी ॥ मधुर मधु बैँसको वन्य मस्त । कर-धृत कलिप्याला कुन्जमा चारु लस्त ॥

(५२) तर सब तिनमध्यै एक ती छन्‌ पहीली । प्रकृत सरलताको पानी-आँखे छनीली ॥ अलक मृदु शिरीषी जो झुकेका परेला । लघु तवर उचाल्छिन्‌ पर्खदै' हेर्न वेला ॥ (५३) कुसुमउपरका ती मिष्ट छन्‌ स्वर्णदाना । सुरवन सुषमाकी रत्नरूपी खजाना ॥ मधुर विधिकलाकी शिल्पको स्वर्ण पाना । अमर तरु फुलेकी बैंस लावण्य नाना ॥ (५४)

कवि-हृदय रसीली ज्योति जस्ती सजीव । अरुण सुमन-गाला वल्लरी लोल चाला ॥

मदनकि बहिनी झैं, ती उषाकी सँगी छन्‌ । अविदित महिमा झैं स्वप्न यात्राहरूकी ॥

(५५) अवनितिर झरेकी रत्नको व्योम ज्योति । चल्ने फूलको झैं छ लोती ॥ : «नु चारु मोती । चारु सङ्डोचकी ती ॥ (५६) अलि परतिर सर्ने मर्द देखेर सामु । प्रकृत शरमवाली कोपिला झैं खुला छन्‌ ॥ रँग सुमधुर चढ्दी कोपिला झैं सुगन्ध । सुखसँग उर फुक्ने भै बडो लाजवाली ॥ (५७) डर छ भ्रमर बस्ला चट्ट काहीँ भनेर । छिन छिन मूदु गाला छोप्दछिन्‌ ती नुहेर ॥ शिर रससित कान यौटा उचाली । छिन छोपी छैन झै भान पारी ॥

अलिकति पर सर्द्री फेरि भस्केर छर्दी । अलक अनि 'कहाँ गो' झै भनी चट्ट हेर्दी ॥ मृदुल सरस लच्कासाथ रम्भोरु घुम्थिन्‌ । नयन भ्रमर छल्दी स्वप्न झैं दिव्य बन्थिन्‌ ॥ (५९) जलभृत घट बस्दा लच्किएका कटी ती । छचल जल छचल्की झल्किएकी छचल्का ॥ तरुण रस ककल्‌ कल्‌ फूलका नोट पोषी । हृदयज-जल जस्ता भावना छाल पोखी ॥ विपिन कुसुम-पोस्ने देवकन्यासमान । उपवनकन दिन्धिन्‌ स्वर्गको चारु भान ॥ ६०)

१४५

१४६

कमलसरस भाल स्वेदले भो झिभझिल्ल । उर रससित उप्स्यो श्वासले यत्न फुल्ल ॥ अलकतिर शिरीषी माधुरी साम्यभावी । रँग विलसित गाला कर्म-टूना अमूल्य-: सरि युवति थिइन्‌ ती कामकी झैं विलास । (६१) सहन कठिन बन्छन्‌ बैंस ठट्टा तिनीमा । किन शरम हुने ती चाल गर्छन्‌ भनेर ॥ चकित मधुरता झैं अप्रसन्न प्रभा छन्‌ । तर अरु कति त्यस्ता मोहिनी दिव्यता छन्‌ ॥ (६र) पयरतिर बिझेको शल्यले 'आच्छु' पारी । सखितिर जब फर्की बन्दधिन्‌ ती गुहारी ॥ निठुर सरसता भैँ दैवले पड्गु पारी । नजर सरस दिन्धिन्‌ कर्किंदी स्वर्ग प्यारी ॥ (६३) महल छ सब खल्लो छट्टका राज्य जस्ता । रंगहरु अति चड्का, पौर छन्‌ चाल सस्ता ॥ भझिलिमिलि सब बोक्रा, बैंस खोक्रा त्यहाँका । सुमन मृदु खिरीला डाँठमा छन्‌ यहाँका ॥ (६४) अप्रकृत नखराका धूर्तताका शिकार । अति चपल प्रदर्शी भावका शून्य सार ॥ अधर अति रेगाई बैंस ज्यादै सजाई । अतिशय- नकली ती नाक भौं शानदार ॥ विकृतिमय र कामी-भावनाका शिकार । युवति शहरका जो छन्‌ सितारा-सिँगार ॥ उनअघि वननाला स्वर्गका छन्‌ जुहार । विकृत मुख न तीतो नक्कली चाल पार ॥ अब म त वन बस्ने रोज सानन्द चार ।” (६५)

यति पछि नृप लागे डुल्न तस्वीर प्यारा । हृदयपट सिँगार्ने मौन खिच्दै हजारा॥ तर उ ट्विज कन्याई छिर्बिरे केश ठर्रा । मुख विकृत लगाई खोज्दध्यो व्यङ्गपर्रा ॥ घन जन घर छोड्ने भूपमा हान्न छर्रा ।

(६६) शशयुवति हँसीली पुष्प जस्ती रसीली । ००३ देखे छन्‌ त्यहाँ क कती ॥ ल्दा च्याखुरा एक बोल्दा । अलि गसित भएछन्‌ द

भएछन्‌ दुन्लिँदा ज्योति ढल्दा ॥ चतुर विपिन तित्रासाथ लाई मितेरी । हृदय 12" छ? ४.७०-१ एक विन्ति ॥ “स्वकरगत ती हँसीली ।”

चतुर विपिन तित्रा भन्छ “ओर्लेर आक ॥ सलिल-तिर ड्नुल्की स्नेहको एक लाक ।”

तब विधु तल ओर्लै ठाउँमा वृक्ष घोर्ले ॥ सलिलबीच डुबुल्की लाउँदै चट्ट हल्ले ।

शाशयुवति उज्याली ती हिमाली कपोल ॥ जलतिर जब स्नानका निम्ति हेर ।

तब कर सन्‌ पूर्णता खु शाशीले ! तब शाशधर लततत तामा छ? खुशीले । अहह ! कति प्रेमलीला छ वन्य ॥

भ्ज अब शाशवाला चन्द्रवंशी ० । महल घन मजा ती स्वर्गको रम्य ॥ घनविपिन विहारी दौँतरी क्या अचम्म । पतिसित बतुरे रे ती ओठ तीता लगाई ॥ छिछिछिछि! मसित रका सराप तर अब निशि रङ्ग सारा पखाली ॥ गगन मधुर पारी भाव हाली । वन अब धुइरो भो, मार्ग अस्पष्ट रूप ॥ उटजतिर हिँडे ती घोरिँदै फेरि भूप। (६७)

[1]

बृशद्

चतुर्दश सर्ग

वनकोपिला सपने ठिटी । शिशुकालबाट फुकी छिटी ॥ अलि ल्ाजदार सचेतता सँग भृङ्गको ध्वनि खोज्दथी ॥ १) रसिला हवाहरू खुस्खुस । बहँदा थिई अलि मुस्मुस ॥ ञ्रतुराजका रवि आउँदा । मृदु प्रेमका छवि छाउँदा॥ (र) सपना अनेक सुवर्णका । नि किरणेच्छुकका उरमा ॥ फुटीकन छाउँधे

वन कोपिलासरि फुल्दथिन्‌ । सुकुमारदार शकुन्तला ॥ तर कल्कलाउँछ माधुरी । जल बिन्दुका झलका परी॥ (५) दुग झुक्दथे सखिका अघि । रसिलो लिई डर आँसुमा ॥ जब रमा यश वर्णन । गर्दथे खुद सामुमा ॥ (६) मितभाषिणी वनवासिनी । अति सोच्दछिन्‌ मनमा कुरा ॥ तर ओठ नन्द सधैँ थिए । लजिली हुँदा वन-आँकुरा ॥ (७) अलि म्लान छन्‌ मृदु ओठमा । रँग बैंसका वनपल्लवी ॥ अलि वैलिँदी कलिकोमला । छ मुहारको मधुरो छवि ॥ (८) अलि व्योममा रँग मेघको !

बहिरी हुने अलि प्रश्नमा । अलि चित्त दूर उडेसरि ॥ अलि तारकामनि बस्नकी !

हृदयेच्छु छन्‌ वनबीचमा ॥ (१०)

१०२

११०

क्रतुराजका विषयी कुरा । वनमञ्जरीसँग . गर्दछिन्‌ ॥ मनले त्यसै अखुलस्त ती । सखि सामुमा गह भर्दछिन्‌ ॥ (११) “सखि छन्‌ कहाँ क्रतुराज ती । विरही बन्यौ किन मालती ? जल टप्किँदी अलि दीन छौ । दिल नै दुखेसरि हीन छौ॥ (१२) कुन ली दिशा मलया$निल । सब फूलको घरमा गयो ? कुन ठाउँमा वन शोभन । अन छन्‌ विराजित लौ भन ? (१२) न त जल्छ जो मनको मन । नबताइने विरहापनल ॥ अब कालले भइ शीतल । तनुसाथ निभ्छ यसै तल ॥”

(१४) सखि के 4441 मोहनी । वत रुषा प्रभुतामनि ॥ तल झर्दछिन्‌ वनकामिनी- & कन पुष्पदार शिंखा बनी ॥

(१५) न त बिर्सिने नित सम्िने । किन मनमा भाव ॥ अरु काममा हुन वित्मृति । दिन लिन्छ जागृति ॥ तरुको नजीक नन ब्‌, सरि यो मति ॥

कुन भाव यो नव-रङ्गको । आतुराजको वन स्वागती ॥

निक मञ्जरीहरु छन्‌ नव । अधरेच्छुता दिलको सब ? (१७) "जनकको शीतल । हि मे सङुमारिता किन ॥ य कुमारिता । दिल हा सुख यो किन ? ५१८)

“खगका कथाहरू नै सुनैूँ ।

पिकको मिठो रवमा मिलूँ- सरि कोपिले रँग रङ्गिँदो ।

कुन भाव यो मृत भड्गिँदो ? अरुको अगाडि भसङ्ग भै ।

सपना बनेर तरङ्गरिँदो ॥ मुख झल्किँदो वन व्योममा ।

दिननाथको $कृति ॥ मुटु न्यानु भै, छ खि. ता कह

कुन भाव आउने ? रसिली बनेर सिगार

खदिलाउँ झैं रद सामुमा ॥ पछि लागुँ झै अलि क्यै उडी ।

दिलमा रची वन-पत्रका ॥ नव पड्ख चारु विचित्रका ।

कुन भाव यी 'म उचालिउँ ॥ उर उप्सिएर' भनेसरि ?

मान्नु घाम-नजीकमा ॥

कुन भावना, नव वासना ?

कुन हुन्‌ सखे ! मृदु कामना ॥ कुन नामको वनको कुना-

तिर गर्नु लौन, उपासना ?"

(१९)

१४२

कलिली तिनी विरही बनी ।

अलि सोच्दछिन्‌ मृदु प्रश्न ली ॥ सखि वल्लरी वनमा

मृदु हाँस्दथे खिल्खिली ॥ रँग लाजका मुखमा बली ।

अधरेच्छु भै नखुली कुरा ॥ उनबाट दिव्य रहस्य ली ।

(२०) तर देख्दछिन्‌ जब अल्मली । कोपिले मनमा जली ॥

सबमा शराप तिनी पनि ।

तब बन्दधे सन छुल्मुना । पवनेच्छु ती औ मुना ॥

(र१) तर नुभदखिन्‌ कि प्रियम्वदा । त चारुले मधुरास्पदा ॥ सखि-भावना मन-मञ्जरी । क्रतुराजको महिमा भरी ॥

(२२) "किन %२००५६५० सखि एकली । मरुपुष्प फुली ॥ मृदु वासना नव बैंसको । विरही शिखा बनिगै जली ॥”

अनसूयिनी र प्रियम्वदा ॥ (रर) “किन बस्दधिन्‌ सखि एकली । मितभाषिणी निहुरी भली ?

लमकोस ती रसिला कुना । पनि छन्‌ लुकाउन क्यै छली ॥ प्रभु कृष्णलाई प्रसूनले । क्षण मौन बीच सिँगार्दछिन्‌ ॥ अनि यो लता सपना हुँदो । गहले भुलेर ॥ (२४) शरमाउँदी नभनी कुरा। मुख-रङ्ग चट्ट सपार्दछिन्‌ ॥ काला त अलि म्लान भै ।

जन सूर्य लाल भई घुसे । जल-गेहमा पर भझल्मल॥ (र६) त्यस रातमा न त नीँदले । पनि छोइँदी वन-मञ्जरी ॥ सपनाहरू बिउँझै रची- कने सोच्दछिन्‌ मनमा परी ॥ कुन भाव यो मधुरा$करी ? (२७) "कसरी उनीकन भित्रका । मृदु भाव रङ्ग विचित्रका ॥ कुन ढङ्गबाट केतलिक्द॒ ? नबुझे सुख पाउनु ॥

११३

अब के गरी कुन युक्तिले । नजिकै बनी यशदारको ॥ दिनु सूझ यो दिलको निको ! न त बोलिने न त रङ्गिने ? न त चालमा मृदु भश्गिने । कुन चित्रमा मन रहङ्चिने ? (रद) किन लाग्छ छ गहमा यसै ? किन चित्त विह्वल भौ त्यसै ? किन हेहेँ हेइँ भयो सदा । किन खोजुँ खोजुँ जतातता ? (२९) मधु-सञ्चयीकन “कु । कुसुमी परीहरू डाक्दछन्‌ ॥ नव चाल चारु सिँगारदै । पु जन कोयली रस लाग्दछन्‌ ॥ तन के त्यसै गरी शानमा । मृदु भाव यो छ झुलाइने ? (३०) जसरी लताहरू डाक्दछन्‌ । मलय-प्रवात वंसन्तमा ॥ मनको कुरा मृदु अझङ्गले । त्यसंरी कि बन्छ सुभाषित ! कित पुष्पतुल्य सुवासित ?”

(३१) यति सोच्दछिन्‌ मनमा तिनी । किन चारु ती नखरा गरी ॥ अलि नक्कली रुन सुन्दरी । मृदु हाँस्दथिन्‌ चपलासरि ? (३२)

बहुतै तरङ्ग अरूहरू । मनमा भए लहराउँदा ॥ वन-सुन्दरीकन बासना । मलया५निलैसित आउँदा ॥

(२३)

अनि नीँद रङ्गहरूसँग ।

मिसिई झरी वन-जूनमा ॥ अमृतांशुका कर झैं लघु ।

क्रतुराजका मृदु पातमा ॥ तरुणी सुतिन्‌ 'फुसुमायिता ।

सपना खुली छवि-संयुता ॥ बन पस्दथे सपना कता ।

मृदु कुञ्जमा कुसुमी कता ॥

(२४) यमुना-विचुम्बित तीरमा । अमृतांशुले सुषमायुत ॥ तरुशाखिनी वन-वल्लरी । दुइ डोरमा तल भर्दथी ॥ तर पीङ बन्न बटारिँदी । मुरली-मनोहर विन्तिमा ॥ :

वन-श्वासमा मृदु : हर्हर ॥ मृदु चञ्चुका स्वर चिर्बिर । बन भर्दथे

वन्न-बल्लरीतिर देख्दछिन्‌ ॥ प्रभु कृष्णको मुसकानमा । मुरली-मनोहरको छटा ॥

शिखि-पुच्छ चारु सिँगारका । धन वास झैं कनकोज्ज्वल ॥ बिजुली चमक्क सुलोचन । स्वर भर्दधे म्रलीभरी ॥ (३५) तरु फुल्दछन्‌ वन-मञ्जरी- हरु झुल्दछन्‌ खग नोल्दछन्‌ ॥ यमुना मुनाहरु छालका । मृदु नोलमा मुजुराउँथिन्‌ ॥ (३६) तब सामु गैकन सोद्धछिन्‌ । प्रभुमा तिनी सपनातिरै ॥ “प्रभु प्रेमको कुन भाव हो ? कुन दिव्य चारु प्रभाव हो ?” (३७) प्रभु भन्दछन्‌ “सुन सुन्दरी । ध्वनि जो बन्यो मुरलीभरी ॥ दुइमा हुने मृदु एकता । वन-वेलिका दिल झैं सटी॥ सित सत्यको रँगमा फुटी । रँग मिल्नको तुषिता द्युति॥ जग-बागमा रस-राजको । गति गांनमा प्रकटाकृति ॥ जुन जुन्किरीहरु बाल्दछन्‌ । तमबीचमा दिलका प्रति॥ जल-पूर्णको तल ढल्किने । अनि झल्किने रसिलो गति ॥ 000 तु सुरबागको । सम्झने करणेच्छुता ॥ सन सिर्जनाभर झल्किने । जल-बिन्दुको गहिरो पता ॥

सब प्रेम हो, नुझ सुन्दरी । ध्वनिमा छ जो मुरली भरी ॥” यति बातले अलि जिल्ल ती। अरु प्रश्न गर्न विचार्दथिन्‌ ॥ तब झट्‌ भल्याँस्स बनी उठिन्‌ । जब मिर्मिरि नभ भो अलि॥ अन प्रातले वनपातमा । मधुर प्रवात उठाउँछ ॥ रवि दूर भै छवि मिर्मिरे। 'दिन' सूचना दिन आउँछ ॥ (३८) मघु शीतको लहरीसरि । तुहिन-प्रभावित मिर्मिरी ॥ बिउँझी हवा अचली चली । गति मन्द ली लहराउँछ ॥ अलि सिर्सिरी हलुका गरी । 0 पनि" उ रसाउँछ ॥

सपना-पुछार कराउँछ ॥ क्षितिज प्रभा-पट पूर्वको । नव आशतुल्य रछाउँछ ॥ शीतको

मृदु तारका नभ-नीलिमा ।

मधुरो गरी मुसकाउँछ ॥ अलि सर्सरे वनका मुना ।

पहिलो प्रभा झलकाउँछ ॥

११७

पशु शस्यमा असली छिटा

हुन आँग पर्शन आउँछ ॥ सपना पनी हँसिला बनी ।

निपनातिरै सरिआउँछ ॥ निचरो उठी नबुझी कुरा ।

अध-आँख चारु कराउँछ ॥ अनि फूल आघि उठी कुनै ।

मुख मोहडा फरकाउँछ ॥ उडु चम्किने निशि चम्चम !

दृग बन्द हुन्छ, निदाउँछ ॥ रवि-रश्मिको पहिलो छटा-

सित भै पहाड खुलाउँछ ॥ यति ब्यूँझिँदो र किसानले ।

हरिनामले सुख पाउँछ॥ गनगन्न भै तब बज्दछन्‌ ।

जलतीरमा सुन-मन्दिर ॥

(३५) भरिँदै छटा अब शून्यमा । दिन जन्म-उत्सव पाउँछ ॥ यस कालमा मृगको शिशु । वन-वल्लरीनिर आउँछ ॥ शिर मिर्गको मसिनो दुसे । र उचालिँदी रँगको गला ॥ अति स्नेहले करले छुँदी । तग भन्दछिन्‌ वनकोपिला ॥ (४०) “सपनाविषे वनमा पुगी- ॥ह मन-चक्षुले ॥ -पुच्छ दल -सुन्दर । सुख प्रभुजी मिले ॥

तब एक शब्द त्यहाँ सिकें ।

जुन सम्िँदा बिपना गले:॥ सपना समान सुकोमल ।

मृद्‌ “प्रेम नाम छ कोपिले ॥ वनबाल हे ! तँ प्रवालका । , मृदु ममञ्जरीहरु पारखी ॥ अब झन्‌ नुझे यस शब्दमा ।

कति जादु यी हँसिला बले ? ते पनी बुझी यस भावको ।

नव जादुकी मृदु चाखले ॥ कति 'खेँ' र मुस्मुस मुस्किउँ ।

हुन गै यहाँ लहरा फुले ॥ न बताउँछन्‌ जनले यहाँ ।

मनमा त्यसै सपना हुने ॥ मृदु शन्द यी प्रभु ओठको ।

छ अभाषिता$५$शय छाउने ॥ यस शब्दले तर एकलो ।

जग क्या भयो छविमा खुला !” यति शान्दले मृगशावमा ।

उपदेशसाथ शाकुन्तला ॥ प्रकृति-प्रभा अब भै खुला ।

त्यसलाइ हेर्न भनीकन॥ हलुका लिई: कुसुमी गति ।

अन निस्किइन्‌ वनमालती ॥

(४१) छवि मिर्मिरे अब रङ्गियो । पट पूर्वको गरि छिर्बिरे॥ रँग उर्लियो सुन लालिमा । चिडिया बने अति चिर्बिरे ॥ रविका प्रजा पशु ब्यूँझिए । खग खोज्दछन्‌ रँगिँदा घन ॥

१५९

पर देखियो मुख दिव्यको । चिर प्यासको हँसिलोपन ॥

मुख एकले जगतै खुली । सृजजै खुली मनमोहन ॥ (४२)

अन स्वर्ण यो अरुण-प्रभा । अघि सर्र रङ्ग फिँजारिँदो ॥ सुन धप्कियो सुरदेशको। छवि लच्कियो हिउँमा छुँदो ॥ रवि गोलिए र छिचोलिए ।

ढङ्गले ॥ सुन देशमा सपना ट्पी

कन गाउँदो छ विहङ्गले ॥ सब चित्रियो सुख स्वर्गको । सुरको सुराहि झझल्कियो ॥ रँग बल्कियो खग पल्कियो । हिउँ टल्कियो सुन झल्कियो॥ रँगको घडा सुर-व्योममा । छविदार झल्ल छचल्कियो ॥ कति पोखियो जल रङ्गका । कति छिर्रबि्र र छर्र॒ भो॥ हिम-टाक्राहरु पार्श्वका । अन लाल छन्‌ ललित-प्रभा ॥ अलि जिस्किँदो वन-वायुले । फुल रँगका सफा ॥ मधुरा$५कृति प्रकटीकृता । स्पष्ट भो वन-शैलमा ॥ अब झल्किए जलका कणा । मधुमालती मृदु पत्रमा ॥ अन दृश्य चित्र विभिन्नता- सँग देखियो लिइ स्पष्टता ॥

रवि-बिम्बको तनु-रेखिता । अलि धप्किँदो सुनको फिता ॥ घन टठुक्रिँदा मृदु-खण्ड ली । रँग पाउँछन्‌ हँसिला यता ॥ छवि छिर्दछे, जल सूतमा । कण बाफका रेँगिए उता ४ मृदु सर्सरे नखरी नने। पुलका प्रशस्त नयाँ मुना ॥ सपनासरी सब प्रेमको । अब सब सिर्जना ॥ रँग बद्लिँदो छ मिही जहाँ । पतला बनेर विच्रित्रमा ॥ अलि शुभ्रतातिर ढल्किँदो । अलि चर्किदो घन-पत्रमा ॥ (४३) तब भन्दछिन्‌ वनकी सुता । मृदु-भाषिणी मृगमा यता ॥ "अन देख्दछस्‌ सपना अहा ! कुन शब्दको छ यहाँ पता ? कुन शब्दले दिन यो खुल्यो ? कुन शब्दका रँग रेखिए ? मुख दिव्यको सरि तिर्सना । यस शब्दको मुटु के बता ?” (४४) यति भै सबेर चरासँग । वन-धोबिनी स्वरले उठी॥ अन आउँछन्‌ सखि तीन ती । उनलाइ भेट्न भनी त्यहाँ ॥ (४५) “छ त रात यो मन खल्बले । छ तरङ्गको छवि झल्मले ॥

१६२

पलका हुँदा गर्हुँका पद । उरमा हुने अलि आपद॥ पर मालिनी जल-वेलिमा । लहरा सुनौलिइ रल्पली ॥ कल कल्कली मधुरा५५वलि । स्वर छाल भो पर छल्बली ॥ सपना फुल्यो अब व्योममा । बिपना फुल्यो नव-रोममा ॥ अन शील झल्झल भझल्किए । कणदार भै कुसुमोपरि ॥ अब स्वर्गको दरबारको । नमुना खुल्यो नयनाग्र भै॥ अलि बेर ती मृदु मूक छन्‌ । पदले छुदी जलको सिँढी ॥ मुख वा पकन नभ-शंसिनी । त्रतुल्यै खडा बनी ॥ पर मिर्गल सह-भावको । पाशर्वमा वन-मोहिनी ॥ सुर-देशाका रेँग हेर्दछिन्‌ । नव रोजको नव चित्रमा ॥ अझ नै तिमी मृदु नीँदमा । निशिको पुछार सुशीतल ॥ मनमा लिने नखुले भला। मृदु प्रेममा सपना रची॥ अझ मस्त छौ अलि सुस्तिई ।” भनि भन्दथैँ मनमा म ता॥ तर सूर्यको मुख झल्किँदै । कति शीघ्र छौ बिउँझी यता ॥ (४६) यति बात भो सखि चारुले । सखिको लिई मृदु बाहुली ॥

तल चल्दछिन्‌ मृदु शानले । अनि सोद्धछिन्‌ “तल आउली ? जब पूर्वका रविको यश । सपना हँदोछ दिशा दश ॥” : (४७) नखरे बनी अघि सर्दछिन्‌ । “भन आज सत्य शकुन्तला ॥ सपना कुनै मनको मिटी । छ प्रकाशिता नभ-मञ्जुला ? म टुनाहरू पनि जान्दछु । यस रातमा बिउँझै बसी ॥ सपना कुनै प्रिय मारको । म पठाउँथेँ मनमा खुशी ॥ पुरुष प्रताप-मुहारको । सपना दिल्यो कि कुनै घुसी ?” (४८) सुन आलि एक कूरा, कतै । पहिली कुनै वन-कोयली ॥ कुन हो भनीकन एकली । अलि कुँज्दधथी मृदु प्रश्नले ॥ (४९) “किन लाजसाथ निरुत्तर । यसरी बन्यौ भन, उत्तर ॥ तर बोल्दिनौ कपटी भला ! भन साफ लौन शकुन्तला ॥” (५०) तर लाजले अब खुम्चिदी दृुगकी उता अब छन्‌ तिनी ॥ पिक-बोलले दिल खोल्नमा । निहुरी दिँदी वनकामिनी ॥ (५१)

१६३

१६४

अब ती चले वन-मार्गमा । जलतीरतर्फ नुहाउन ॥ मधु-भाषिणी वनकी चरा- हरु तीन ताप डुबाउन ॥ (५२) सब मार्गमा पद सुस्तरी । हलुका गरीकन चाल्दैछन्‌ ॥ तर मूक छन्‌ रमुककताला । दिल ' रबदी वन-कोपिला ॥ अरु बोल्दछन्‌ वनका चरा । जब प्रात शुभ्र बनी धघरा ॥ रँगदार झल्मल _, शीत छ ।

(५३) अलि बेलिँदी वन-नागिनी । जल-चञ्चला गिरिनिम्नगा ॥ सब रौप्य छन्‌ हिउँ रोगन । अति छल्बले छविमा खुला ॥ लहराउँदी र छचहिँकदी । जल झल्किने धवलीकूता ॥ (५४) तर नानिले नडराउने ।

वनका वल्कल ॥ तटमा घरेर बि ०० तल ।

(५५) कसरी पु लै" पत्रमा । नलिई मिही बुरुसै कुनै ॥ कुन रङ्ग मिश्रण पाउनु ? बरु श्रेय हो नबताउनै ॥ (५६) तर रूपमा कसुमोपमा । प्रा ति यि मोहनी ॥ प्र मय । 0 नबनूँ कतै घमिलो पनि ॥ (५७)

जुन सत्य हो मन-मोहन । कि तल मोहनीसरि भर्दछ॥ अनि लेखनीबीच प्राकृत 1 रँग-रूपमा सन पर्दछ॥ (५८) अलि लाम्चिलोपन गोलिँदो ।

मुखरूप मानवमाः थियो ॥ न कपोल छन्‌ अति गोल ती ।

लघु पुष्टता अनमोल ती ॥ त्यति मासु भै मृदु हाडमा ।

जतिले कडापन ढाक्दछ ॥ तल लच्किएर झिनी बनी ।

सुकुमारिता छ छुँदी कटी ॥

(५९)

अलि रटिकङ्गरेपन चारुमा ।

अलि पातली हलक्क छन्‌ ॥ र प्रियम्बदा अलि होचि भै ।

तर अङ्ग पुष्ट सलक्क छन्‌ ॥ दुइ छाडि ती तर रोजिने ।

उनिचाहिं चट्ट सलक्क छन्‌ ।

(६०) अलि शीतलो जल झल्किने । हिमबिन्दु झै किरणाँचल ॥ छरिती बनीकन छालकी । छतछुल्नमा तब उद्दछिन्‌ ॥ त्वरितोत्थिता अरुणीकूता । मृदु-केशकी जलभझल्मले ॥

१६६

मुसकाउँछिन्‌ अनि कम्पिता ।

मृदु्‌ मोतिका छरिँदा लडी ॥ दुइ हातले जल-केशको ।

अब 'चारु' चारु निचोर्दछिन्‌ ॥

तटमा खडा जल-नागिनी-

सरि तीन ती मृदु-पत्रले ॥ मृदुलाङ्गका जलका ॥०४

हरु पुछदछन्‌ सखि प्रेमले ॥ अनि घामको कलिलोपना-

कन गालि कोमल दीकन ॥ सुरसुन्दरी सब चोर्दछन्‌ ।

सखि-केशका जल लुर्कन॥ तब लाउँछन्‌ अलि खैरिँदो ।

पतलौो सफा वन-वल्कल ॥ मृदु लाजका गठिला शिखा ।

दुइ छोप्न छन्‌ कति खिल्खिला ॥

(६र)

सब फूलका रँग चुन्दछन्‌ ।

मृदु बाहुली वन-बैंसका ॥ सब नामका सब ढङ्गका ।

वनबागका स्मृति-सिर्जना ॥

(६३)

“भन विन्ति लौ न शकुन्तला ।

कुन रङ्गमा अलि प्यार छ॥ हिम-पाटला सब फूलकी

महिषी बनी सुकुमार छ॥

वनतारका खोज्दछयौ तिमी हुने हिम-पाटन ?

॥ “0. नहुने खुला ॥" यति बातसाथ प्रियम्वदा । पे तब भन्दछिन्‌ रतिका कथा ॥ जसधिनु कि किन ३ "वन न अप्सरा । भ्थिनी -दैशकी ॥ नव बु ९५७ 22 वलि क हि अलका शा ? सुर-सौखमा सब रान्दछिन्‌ । किन बस्दथिन्‌ वनमा भुली ? मृदु रेशमी रँग ' रङ्दगिला । वसनोज्ज्वनला सब भझल्मली ॥

घन घन-बाहुली ।

माल पती यशले बली ॥ गजमा नन्दन ।

अब छन्‌ हुने कति झल्मली ॥ तर हामिलाइ सुसारमा ।

बगले विनीत बनाउलिन्‌ ॥ सुनमा जडीकन हीरक ।

जल ओठलाइ पिलाउलिन्‌ ॥ अनि शानमा नृपसिंहको । छ भुकउलिन

यस याललाइ न्‌ ॥ अनि बातमा नित ।

सन कम्प हेर्न खुलाउलिन्‌ ॥”

(६५)

तर गौतमी अति चाउरी ।

छ चुनाउ जो मुख-मण्डल ॥ जब देखिइन्‌ अनि यी क्रा ।

सब चुप भै दिलमै पसे ॥ सखि चञ्चला डरले यसो ।

घरमा सँभालिउँ झै पसे॥

(६६)

[।

१६७

पञ्चदश सर्ग

विधुका कुलका शिरोमणि । छन्‌ फेरि प्रभा समुज्ज्वला ॥ छ व्योमका मनि। तिमिरै नाशिंदिने महाकला ॥

0) अन हेर उनै विषादले। अति निस्तेज बनी पला पला ॥ मुखको छवि त्यो कहीं मिले । 'कति हुन्थ्यो सुख' भन्दछन्‌ त्यहाँ ॥ (र) जुन हात उदारतासँग । घन दिन्थ्यो सबमा यथेष्ट नै॥ दिन दान सिपालु बाहुली ! अब भाग्दो छ उही निरन्तर ॥ (३) जब चन्द्र सुचारु तारक । नभमा पर नि सुन्दर ॥ मृदु चम्चम । छवि माग्छन्‌ नृपका दुवै कर ॥ (४)

जसनिम्ति वसुन्धरा सब।

पतिको मान दिई सिँगारिने ॥ उसनिम्ति छ शून्य नै सब ।

नहुँदा आज शकुन्तला त्यहाँ ॥

(५)

जसको विजयी छटा थियो ।

अन आँखा जलले भिजाउँछन्‌ ॥ उरका सबका महारवि ।

अन ती बादल झैं रसाउँछन्‌ ॥

(६) महलै पनि बिर्सिईकन । घर छोडेर विलास औ धन ॥ तपका वनमा बसी तिनी । अन भज्छन्‌ विरहानला;तप ॥ (७) पृथिवीभरका अधीश्वर । जसका द्वार महेन्द्र आउँथे ॥ अन ती वनबीच एक्ला । दिन नै याचक झैं बिताउँथे ॥ सपनासरि द्रव्य सुन्दर । अन मागी वनकी शकुन्तला ॥ (८) कि त लाख रहेछ माधुरी ? वनकी ती दुहिताभरी त्यहाँ ? सपयोधि सशस्य मेदिनी- कन त्यागी किन हिँड्दथे तिनी ? (९) सन प्यास हटाउने नृप । ' जनको स्वर्गसमान भूमिमा ॥ अन प्यास लिई नमेटिने । किन दुःखी वनमा गई बने ? (१०)

१६९

विधुको महिमा मनोहर-

कन देखेर चकोर टोह्लिई ॥ कुन लिन्छ अनन्तको तृषा ।

हिउँका ज्योति झरेर पीलिई ?

५%) अति सुन्दरका मुहारमा । कुन टूना किन ईशले दिए ? किन आँसु बनी मनोहर । दुइ धारा सब जिन्दगी गए ? . पर) कुन स्वर्ग छ रम्य रूपमा ? मुखरेखा किन हुन्छ अङ्कित ? पटमा मुटुको निरन्तर । रँग बढ्दो रसिलो तृषासित ॥ (१२) प्रभु मोहनबाट मोहनी ।

बन्दछ धृप-दीप झैं ॥ प्रभु खोजिलिँदो जगत्‌ छ... त्यसमै जीवनसार पाउँछ ॥ (१४) मन-मोहन पूर्ण चारुता । मुखकी बनीकन ॥ मुटुमा दिन दिव्य चुम्बन । कति टूनासरि छोप्तछै मन ॥ ५) विरहै पनि जिन्दगीकन । छ अनौठा सुखरूप व्यञ्जन ॥ जिउनै छ अतृप्त वाञ्छना । सब खोज्छौं विधिको कला यही ॥ (१)

अनि सुन्दरमा त सत्य नै ।

नलिई दाग विरोधका कुनै ॥ झललल्ल झभझल्किएसरि ।

हुन गै चित्‌ गहिरो रसाउँछ ॥

(१७) दिलको कलिलो सुकेन्द्रमा । छवि झल्कीकन फूल जन्मिए ॥ वनका सपनाहरूसरि । अनि रोएर सुगन्ध जन्मिए ॥ (१०) रुन आउँदछौं यहाँ सन । पृथिवीमा रुनकै विलास ली ॥ अनिवार्य अतृप्त कामना- हरुका नाद अतृप्त ओश ली ॥ (१९) कुन चीज नपुग्दथ्यो अब । सन संसार अहो ! मनाउँथ्यो ॥ जगतै वन भै तिनी तर । अब छन्‌ दास भजेर सुन्दर ॥ (२०) “कुन ठाउँ तिमी शकुन्तला ।

मुखले «नन पण उँछघौ ? स्मृतिको दिव्य, सुगन्ध दीकन ?

(२१) वनकी दुहिता तिमी बनी । वनका पत्रहरू हरासँग ॥ छल गर्न सिकी प्रसूनझैं। निकटै कुञ्जविषे हराउँछथौ ॥ (रर)

१७२३

झल्किने क्षण- भर नै फेरि बिलाउँदी त्यसै ॥

विरहानलबीच बादल ।

जलको जीवन झैँ बनाउँछयौ ॥ । (र्‌३) यदि आँस्‌ कणा भए सब । ताराहरुको झिलीमिली ॥ नभनिम्ति सिँगार पार्थे । तिमिराच्छन्न वियोग नैशमा ॥ (२४) तब पो गति यो वियोगको । दुइ आँखासरि झल्मलाउँथे ॥ निशिमा परबाट भावना- हरु सेना स्मृति-तुल्य आउँथे ॥ (२५) कुन रुन्छ भनी कतातिर । गह तिम्रा पनि क्यै रसाउँथे ॥

सन ॥400070:09 2 [शृको । मुख कन क्यै चियाउँथ्यौ ॥

तर दूर तिमी कता कता । नजिकै भैकन हाय ! बेपता ॥ जल जीवन हुन्छु हा!मता।

बनेर बेपता ॥ तर आँस्‌ अनेक झल्किँदा । दिलले पाउँछ आफ्नु क्यै पता ॥ (२७) कसरी अति कोमलाङ्जिनी । विधुकी खण्डसमान जन्मियौ ॥ सब दिव्य सुधा बनीकन । छवि छाई भुवनाभिमोहन ॥ (२८)

जसरी तटमा बसी कुनै । सब देख्छन्‌ विधुनै कणा कणा ॥

सन सैकतका भरी भरी । गहमा आँसु लिई चकोरले ॥

म छु हेर ! उसै गरी सदा । वनको छेउ हरा पयोधिमा ॥ कुसुमादिहरू सबै तिमी- सरि देख्ने विधु झै शकुन्तला ॥ (२९) सपनासरि चट्ट झल्किई । रसवाली मनको मुहारमा ॥ अब हाय कता रह्यौ तिमी । म तृषानिम्ति वियोगभारमा ॥ (३०) क्षण नै गर्हुँका बनी गए । अति ढीला नरमाइला पला ॥ कति सुस्त विषाद हिँड्दछ । समयै बन्दछ क्रूर लब्गडो ॥ (३१) दिलले दिलसाथ पोख्नको । रहरैमा जलभित्रभित्रको ॥ वन हेर ! खिजाउँदै थप्यो । नव शङ्गार प्रसूनपत्रमा ॥ (शर) रसिली कलिली प्रभामुखी । हँसिली वन्य कलि प्रवातमा ॥ खँदिली सपना सुशिल्पित ।

विघुकी खण्ड लुक्यौ कहाँ कहाँ ? (२३)

विधुको सब सारले बनी । हिउँ पग्लेसरि पगिलयौं कतै ? वनमा कि प्रसूनमा कनै । मुटुमा चारु सुगन्ध नै बन्यौ ? (३४) म फिँजाउँछु वाञ्छनाहरू । वनमा छर्दछु बीज फै नयाँ ॥ कुसुमा$धरले तिनीहरू । सब फैली मनका कुरा भनून्‌ ॥ (२५) मुटु चुम्बक बैंसकी नयाँ । कलिला पातहरू फुकाउँदी ॥ गठिली, रस चन्द्रको लिँदी । कलि राम्री कुन ठाउँमा लुक्यौ ? (३६) तडपिन्छ भनी 'तिमी-तिमी' । मुटु यी धड्कनले प्रतिक्षण ॥ विरहानल दिन्छ उष्णता । जल होस्‌ शुष्क त ज्यून के पता ॥ (३७) नभमा जति तारका परी । वनलीलाकन छन्‌ सिँगार झैं ॥ सब स्वर्गजुहार झैं हुँदा । पनि तिम्रो महिमा छ चन्द्रिका ॥ (३८) मनलाइ रुलाउने तिमी- कन यादै नभई फुलाइ छ॥ वनवायुहरू भझुलाउँछन्‌ । तर आँखा रसिलो मलाइ छ॥ (३५)

यति आँसु झरे मनोहर । दुग मुक्तालव झैं बराबरी ॥ क्षणलाइ सिँगार सुन्दर । दिनु जस्तो रुनु भो सुखै तर ॥ (४०) जुन भाव म प्रेम भन्दछु । उसको निम्ति छ स्वर्ग झल्मल ॥ न त आँसु समान तारका । किन बन्थे कण झै सफा जल ॥ (४१) गति थोर विषादले भरी । अनि जप्दै मनभित्र माधुरी ॥ रुनु सुन्दरता हुँदा यहाँ । सुर ओर्ले तल प्रेमले भरी ॥ (४२) कि त आह अनेक कामना- हरु भझीना जनले नदेखिने ॥ म प्रभात बनाउँ ) ७ । तब छुन्ध्यौ कि तिमी वरीपरी ॥ (४३) मृदु विस्मृति नै विचार नै । नगरी क्रूर कुटी बनाउँछयौ ॥ भ्रुकुटी दुइले म घायल । क्षणलाई महिमा सुनाउँदै ॥ खबरै नमिलेर घुम्दछु । वनमा कण्टकले बिभी छँदै ॥ (४४) जलतीरअगाडि बस्दछयौ । दिनको स्वर्णप्रभातमा तिमी ॥ कति आशचरा उडाउँदी । सुन झैं प्रेम दृगार्द्र कालमा ॥ (४५)

१७६

तर प्रेम सुगन्ध झैं मिही । पत्र लिएर छोपिँदो ॥

तहमा फुकी छ खुला बन्न असम्भवै हुँदो ॥ (४६) भँवरा म बनेर आउँथे । यदि यो देह म पाउँ बद्लिन ॥ दुइ कानविषे कुगाउँय । मधुरो प्रशस्त भुन्भुन ॥ (४७) जसको अघि मर्नु स्वर्ग छ ।

'न छु प्रेमी' सब कल्पको भनी ॥ उनलाइ न प्रेम याद छ। जगतैको जुन प्रेमको धनी ॥ (४५) वननादलबाट पुष्पको 1 मृदु शोभा बिजुली बने तिमी ॥ झललल्ल खुली मरुस्थल । म बनी चातक प्यूँदथे सुधा ॥ (४९) सपनाहरुमा मिहीसँग । यदि यो भाव घुसे दिई रँग ॥

बिउँझी तिक्त कुलका स्मृतिको फिका धन ! (५०) अलि गुमञ्जनसाथ प्रेमको । लिन टूनाहरुको कुनै सही ॥ अलि त्यो शिरको हिलाइले । कुसुमी ढङ्ग लिँदी मनोहर ॥ महदार मुहारकी तिमी । यदि नोली नबनी सही सरि ॥ (५१)

७

मुसकान लिएर मोहन । मुखले 'हुन्छ बुझे' भनीकन ॥

म हजार वसन्तको रस । लिन बन्थे सुखले मदालस ॥

(५२)

तर यादबिना मनोहर । निठुरी रूपसमान छौ तिमी ॥

वनकी सुषमा, महाधन । म गरीबै जन नै छु यो दिन ॥”

(५२३)

यस्तै रोदन ली मनैमनमहाँ बोली फुटाईकन ।

गर्दा पुष्प र पत्रदार वनमा प्रेमाभिसम्बोधन ॥

खोजीका दिल ती अनेक क्षणका रङ्गीन भावादिले । यौटै चित्र सिँगार्दथे हृदयको त्यो दिव्य शाकुन्तल ॥

५४)

( तृष्णा दर्शनको बनेर घन झैं साश्निध्यकी चन्द्रिका- लाई छोप्न तयार भै जलभरी बन्दी थिई बाफ झैं॥ जो ज्योत्स्ना-निहिता थिइन्‌ स्मृतिपरी खुल्दी तिनैको छवि ।

मानो बादलखण्ड झैं हुन गयो दुःखार्त उल्लासले ॥ (५५)

जो आए वनमा कुरङ्गहरुका तेजी शिकारी बनी । ती आफैं अब छन्‌ शिकार वनमा राम्री क्रङ्गीतिर ॥ निस्तेजी गहिरो विषाद मनमा काँढाहरूले निभ्यो ।

आगो जन तयार हुन्छ मनमा वर्षेर ती बच्दछन्‌ ॥ (५६)

मानो त्यो स्मृति बन्छ बादलविषे छीटो बिजूलीसरि ।

झिल्‌ झिल्‌ पर्दछ व्योममा हृदयको पार्दै अध्यारो पछि ॥

बल्दा विश्व झलल्ल बन्छ शुरुमा धप्केर अल्प क्षण । निभ्दा 'ह्वैन' भनी 'समीप' मनमा गाढा भई शून्यता ॥

(५७)

१७७

१७८

धेरै आँस्‌ बफाउँदा जल नने स्वर्ण प्रभातैअघि । लाए शीत सिँगार पुष्पहरुले गर्दा पखेटा हिली ॥ प्रेमै दिव्य सुवर्ण मेघसरि भो काहीं धपक्कै जल्यो । काही खाक भझलक्क भै फुलि उठ्यो ती भूप हद्‌-व्योममा ॥ (४८) खोलातृन्य बने अनन्त लहरी त्यो मालिनीतीरमा । ब्यूँझी प्रेम प्रभातबाट रसिलो प्रश्वास खोज्ने बनी ॥ मीठो गुन्गुनले चले लहर ती छाया लिई स्वर्गको । राम्रो रूप शकुन्तला युवतिको मानो उषा झैं हुँदा ॥ (५९) आँखा ती मनका चियाउन सदा प्यासी बनेका थिए । मानो प्रात प्रभा झलक्क पहिली हेर्थी कूनै भयालमा ॥ हेर्दै याद बिना निदालु युवतिलाई उ उठ्नै अघि । मीठो स्वप्न त्यजेर पड्खहरुका गाना सुनी व्यूँझिँदी ॥ (६०) बस्दी लज्जतले ढलक्क तक्या गाला मिलाईकन । सुत्दीको महिमा अलौकिक यसो हेरुँ भनी मोहन ॥ त्यप्तै भै अब कल्पना किरणले कोही चियाउँसरि । खोज्छे ठाउँ महीरुहादिहरुको शोभा हरामा चढी ॥ (६१) घुड्को एक घुटुक्क झै भलकको आत्मा रसाईकन । मिल्ने आश गरेर ती नृप रहे खोजी बहाना कुनै ॥ पाएनन्‌ तर क्यै क्रा र सँगको साथी ठट्यौलोकन । सोधे "एक उपाय क्यै भन सखे मिल्ने हरे ! दर्शन ॥ (६२) ती राम्री मृदृता सलक्क जिउकी आँखा दुवैकी निशा । बास्नादार मिठास वन्य-रसकी, हावाहरूको सुख ॥ नोल्दी ती चिडिया हरा भुवनको, बास्ना घुसेकी दिल । ती पृष्टा मृदुकोपिला तहतहै स्वप्नाहरू फैलिँदी ॥ (६३)

लाली थोर गुलाबकी वदनमा श्रीतुल्य वासन्तिकी । लज्जादार प्रसून लज्जत लिने लालित्य झै लोककी ॥ आत्माकी अति तृप्त ती प्रभुजिको सौन्दर्यको सिर्जना । ती आभा विधुकी झरीपछि कतै खुल्ने क्नै जुक्ति के ?" (६४) कतै वल्लीलाई कृसुमहरुकी चन्द्रछविमा । त्यसै सुत्दी देखी पवन पनि सुत्दा विपिनमा ॥ अनेकौ छायाले भुइँकन दिँदा भूषणहरू । उनी सोध्थे "सुत्छयौ मकन नदिई नीद निठुरी ?" (६५) चराले बोल्दामा पिउ पिउ गरी पुष्पधनमा । “तँ बनुभ्छस्‌ के मेरो मन अलिकति प्रेम-क्षणमा ॥” भनी सोद्धै भन्छन्‌ रवहरु सुनेकी तर तिनी । सचेता बन्छिन्‌ ती नृपति छ विलौनामय भनी ॥ (६६) बोल्दा प्रात विहङ्ग कण्ठ रँगिलो, ञषा विहारी दृग । तेजीलो नरमी उरभरी लाम्चो उठेको अलि ॥ मीठो ढुक्ढुकले नभको देखेर शोभा नव । जिह्वा पल्लव-कम्पले सरस भै बोल्दो वसन्ती दिल ॥ (६७) त्यो भै चारु प्रशाख नीड हरियोनेरै बसी प्रातको । 'शोभाले छविको उड्सरि हुँदो बोलेर मीठा कुरा ॥ त्यस्तो पङ्ख रँगीनको वन-शिशु प्रारम्भको गानमा । देखी ती नृप भन्दछन्‌- “विपिनका शाकुन्तशोभा तँ जा ॥ (६८) भन्दे दिव्य सँगीसितै यति क्रा यौटा छ दुःखी यहाँ । प्रेमी आर्त प्रकाशभीरु जलले बोल्ने, भिजेको दृग ॥ त्यो तिम्रो दिलको अनन्त विरही दानाहरू बर्बर । झारी हिँड्छ प्रसूनमा र दिलको बास्ना त्यहाँ भर्दछ ॥ यौटै पुष्प टिपेर च्यात करले हेरी फुलेको उर । बास्ना मात्र सुँघेर त्यो बुझ तिमी कस्तो छ प्रेमातुर ॥" (६९)

१७९

१८०

राम्रा नव्य प्रवालका रँग मुना रेखा मिलेका मिही । चिल्ला चित्त खिँचीलिने चपलता चम्काउने चारुता ॥ बोलीतुल्य विकासशील मनमा लाग्ने मुनाका, अघि । भन्थे “बोलन बोल हे अधरहो ! के भन्दछिन्‌ हृद्छवि ॥” (७०) देख्दा ती नृपको दशा विपिनमा सासैपिछे सम्झना । रोएकी मनमा मलीनपनले डेरा लिएकी दशा- लाई आज भुलाउने छ बढिया भन्ने ठट्यौली सँगी । सोची घेर उपाय भर्तुहरिको दृष्टान्त पाईकन ॥ पोल्टाभित्र मकै लिईकन बुजा हाल्दो रुँदै बस्तछ । बूढो घुँक्क गरेर 'सुँक्क' सँगमा आँखा भिजाईकन ॥ (७१) आएको नृप देख्छ त्यो निकटमा “बाबा मरें नी उह्‌ँ ! छाती पोल्दछ बिभ्छ हाय ! मुटु नै बेथा कहाँ यो कहुूँ ॥” भन्दै विकृत चेहरासित बसी आँखा चुहाईकन । घाराले पनि नाटकीय नृपमा आफ्नो दशा-दर्शन ॥ देखाईकन भन्छ “लौन म मरेँ यो भित्रको कष्टले ।” “के भो के ?” भनि सोद्धछन्‌ नृपतिले “के पिर्छ के दुष्टले ॥ (७२) भो भो हाय नबोल दौंतरि ! तिमी पोल्यो नि पोल्यो मुटु । फूलै बन्दछ, गन्ध जल्छ, रँगले डस्छन्‌ हवा पोल्दछ ॥ जूनै अग्नि भयो मसी निशि भयो कालो वियोगी मसी । दुख हुन्छ समुद्र तैपनि कुनै देख्दैन मेरो दशा ॥" (७३) “त्यस्तो दुःख भएछ ए ! बहुत नै पीडा भएझैं गन्यौ । धोरै मात्र बताइदेउन सखे ! के वेदनामा पनत्यौ ?” भन्दै मुस्मुस हास्यसाथ नृपले सौद्धा उ भन्दो भयो । “दोटै अक्षर छन्‌ सुवर्ण रँगका छातीविषे सुन्दर ॥ जो देखेँ सब स्वर्गका विहग नै बोल्थे मिली सत्वर ।” (७४)

“के हो शीघ्र बता न ! आर्त भँडुवा” भन्दा 'उह्ह' गरी । बोल्यो कष्ट बढेसमान करले छामेर छातीकन ॥ “के सुन्छौ अब दौंतरी ? विरहमा आफैं परौला तिमी । हा ! शोभा सब देशकी मृदुमुखी हा ! सुन्दरी कज्जला ॥ (७५) भो भो भन्दिनँ भन्छ” फेरि “नभने राम्रो बरू भन्दिनँ ।" “कस्ती त्यो छ त” सोद्धछन्‌ नृपतिले “के अप्सरा हो भन ?" “माटो फ्नै जिउ छन्‌ अरू युवतिका ! पाकी उज्याली सफा । लालीदार मुहार सुन्दर अहा ! क्या गाजले छन्‌ तिनी ॥ बान्की सुन्दर बाटुलो र गठिलो बैंसे मजा चट्ट झै । अङ्गै सुन्दररेख, क्षुद्व विधिको कारीगरी उत्तम ॥ लाई गाजल ती टलक्क मुख छन्‌ झल्की सिताराहरू । तातै चट्ट टिपूँ समान गहिरी फुल्दी उज्याली थिइन्‌ ॥ दाना सुन्दर रौप्यका कृसुम झैं पत्रै सुनौला भुट्टैँ। मीठा मग्मग बास-साथ उदरै लोभी बनाईदिने ॥ छन्‌ फुल्दो गहिरो खुला हृदयमा चापल्यले चञ्चला । त्यस्ती शान्त किसान गेहगहना देखिन्न क्यै मञ्जुला ॥ राम्रा फूल अनेक ती हृदयका खाना बनाईकन । रोई खान्छ हरे ! हरे मकन औ ती वन्य आभूषण ॥" भन्दै घुँक्क गरेर, सुँक्कसँग त्यो आँखा भिजाईकन । “प्यारी सोहि मिलाइद्यौ मकन लौ तिम्रो निगाहा भए ॥” भन्दा “नाम बताइदेउन सँगी ! को रे" छ हे” भनी । जिज्ञासा, नृपकी बनी वचनमा क्यै आड जस्ती त्यहाँ ॥

(७६) खोन्याईकन धेर बेर नृपले सोद्धा बतायो तब । "धेरै नाम छ सुन्दरी युवतिको नाडी कटाईकन ॥ हाँ हाँ को पहिलो लिए छ सजिलो त्यै नाम उच्चारित । हाँ हाँडी हँसिली फुलेर रसिली हा कज्जला मोहिनी ॥ (७७) 'हाँडी' नाम मुसोमयी मृदुमुखी ती पुष्प-भण्डार हुन्‌ । हा ! हाँडी मृदुयौवनी कसुमकी भण्डार प्यारी तिमी ॥

१५१

ब्र

रन्केकी अलि मारको ज्वर चढी फुल्दी नता बैंसकी ।

क्या मीठी मृद्‌ कज्जला कति भला क्या र? "40०५" गला ॥ सारा यन्दुट टुना सिमी भर खुला कक 70 १०

भन्दै रुन्छ क. ५ मुस्मुस ग र सुन्छन्‌ क्रा ॥ ग्हा हाँडी किन " भनी हँदै निक्कै हँसायो बरा ।

(७८) “हा ! हाँडी कसरी म पाउँ नि हरे ! सारै वियोगी बनेँ । &:%७१७/%८ हाँस्दछन्‌ शिव हरे ! टाढा तिमी बन्दछथौ ॥ झन्‌ जान्छ गाजल अहा ! यो मुतुरी सासा | खै र लाग्छ अनन्त ! हन्त कसरी मैले सहूँ यी पल ॥"

रुँदो बडो त्यो बूढो बनाई कुरा । ॥ ती मिचाउँदै नृपतिको हव बन्यो त्यो रुँदै ॥ (७९) “धन्दा छैन मिलाइदिन्छु सहजै गाला रँगाईकन । गाला जोर्न लगाउनेछु दिलकी त्यस्ती उज्यालीसँग ॥ तिम्रो सर्व सिँगारले उनसँगै जोडी मिलाईकन । यो साता वन वा सबै सहर नै यूँला घुमाई वरी ॥” (५०) यस्तो सुन्छ जवाफ कान दुइमा लाई जकाली । “भो भो गर्दिनँ नी म गर्दिनँ ०024 सासूकहाँ ॥ जो प्रेमी म छ भन्छ त्यै पुरुषको होस्‌ त्यो बिहा जङ्गली । हा ! हाँडी” तब भन्छ “क्या नृपतिको आँखा छकायौ फुली ॥”

(८१) प्रसन्नतासाथ क्षितीश हाँसे । आफ्नो ,दुख थोर बेर ॥ छ उधि उनमा प्रवाह । परी झझल्का लहरी उठेर ॥ (दर)

५कहाँ उज्याली सुरकी जुहार । शठौपमा यो छ कहाँ असार ॥ फुटेर आँखा यदि स्वर्ग जाङ । परी छ हाँडीसरि भन्न आङ ॥ (८३)

छ गोरु उस्तै अझ नेत्रहीन । यहाँ छ भैंसी अघि हेर बीन॥ यहाँ छ हीरा कपिको अगाडि । मकै चरा भज्‌ अब मूर्ख हाँडी ॥ (८४) सबै जगत्मा छ मपाइँ जैसी । जान्ने कहाँ हुन्छ दुधालु भैंसी ॥ दिए तँलाई त्रिदिवेश ताज । बेच्ने थिइस्‌ भज्न तमाल गाँजा ॥ (८५) हवाहरूले जसको सुगन्ध । भजी महासागर दीर्घ तर्छन्‌॥ उही छ बास्ना रँगरूप हेर ।

ती अङ्ग राम्रा उनका मिलेर ॥५

(८६) “त्यसो भए ता म उपाय खोज्छु ।" भनी कन्याईकन त्यो कपाल ॥ घोरिन्छ, देखी उसलाइ राजा । हाँसेर भन्छन्‌ “कति मूर्ख बन्छन्‌ ॥ (८७) तिमी अगाडि प्रतिभाविपन्न । बनेख तिम्रो शिर कृष्ण धन्य ॥ उ रौं चमत्कारसमान लामा । टदुपी त श्रीपेच छ स्वाँगनामा ॥ (८८) मुसुक्क हाँसी विधिले लिएर । 'म उब्जनी गर्दछु एक मान्छे ॥' भनेर, माटो तटको सुदूर । दुःखी नहुन्‌ क्वै जगमा भनेर ॥ सिर्जे तिमी नै तब चट्ट हेर ।” (८५)

१५३

प्य४

यति वचनसाथ ती नृप गए डुली क्यै पर । विचार मनमा यही चलिरह्यो तिमी मोहिनी ॥ सुवर्णकन वास छन्‌, झलक दिव्य हीराकन । प्रसून वनलाइ छन्‌, अनि कुबेरकी छन्‌ धन ॥ (९०) घरा पनि धनी बनिन्‌ यति शकुन्तलाले गरी । सबै शहर शून्य छन्‌ वन छ दिव्यताले भरी ॥ अहा ! मृदुल चाँदनीसरि अनन्त राम्री बनी । कतातिर म पाउँला दिनदिनै पला नै गनी॥

(९१) न लोभ न छ लालसामा विपिनको हरा राज्यमा । कुबेरनगरीसरी प्रथम सिर्जनाको पुरी ॥ महीरुह अनेकको शवल भ्रातृताले गरी । छ सुन्दर फुली वनै युग सुवर्णको माधुरी ॥ (९र) प्रवाह गहना लिनै, मघुर फुट्छ पन्ना जहाँ । हरा कर अनेकमा श्चतु वसन्तका केशमा ॥ छ नृत्य रँग तुष्टिले मधुरमा हरा जीवन । यि भावहरु छन्‌ यहाँ त्रषि रमाउने मोहन ॥ (९३) सुवासहरुले यिनै सकल सभ्यता जन्मिए । परी कसुम नाच्दछन्‌ जुन कला बनी फैलिए ॥ हरा प्रकृति हाँस्दछिन्‌ मधुर छन्‌ सबैका दिल । मही मधुप पढ्दछन्‌ मधुर वेद क्या मञ्जुल ॥ (९४) अनेक श्रतु आउँदै नव प्रभावले छाउँछन्‌ । चराहरु क्रा गरी खबर स्वर्गका ल्याउँछन्‌ ॥ घरा पनि प्रशस्त छन्‌ मित छ चाहना, शीतल । कुटीहरु भँडार छन्‌ सकल ज्ञानका मञ्जुल ॥ (९५)

छ स्वर्गसरि यो हरा तर समस्तकी श्री तिनी । सुधा-घटसमान छन्‌ मृदुलरेख झैं भावना ॥ अहा ! करुण फूलकी गुण जरा घरामा घुसी । समुच्च मृदु भावना क्सुमिता अहा षोडशी ॥ (९५६) मिहीन र नबोलिने सरस चारु ट्नाभरी । शकन्तसँगिनी सुखी रँग लिई हँसीली बनी ॥ खुला पवनमा बढी मृदुलता लिई फुल्दछन्‌ । विचित्र रँग उड्दछन्‌ बिहग फुल्दछन्‌ बोल्दछन्‌ ॥ प्रसून-रसना लिई मधुर पातला शन्दका । छ वास उनमा अहा ! मधुर स्वर्गको रङ्गमा ॥ (९७) अहो ! झलक्र घाउँ त्ता छिनभरी कतै यो तट । सुचा-तरल बन्दथ्यो चा तातो बाँधिने ॥

बनाउन म लाग्दथैँ झलक- मन्दिर । कला हृदयको लिई किरणश्रद्ध झैं विष्णुको ॥ (९८)

प्रसून-प्रतिपालिनी रजत-वाहिनी मालिनी । तारमा सिम सक हक छ 25०0 ॥ वसन्त-क्रतुमा - | बनी मधुर पुकामी तट छुँदी सफा मालिनी ॥ (९९) परीहरु यहाँ कतै मधुर जूनमा आउलान्‌ । झरेर मृदुतालमा सलिलका हिली गाउलान्‌ ॥ लताहरु समाउलान्‌ हृदयका कणा ल्याउलान्‌ । प्रसूनहरु प्रातमा मधुर लोतिमा लाउलान्‌ ॥ (१००) कतै हरित शौलका कुसुमदार थुम्काहरू । कतै छ सुखको गुफा हरित चारु झुम्काहरू ॥ हिलाउँदछ द्वार त्यो पवन-तालमा सुन्दर । बनेसरि परीगुफा अनि रमाइलो मन्दिर ॥ (१०१)

१५४५

१०६

ककल्‌ कलकलाउँदी सलिलले झझल्‌ झल्‌ बनी । सुचञ्चल-प्रभाञ्चला उपमा गरी छल्‌छल ॥ विनिर्मल छटा लिई मुखरिता सफा निम्नगा । सुकोमल निनादिनी लहरले घुमौरी बनी ॥ छचल्‌ मचल औौलकी त्वरितगामिनी सुन्दरी । क्रड्गगहरुकी तृषा वन-सिँगार बग्दी सुरा ॥ हरा पुलिनसुन्दरी कुसुमकी विलासी गति । छ गानपथमा लता बहुल वृक्ष श्रृङ्गारकी ॥ शिला छ मसिन्याउँदी चपल लोललाई कुँदी । सलक्क मृदु बाटुला सरस स्निग्ध पारीकन ॥ त्यहाँ सरस ठाउँमा कृसुमदार पत्रादिले । धनी लहरले छुने छिनछिनै रमाई सुधा ॥ विहङ्गगम कराउने जाहलकारले हृद्ध्वनि । हरा विटपका नरम पत्र राम्रामनि ॥ छिरीबिरी सुचारुता मधुर शान्तिको शासन । गरेर मृदु मर्मरी कबि बनाउँदी छन्‌ चरा ॥ कुनासरि छ स्वर्गको रँग र रूप गानाभरी । सुशीतल हरा हवा मधघुर चल्छ हर्‌हर्‌ गरी ॥ नितान्त मृदु नृत्यले मदनको हरा मन्दिर । छ दीपरस भूपले ललित ठाउँमा एकलो ॥

(१०२) वसन्त क्रतु बागमा प्रकृतिको सफा भागमा । विहङ्गम विहागमा नवमुना नयाँ रागमा ॥ हवा मृदु परागमा हृदय खोजको लागुमा । वसन्त वन फागुमा मदन खेल्छ त्यो भागमा ॥ (१०३) प्रभाकर प्रतापका मृदुल रष्मिका छन्‌ यहाँ । सुशीतला हवा हुँदा मधुर श्वास झैं पत्रको ॥ विचित्र वन चित्र छन्‌ पवनमा सजीवानन । छ कृड्मल फुकाउँदो उर सुगन्धको रञ्जन ॥

लमाइ अति लम्नबिँदी नवल मञ्जरी छुन्मुना । सुस्निग्ध किरणेच्छुता लहलहाउँदी नाच्दछे ॥ हवा छ लम्किँदो हाता सुते रभिले प्रभा उष्णमा । कला छ कुसुमी मधुर रङ्गको फुल्लता ॥ (१०४) कन्याइन क्रङ्गले कलि प्रशस्त त्यो कालमा । मजासहित मख्मली जमीनबीच लेटी लिने ॥ प्रकाशमय लोचनी सुखमयी कुरङ्गी त्यहाँ । वसन्तक्रतु-राज्यको जय मनाउँछे सुन्दरी ॥

(१०५) विहङ्गहरु 1: गगनमाथि ली चक्कर । अनङ्‌ग रङ्गका शरमिलिन्द-टङ्गारले ॥

फिँजाउँछ जतातता हृदयलाइ दी बेधन । अडे नृपति क्यै त्यहाँ उचितमा प्रशंसा दिन ॥ (१०६) त्यहाँ कमल-कोपिला रजसमान आनन्दको । सफा छ चुचुरो लिँदो किरणमा फुकेँ झै गरी ॥ 22 2 लाजको हरित पत्रको अञ्चल । सिम. 2 यसो अलि मृदु भुवा छ खैरो जहाँ ॥ (१०७) लतार कयुलिनन52 मुनाभरी सुन्दरी । झिनी छ सुक्‌ मधुर भाँग जाई जहाँ ॥ वहाँ कनक फुल्दछन्‌ सुरप्रदेश ढुङ्ग्रीहरू । दिएर भमराहरूकन वसन्त-निम्ता त्यहाँ ॥ (१०८) चरक्क छ चुक्तका काकमम चम्पा पनि । भुवा छ अलि खौँरेनै चिनी सु कड्मल । बनेर टप चारु झैं अलि न? तर । फुकेर पछि आउँलासरि छ त्यो नयाँ कोपिला ॥ मिलिन्दहरु गानका त्यस नजीकमा आउन । भएर डर भाग्दछन्‌ हृदय चर्किएला भनी ॥ (१०९)

१८७

१८८

सकुन्तल शकुन्तकी छ महिमा फुली सुन्तला ।

छ मग्मग सुवासले क्रतु वसन्तकी कुड्मल ॥ बरानर छ बर्नरी पवनमा फुलेको रज ।

जमीनकन छिरबिरे अलि गराउँदै फेदमा ॥ सुवर्ण पिपिरे फुली अब फुली वसन्ती सर ।

विहङ्ग वन-बालिका छिरबिरै पँखेटा बनी ॥ छिरेर मृदु पत्रमा किरण छानिई आउँछ ।

उडी कुसुम पुत्तली मधुर न्यानु भोग्छे जहाँ ॥ गरी भ्रमर भुन्भुनी अमृत माग्दछन्‌ पुष्पका ।

जहाँ अधर मुस्किए अलि गरेर गानै त्यहाँ ॥

(१०)

बनेर नव सिर्जना विपिनका परीको घर ।

तथा वनसमान त्यो सुरभिकेन्द्र क्या सुन्दर ॥ किनारकन पुष्पको मृदु सिँगारले छाउने ।

थियो मधुर चित्र झै कवि सुनी फुली आउने ॥

(%१) त्यहाँ मधुर शब्दले युवतिका यसो छेकिई । बसे नृपति झाँगको सरस आडमा तर्किई ॥ थिए हरित घाँसमा वदन छिर्निरे पत्रले । सुचारु नवयौवनीहरु जहाँ बसेका सुखी ॥ (फर) चियाउन सुखी बनी हरित भाँग ठूलो मनि । त्यहाँ नृपति देख्दछन्‌ विपिन-वल्लरी कामिनी ॥ लिई ढलक बैंसको मधुरता खुलेको ढँग । कलासरि सजीव ती मधुर कुञ्जका भूषण ॥ (फेरे) सुरेख मृदु अङ्गका मदन-मोहिनी ढङ्गका । प्रियासरि कुरङ्गका, मृदुल केशका आढ्यता ॥ नितम्बतक भर्छ जो सरस-रेशमी रङ्गले । कपोल मृदु पुष्पको सरसता खुलाईकन ॥ (११४)

त्यहाँ अब शकुन्तला कर कपोलमा दीकन । कुना तल अडाउँदी मखमली हरा शस्यमा ॥ थुँगासरे कपोलको मृदुल भार थामीकन । झरेर मृदु केशका गहन कृष्ण शोभा तल ॥ छिपेसरि शशी यसो घनविषे उता फर्किंदी । बनी मधुर सूचना छविपछाडि नै छकिंदी ॥ सलक्क कलिली कटी लचक लिन्छ आँखा खुला । मनोहर नितम्बकी पयर खुम्चिँदी छन्‌ अलि ॥ (१५) नभै पुरुष होशमा ढलक चारु रम्भोरु छन्‌ । दिईकन कटीविषे कर नितम्ब छोईकन ॥ झुकेर दुग लाउँदी विरहका मुनामा नयाँ । नवीन अब प्रेमको खुलिदिँदा कुनै सम्सम ॥ स्वकल्पित निकेतमा मधुर दीप झैं कामना । भझिलीमिलि गरी भरी नृपतिको लिँदी सम्झना ॥ तिनै नृपतिको थिए जुन त्यहाँ कुनामा हरा । (११६)

११६ पहाडहरुमा चढी पथ शिलाहरुको लिई । निराशसँग कुल्चिँदो विपिनबीच काँडाहरू- झरीहरु खपी खपी प्रखर सूर्यका आतप । भजेर दिलको प्रभा त्रिपुरसुन्दरी दूरकी ॥ झलक्क अलि छेकिँदो नृपतिले पुरानो कुनै । सुशिल्पित किनारमा सलिलको सफा मन्दिर ॥ झलक्कसित देखिँदा शिखरबाट उँचा कुनै । छ भाव जुन जात्रुमा नृपतिमा छ त्यो भावना ॥ (११७) पुग्यो सकल खोजको हृदयनिम्ति टुङ्गो भनी ! अडेर ) खु कै भै अलि चिहाउँदा भूपति ॥ मनैमन बनी मधुर अर्चना हेर्दछन्‌ । अडेर अलि श्वास नै सकल शब्द रोकीकन ॥ (फी)

१५९

१९०

थिए दुइ सजीवता चकित नेत्र नानी दुई ।

पुगेसरा पुरूरवा -बरौंचातिर ॥ अडी अमर भाँगमा अमृतकी नदिन परीहरु निहारिँदा पुरुषहीन स्वातन्त्यमा ॥

५१९) न चोर्दछ कुनै अरू मधुरिमा यसोरी कतै । नृपेन्द्र सब येक ००" छन्‌ (पुन यहाँ ॥ छ ढुक्दुक त्यसै मुटू सुता हेर्न ती । अदृश्य अभिसारकै सदृश ती कुरङ्गीकहाँ ॥ कुटेर महिमा मिही प्रकृत चाल बेयादको । समुल्लसित नेत्र भै मधुर झल्कने कानमा ॥ ॥ (१२०) नजीक नखरे ठिटी अति छिटी खडा चारु छ। “हरे मदन-बागकी किन तिमी. कला-दुर्बला ॥ सिखारु लजिली बनी हृदय खोल्न कच्चा पनि। सँगीसँग नबोल्दछयौ यति भयो मलाई भनी ॥

(१२१) छको र पुरुषै यहाँ युवतिसाध जूँघानिना । प्रकाश गर हे सखी हृदयको खुलेको क्रा ॥ छिपी कमल-क्रोडमा मधुर बास लुक्ने कहाँ । छ दर्शक र को भनी अझ खुलस्त बन्छयौ यहाँ ॥ छिपाउँ जति भन्दछयौ उती खुलस्त झन्‌भन्‌ बनी । बसी भ्रमर चित्तमा भुनभुनी गरी बोल्दछ ॥ (१२२) फुकेर उर वासको प्रकृतिका परी हाँस्दछन्‌ । सबै सुमन कोपिला भ्रमर आफू. डाकीकन ॥ रँगीन मृदु मोहनी नव सिँगारका लज्जत । थरपीकन मुहारमा पवनमा इशारासित ॥ (१२२)

सबै अधर बोल्दछन्‌ कुसुमका रसीला कुरा । फुकाउन उरोज नै नत व्य को छ चाला यहाँ ॥ सुवासहरु लादिने पवन द्यौ' भनी । नयाँ खबर भित्रका मृदुल बैंसका पत्रमा ॥

(१२४) पसी किरण कोपिलासरि तिमी त लाटी बन्यौ । हिलाउनु चलाउनु प्रकृत भावमा ज्ञानले ॥ सिँगार सुखमा थपी मधुर नृत्य झैं बैँसको । बनी ढलक दृष्टिको सरस चाल राम्रो लिनै ॥ (१२५) जनाउनु मिही क्रा मृदु अबोल भाषा सिकी । पठाउनु रहस्यका नजर ओठ बोल्ने गरी ॥ अनेक दिलका कुरा अरु खुलस्त पार्ने ढँग । सबै युवति जान्दछन्‌ तर हरे ! तिमी मूक छौ ॥ (१२६) छ फुल्नु अनि फुक्नु नै हुनुतिको मजा षोडशी । (2 १ मना न क्रा कनै के नुझ्‌न्‌ ॥ पयोधितिर प्रेयसी पयरमा । बसन्तसँग कोयली पनि छिपी लुकी बोल्दछे ॥ (१२७) उषा कनकप्रातमा रवि भजी सिँगारीकन । सबै विहगका गला स्वर बनाउँछिन्‌ रुन्झन ॥ तिमी शरमकी गुफा तिमिरमा बसी मिर्मिर । सधैं लुक यसै गरी प्रकृतभाव त्यागी पर ॥ (१२८) सुमूर्ख शरमाउँदी )-45 र लाटी तिमी । न बोल्न पनि विरह मूक बन्नू भुनी ॥ छ खोज्नु भैंवरा यहाँ मह दिएर लट्ठचाउनु । सिँगार गुण गाउने कबि बनाउँदै ल्याउनु ॥ भझुलाउनु घुमाउनु प्रकृतचालले दास झैं । मजा युवतिको यही यति नजान्नु मूर्खै सही ॥ (१२९)

१९१

१९२

तिमी त सखिसाथमा अभ रिसाउँदी पो भयौ । त्यसै शरमले लुकी प्रकृतिबाट बाङ्गी बनी ॥ सुटुक्क भन कानमा वचन लौ, नसुन्ने गरी । उचाल दिल पाखुगा मधुर सुस्त झीनो गरी ॥” भनीकन झुकी अधरनेर ती सुन्दर ।

च्छ

मिली चपत हातको मृदु कपोलमा पन्सिइन्‌ ॥

(१२०) “दुख्यो निठुर हातले दिल कपोल मेरो त्यसै । रिसैसित बसिन्‌ यिनी ढृदय नै छिपाई त्यसै ॥ बताउन प्रियम्वदा, अब कसौ गर्छ ? के गर्छ ?' बडी कपटकी यिनी दुख हटोस्‌ कसोरी मर्छ ?” (१२१) लाग्यो चाख नृपेन्द्रलाइ मनमा को भाग्यमानी त्यहाँ । राजा हुन्छ लिएर- ताज जगको “क त्यो चित्त रोकीकन ॥ “को होला म त हैन क्यार ? कसरी हेरखँ म पर्दा झिकी ।” जिज्ञासासित सोद्धछन्‌ नृपतिले आँखा तिखारी अति ॥

“राम्रो जाने बात निस्कन्छ प्यात्तै । हेरीरौली दिन्छु चाँडै उतारी ॥”

भन्दै साना शब्दमा चारुसाथ । गर्छिन्‌ मीठी बातकी मिष्ट बात ॥

(१३२) “वसन्त अलि मारको नव प्रसादको तापले । सुकाउँदछ ओठ नै कुसुमका मिही रापले ॥ नबोल्न सकिने कुरा हृदयमा बसी भस्भस । जलेर रँगका शिखाहरु जले दिशामा दश ॥ (१२४) बताउन सखी तिमी कुन तरङ्गको कारण ? सुदीर्घ बन्दछन्‌ नजरतेज वबैलेसरि ॥ सिँगार न छ चाहिने विजनमा बसैूँ झैं हुने । अरूसँग नबीलूँ झैं हृदय दु:खले नै छुने ॥ (१२५)

निभझी मदनबाण नै अति कशाङ्गिनी मूक छन्‌ ।

तरङ्गित शकुन्तला कुसुम-कालका भन्दछन्‌ ॥ वसन्त वन रोग यो कसुमबाट हो उब्जिने ।

कनै हृदय मूक भै युवति मृत्यु झै वैलिने ॥

(१२६)

बताउन शकुन्तले ! न त वसन्त उन्मादले ।

बनेर पगली १... अति तरङ्ग काटीकन ॥ सधैंभर रुने भई हृदयको विदीर्णा बनी ।

सुरुग्णसरि बन्दछयौ सब पला दुखी झैं बनी ॥

(१२७) न खान छ मिठास नै न पिउने पनि स्वाद छ। कुराहरु नसम्िने झन्‌ उदासै हुने ॥ 7 बहलाउने प्रति रु रू हुने । कनै कुरा झलक मात्र नै पाइने ॥ बसी विजन ठाउँमा अधिक घोरिजुँ झै हुने । (१२८) समीरण जलाउने सुद चसक्क जस्तो हुने । घुँ घुँक्कसित रू हुने अनि गला पुगी रोकिने ॥ सराप्छ पनि चित्तले पिक कतै मुखाले हुँदा । वसन्त वन रोग हो गर इलाज चाँडै सँगी !” भनीकन प्रियम्वदा 'नगल' भन्दछिन्‌ 'यस्तरी' । “प्रकाश हुनु औषधि प्रकृत बोलि द्यौ सुस्तरी ॥ (१२५) जवाकुसुम चर्किई गरम बोक्रि प्यारी सखी । ह्वा भरी हृदयलाई गर्माउँछ ॥ 'उह्‌ उह' ७ ०1 शर विदीर्ण क कोइली । (१४०) नबोल अब चारु है यति चिरिक्क चर्को गरी । कुरा नमरले त्यसै शरम हुन्छ है शीतल ॥ सुवास छ त्यसै फुका अब नच्यात है कोपिला । नजीक रहनै भए अति खुलस्त शिक्षा किन ? हलक्क यति हर्किई अझ झलक्क क्यै देखिनौ ? छिटा नजर देख्दछन्‌ किन बसेर खोप्याउनु ? (१४१)

१९३

१९४

यहाँ छ स्तन चारुमा बुझन चारु ! गट्टा कुनै । छ ढुक्‌ ढुक थियो यहाँ कति छिटो बनी उत्सुक ॥ नबोल सखि है तिमी भ्रमर भित्र राखी रह्‌ । उसैसँग कुरा गरी मधु तरङ्ग चाखी रह्‌ ॥ (१४२) झलक्क तर देखिए नजर यी लुकाउैँ कता ? यताउति कतै भए कि त नहेर्नु मैले उता ॥ सँगीहरू अनाज हुन्‌, हृदयनाथ चोर्छन्‌ भनी ? लुकाउन तयार छौ कि त नबोल्न खोज्दी तिमी ?" (१४३) भनीकन प्रियम्वदा जब मुसुक्क हाँस्दी भइन्‌ । खुलूँतरि बनी दुवै अघर 'जाक' जस्तो गरी ॥ फरक्कसित फर्किन्‌ हृदयभित्र शड्डा भई । कतै नृपति छन्‌ कि ती निकट कुञ्जमा झैं भई ॥ (१४४) सशङ्ग अलि भूप छन्‌ अब मलाइ देख्छिन्‌ तिनी । भनी कुसुम भझाँगको निविड आड लिन्छन्‌ तिनी ॥ शरीर अलि खुम्चिई दुइ कुना लगाईकन । अघिल्तिर बढूँ लुके कि अब के गर्छ भैकन ॥ (१४५) "सुनेर दिलका कुरा यदि हवा हवामा उनी । उडीकन तिमी भनी सिल भनी नआउन्‌ यहाँ ॥ शरीर यसरी गली अधर नै सुकाईकन । बसीरहन्‌ एकली कुन छ बुद्धिमानी भन ! (१४६) अनेक कति युक्ति छन्‌ भन, खुलस्त सिक्ने भए । तिमी कपटमूर्ति छौ सब क्रा दिलमा रहे ॥ तिमी स्‌किदिँदा यसै बहत लाग्छ माया कठै ! अलीकति बताइदौं कपट पाप लाग्ने छ 'नि॥ (१४७)

यहाँ बसन काखमा शिर अडाइदेक तिमी ।

कि सान लल भयो ? झा १. कानमा भनी ॥ यहाँ हाल मा गरी ।

छ कुन बाहयी शिरथुँगा अडाक यहाँ ॥" भनी नरम 24 शिरीषको माथ त्यो ।

बसीकन "किन अतीव लज्जावती ॥ बन्यौ 'शिव हरे !” भनी करमकी अबोला गति ।

दुवै युवति हौं बुभ्यौ ? उर दुवै फुलेको यहाँ ।

उही प्रकृतिका दुवै छ कुन कृष्णजूँघा यहाँ ॥ कपोल न छ रौँभरी शरमलाइ खग्रो कुनै ।

बताउन सखी हरे बहुत ! तुल्बुलायो मनै ॥”

(१४५)

अनेक ढँगका भई कठिनता तथा लज्जत ।

भरी मुख रेँगाउँदी असजिलोपनाले गरी ॥ यसो सखि-मुहारमा नजर क्यै उचालीकन ।

नबोलिकन भन्दछन्‌ 'मकन हुन्छ बाधा' भनी ॥

खुलस्त नहने तिमी अब त नास्तिकै भैसक्यौ ।

समस्त दिलको कुरा नुभदछन्‌ क्वै वहाँ ? छकाउनु जगत्‌ सबै मतका रोकीकन ।

बनेर गञ्हँगी बस्यौ अधर बन्द पारीकन ॥

खुलस्त जति बोल्दछयौ हृदय नै हलूका बनी । छ रोग पर नै हुने न त अनिद्र बन्दै तिमी ॥ गनेर सब तारका गगनबीच भारी कणा | प्रतिक्षण हिसाबकी चतुर बन्दछथौ रात्रिमा ॥ (१५२) खराब कटु रोग यो अब कपाल दुख्ला नि है ! सधैँ उर समाउला अति तरङ्ग भर्ला नि है ! सुकी अधर रूप भै विकृतिमा कलेटी परी | शिकार कट कालको बहत शीघ्र बन्ल्यौ नि है!” (१५३)

१९५

१९६

“छु षोडश वसन्त यो कलुष यो छ पृथ्वीमहाँ । सबै युवति पर्दछन्‌ नि अनिवार्य यो रोगमा ॥ न औषधि उपाय वा हृदयलाइ लाग्छन्‌ कुनै । छ भीरु दिलको व्यथा कति त मर्दछन्‌ ग्रस्त भै ॥ (१५४) भने भन तिमी सखी मन नभन्नको नै भए । न भन्नु किन भन्नु है यति करा सुनाईदिएँ ॥ छ को र जुन यो बुझोस्‌ हृदय मर्न मूर्कै बनी । बढी अप्रकृता बन्यौ” सखि अगाडि भन्छिन्‌ तिनी ॥ (१५५) “नताइदिनु यो कुरा हित बुझी बताएँ सखी । छ रोग पनि यो कडा सब म बभ यो लक्षण ॥” भनीकन प्रियम्वदा नजर थोर । मुहार मृदु हेर्दछिन्‌ श्रवण छन्‌ सूनूँ झै गरी ॥ (१५६) "थियो दिवस के सखी कुसुमकालको सुन्दर । सवाल पनि गर्दथी विटपमा कि कोही चरा ॥ रंगीन कपडा धरी मुटु सुटुक्क चोरीकन । शिकार क्‌सुमी गरी मदन डुल्दथे कि ? वन ॥" (१५७) मुसुक्क दुइ ओठले शरमसाथ बोले क्रा । बढ्यो शरम लाल भै तर लुकाउँछिन्‌ ती बरा ! “बुझि