Fy ११," Si? ९१३ ९२ ६ NS Sid] १7 Ei है ० टर } न. ०; दै » नद १९० ८ ॥ ERT जा श्र ह धु ४ a ड कु कर rps, त्‌ i था रः १३ rR ९११४ > है हक ७ "<< 4 १४८, १४८०४ Sess). १.६०, ७०; si s - ° ट्ट Sn ~ ७ 04 9० २ ०३१ [ `‘ न ~ क मिस ३४८ रु ईद! is TIT) f क ३९३० 3. क, १263022758 - F »- 2. 353337 on SITES orgs ४247. त EE | ** 2६२९ ”०, ० ० iri ०० 09७7" ५ Mo Pi के ० के न 4 4 a 5 _ ® FN 0000 0903 क १ INS | <j ०९४५. ००, ४४७० क कछ खून | TSR CES EEL १:५४ 9 ३7३, २. ~} ४०५४४, ७० १४७, दै €७ हैक कक क डक rp 7९३ कटी 4.3 «2९ ००७ ० छ 7५१९ 4s i ४: टि: 3 i नि अं ३ } ह eT i] > अ १4 =i |] | ad क्यो = "४ | 0 STF hy रह ! 3०44022929 “चक )०७% ७ ॥& ॥ - _ i 4 = क क A ke ATES 3२ 5 ॥ करै, नमा र iy, हुँ कुर ® » ® be अ श ८“ अर्था है | ला. अज. 8 कै ५८८ हि बी (ते. ती क | कक NSS f § ` १्‌ FO # ` 4s FR? sa Re) | है १ १५ . १ क \ हे कै < क को हक हि] ॥ ०: है ॥ | 5.3 5, i ४ ४ । ` ०५ हूँ: RN aN x fs & + _ i ० ७ ० / १९ है Mss ईशाह्ाष्टोत्तरशतोपनिषदः ONE HUNDRED ४८ EIGHT UPANISHADS आद्यन्ततत्तच्छान्तियुज न्ति युजः पाठान्तरटिप्पणसहितः र सधुचयोयं Y पणञ्ञीकरोपाह विद्र लक्ष्मणशमतबुजबुषा वासुदेवशमंणा संस्छतः र $१ ३ | | प्रकाशक ब्रा प्रन्क्णा घ्न्य वाराणसी मलात्‌. पुनः प्रतिसत “छायामुद्राङ्कित प्रथमं संस्करण ` 586५2 2 आओ सूर्यस्‌ पचास रुपये प्रकाशक :--- | मुद्रक : — VYAS PRAKASHAAN >> मिनट ब्त्थ्याख्त ज् बक ङान्त Fpl lo डी० १६/१३ मानमन्दिर, वाराणसी । | नई दिल्ली निवेदनम्‌ 'विइवतर्वज्ञानस्य ग्रादिम स्रोतः उपनिषन्महार्-्सारत्त एव भ्रवा- हितम्‌ इति निर्विवादम्‌ । उप-नि-पूर्वकस्य विशरणु-गत्यवसादना- थस्य 'षद्ल्‌’-घातोः किविवन्तस्य रूपम्‌ 'उपनिषद्‌' इति । तत्र उप= उपगम्थ गुरुम्‌ , उपलभ्य वा ब्रह्मोपदेशं, नि =निश्चयेन तन्निष्ठतया अ्रविद्यादेः संसारबीजस्य, सद्‌==शिथिलयित्री विनाशयित्री वा इति ्र्थसमर्पणात्‌ सा ब्रह्मविद्यापि. सुप्रसिद्धा. । उपनिषच्छन्दवाच्य- ्रह्मविद्याहेतुतया च तत्प्रतिपादक ग्रन्थविशेषा अपि “उपनिषदः' इति उच्यन्ते । उपनिषदः खलु वेदान्त-संज्ञयाऽपि प्रसिद्धाः । सेयं संज्ञा तासां वेदस्य अन्त वेदान्तम्‌ इत्यर्थम्‌ भ्रवष्टम्य प्रतीयते । सा च यजुवेदस्य चर्तुवंशतितमाद्‌ अन्तिमाद्‌ ग्रध्यायाद्‌ उपनतायाः इशावास्योपनिषदः एव उपनिषदाम्‌ गारम्भणहेतुत्वद्‌ उपः पद्यते । सा चेयम्‌ उपनिषहिद्या वेदमूलकत्वात्‌ वेदिकानेव सिद्धान्तान्‌ प्रतिपादयन्ती न खलु कर्था्दंशतोऽपि ततः प्रस्खलन्ती विलसति । तत्र तावद्‌ उर्पानपदां संख्या निश्चिता नैव वर्तंते । तास्वपि दशोपनिषदः सुप्रसिद्धाः | ता ईश: केन-कठ-प्रश्‍न-मुण्डक-माण्डूवय- वृहदा रण्यक-छान्दोर गतै त्तिरीयक-ऐतरेयामिधानाः सन्ति । भ्रष्टोत्तर- शतोरनिषदां परिगणनं महावाक्यरत्नाबल्याप ग्रनया रीत्या प्रदशितम्‌-- तत्र तावद्‌ ऋग्वेदादिविभागेन वेदाश्चत्वारः। तत्र एकविशति- शाखा ऋचः । नवाधिक-शाखा यजुष, ( महामाष्ये तु एकशतमध्वयु ” शाखा: ) । सह्रशाखाः साम्नः। प्चाशच्छाख अथवंणस्य ( भाष्य- मते तु नवघा$थवंणो वेदः ) । तत्र एकेकस्याः शाखायाः एकको प- निषदिति संकलनया अशी ति-सहितशताधिकसहस्तसंख्याका भि: उपनि- घद्भिः भाव्यम्‌ । तासु च श्री रामचन्द्रेण रामदूताय सास्तरा उपनिषद: ग्रऽटोत्तरशतसंख्याका उपदिष्टाः। तथा च मुक्तिकोपनिषदि तासां संकलनम्‌ भ्रनया रीत्या कृतम्‌ -- 7१5 | (२०) “ईशकेनकठप्रश्नमुण्डमाण्डक्यतित्तिरिः । ऐतरेयं च छान्दोग्यं बृहदारण्यकं तथा ॥ १ ॥ ब्रह्मकेवल्यजा बालौ श्वेताश्वो हंस ग्रारणिः । गर्मो नारायणो हंसो (ब्रह्म)बिन्दुनादशिर:शिखा ॥ २ ॥ मंत्रायणी कौषीतकी वृहज्जाबालतापनी । कालागिनिरुद्रमेत्र यी सुवालक्षुरिम न्त्रिका ॥ ३ ॥ सवंसारं निरालम्बं रहस्यं वञ्चसुचिकम्‌ । तेजोनादध्यानविद्यायोगतत्वात्मबोधकम्‌ ॥ ४॥। परित्राद्‌ त्रिशिखी सीता चूडा निर्वाणमण्डलम्‌ । दक्षिणा शरमं स्कन्दं महानारायणाद्वयम्‌ ॥ ५ ॥| रहस्यं रामतपनं वासुदेवं च मुद्‌ गलम्‌ । शाण्डल्यं पेङ्गलं भिक्षु महच्छारीरकं शिखा ॥ ६॥ तुर्यातीतं च संन्यासं परिब्राजाक्षमालिका । ग्रव्यक्तकाक्षरं पूर्णा सुर्याक्ष्यध्यात्मकुण्डिका ॥ ७॥ सावित्र्यात्मा पाशुपतं परब्रह्मावधूतकम्‌ । त्रिपुरातपनं देवी त्रिपुरा कठभावना ॥ ८ ॥ हृद्य कुण्डली भस्मर्द्राक्षगणद शनम्‌ । तारसारमहावाक्यपच्चन्नह्मारिनहोत्रकम्‌ ॥ ९ ॥ गोपालतपनं कृष्ण याज्ञवल्क्य वराहकम्‌ । शाट्यायनी हयग्रीवं दत्तात्रेयं च गारुडम्‌ ॥ कलिजावा छिसौमाग्यरहस्यक्रचमुक्तिका । १० ॥” इति | ( ३) यद्यपि महावाक्यरत्नावल्युद्धतमु क्तिकोपनिषद्‌गतोपनिषदा मष्टो- तरशत १०८ त्वेनोल्लेखस्तथापि नारायण-न्‌सिह-रामतापनी-गोपा- लानां चतुर्णा प्रत्येकं पूर्वोत्तरमेदेन दिदि रुपन्यासाच्चतुरधिकवृद्ध्यात्र ११२ द्वादशाधिकशतक्षस्याकरणं निरपवादमृत्पश्यामः । तदेवं वेदान्तशास्त्रप्रवणानां मनीषिणां च निश्रेणिस्थानीयोऽयं प्रबन्ध इति निःशङ्क निविवादं च ब्रूमः। तथा हि सवथा दुःखजासावरुद्धाना- दिमायासुप्तजीवानुद्बोधयितुमुपनिषद एव प्रभवन्ति । सुग॒हीतनामधयेन भगवता बादरायणेन “सर्वोपनिषदो गावो दोग्धा गोपालनन्दनः । पार्थो वत्सः सुधीर्भोक्ता दुग्धं गीतामृतं खलु” इति रूपकेण भगवदू- गीता श्रैष्ठ्यमुपोद्लयतोपनिषदामेव गोत्वेन गरीयस्त्वं प्रत्यपादि श्री गीतोपक्रमे । “ज्ञानादेव तु कंवल्यम्‌› “ऋते ज्ञानान्न मोक्ष: इत्याद्या- माणकोऽपि ज्ञानजनकत्वेनोपनिषदामेव मधंन्यत्वं निर्व क्ति । ग्रस्य महानिबन्धरूपसमुच्चयस्य सुलभौकरणाय बद्धपरिकरेः श्री वासुदेव-पणशीकरशास्त्रिमिः मुम्बापुरवास्तव्यवि्ठ दर--वे. शा. सं. जटाशंकर जयकृष्ण ब्रह्मनिष्ठब्यासदत्तप्राचीनहस्ताक्षरपुस्त- केन तत्त्वविवेचकमुद्रितेन च संवाद्य पाठान्तरादिभिः सूक्मेक्षिकयानलस- समालोचनेन संशोध्य मनोहराक्षरेः निर्ण पसागरे मुद्रापयित्वा प्राकाश्य- मुपनीतम्‌ । अस्य संग्रहस्य प्रकाशनं कारण विशेष: चिरकालाद्‌ प्रव" रुद्धं संजातम्‌ । ग्रस्य पुनमुद्रणाय श्रनेके जिज्ञासवः ग्रस्मान्‌ समागत्य प्राथितवन्तः। ग्रस्माभिरपि उपनिषदां माहात्म्यम्‌ श्रवगम्य छाया- ङ्किताक्षरैः पुनमुद्रापणयोजना सुनियोजिता । तथेव च वयं जिज्ञासूनां करकमलेपु ग्रन्थरत्नं समपंय़ामः । मवतां विधेय: व्यास प्रकाशनम्‌, वाराणसी । कष्णकुमारतनूजः=श्यामकुमारो व्यास: आषाढ शुल्का २, २०४० । उपनिषदारस्भीयाः शान्तयः । ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ सुक्तिकोपनिपत्स्थद्शोपनिपत्कमः । इशकेनकण्ठम्रश्षसुण्डमाण्ड्क्यतित्तिरिः । ऐतरेयं च छान्दोग्य बृहदारण्यक दश ॥ ३ ॥ सहावाक्यरलावत्यामुपनिपच्छान्तिपाठक्रमः । वाकपूर्णसहनाप्यायन्भद्रेकर्णभिरेव च । पञ्च शान्ती: पठित्वादो पठेद्वा- क्ष्यान्यनन्तरम्‌ ॥ २ ॥ अस्य द्वितीयश्ोकस्य मुक्तिकोपनिषद्नुसारतः स्पष्टी- करणस्‌--चरग्यजु;सामाथचोख्यवेदेपु द्विविधो मतः । यजुवेदः शुक्कक्ृष्णचिसे- देनात एव च ॥ ३ ॥ शान्तयः पञ्चघा प्रोक्ता वेदाचुक्रमणेन वे । वाझे मनसि शास्ट्येव स्वैतरेयं अपव्यते ॥ ४ ॥ इश पूर्णमदेनेव बृहदारण्यक तथा । सह नाविति शान्त्या च तेत्तिरीयं कठं च चे ॥ ५ ॥ आप्यायन्त्विति ज्ञान्सैच केनच्छान्दोग्यसंज्ञके। अन्गं कणेति मञ्रेण प्रश्नमाण्डूक्यसुण्डकम्‌ ॥ ६ ॥ इति क्रमेण प्रत्येकसुपनिपद आदावन्ते च शान्ति पठेत्‌॥ शाकरसठसप्रदायीया; शान्तथः । ॐ तत्सत्परमात्मने नमः ॥ ॐ शं नो मित्रः झं चरुणः ॥ झं नो भव- त्वयेमा ॥ झं न इन्द्रो बृहस्पतिः ॥ शं नो विप्णुरुसक्रमः ॥ नमो त्रह्मणे ॥ नमस्ते वायो ॥ त्वमेव प्रयक्ष ब्रह्मासि स्वमेव प्रत्यक्ष ब्रह्म वदिष्यासि ॥ ऋते वदिष्यासि ॥ सत्यं वदिष्यासि ॥ तन्मामवतु ॥ तद्वक्तारमवतु ॥ अवतु सास्‌ ॥ अवतु वक्तारम्‌ ॥ ७» शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ ९ ॥ ॐ सह नाववतु ॥ सह नो भुनक्तु ॥ सह वीर्य करवावहे ॥ तेजस्विनाव- घीतमस्तु मा चिद्विपावह ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ २ ॥ ॐ यइछन्दसासूपभो विश्वरूपः ॥ छन्दोभ्योऽध्यस्रतात्संच भूच ॥ स मेन्द्रो मेधया स्परणोतु ॥ अस्तस्य देवधारणो भूयासम्‌ ॥ शरीरं मे विचप- णस्‌ ॥ जिह्वां मे मघुसत्तमा ॥ कर्णाम्यां भूरि विश्वुवस्‌ ॥ ब्रह्मणः कोशोऽसि सेधया पिहितः ॥ श्रुत से गोपाय ॥ ३» शान्ति: शान्तिः शान्ति: ॥ ३ ॥ ॐ अहं वृक्षस्य रेरिव ॥ कीतिः पृष्ट गिरेरिव ॥ ऊध्वेपविन्रो वाजिनीव- स्वख्तमस्मि ॥ द्रविणं सवचेसम्‌ ॥ सुमेधा अम्चतोक्षितः ॥ इति त्रिशङ्कोर्व- ढाजुवचनस्‌ ॥ ३* शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ ४ ॥ ॐ पूणमदः पूर्णम्रिद पूर्णास्पूर्णेमुद्च्यते ॥ पूरणस्य पूर्णमादाय पूर्ण सेवाच- दिष्यते ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्ति: ॥५॥ 3 आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्‌ माणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि सव व्रहयोपनिपद आहं ब्रह्म निराकुर्या मा मा ब्रह्म निराकरोदनिरा- ` करणमस्त्वनिराकरणं मे अस्तु । तदात्मनि निरते य उपनिपत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॥ ॐ शान्ति: शान्तिः शान्तिः ॥ ६ ॥ ॐ चाडो अनसि प्रतिष्टिता मनो से वाचि अतिष्ठितसाबिरावीखे एधि चेदस्य म आणीस्थः श्रुत से माअहासीरनेनाधीतेनाहो रात्रास्सदुधास्यत वादि- शांकरमठसँप्रदायशान्तयः । 2 ३ द्यामि । सत्यं वदिप्यासि । तन्मामवतु । तद्वक्तारमचठु। अचतु माम्‌ । अवतु वक्तारमवतु वक्तारम्‌ ॥ ३? शानितिः शान्तिः शान्तिः ॥ ७॥ ॐ भङ्गं नो अपियातय मनः ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ ८ ॥ भद्रं कर्णेभिः शणयाम देवा मद्रं पञ्येमाक्षभिरयेजत्राः ॥ स्थिरेरङ्गै- स्तुष्ट्वांसस्तनूसिव्येरोम देवहितं यदायुः ॥ स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः ॥ स्वस्ति नः पूपा विश्ववेदाः ॥ स्वस्ति नस्ताक्ष्यों अरिष्टनेप्निः ॥ स्वस्ति नो बृहस्पतिद- घातु ॥ ॐ झान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ ९ ॥ ३७ यो ब्रह्माणं निदधाति पूर्वं यो चै वेदांश्च ग्रहिणोति तस्मे ॥ तं ह देवमात्सबुद्धिप्रकाश सुमुक्षवें शरणमहं प्रपद्ये ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ १०॥ ॐ नसो ब्रह्मादिभ्यो ब्रह्मविद्यासंप्रदायकर्तृम्यो वंशऋषिभ्यो महञ्यो नसो गुरुभ्यः । सर्वोपछुवरहितः प्रज्ञानघनः प्रत्यगथा बत्रह्मेवाहमस्सि ॥ १ ॥ ॐ नारायणं पद्मभचं वसिष्ठं शक्ति च तत्पुत्रपरादारं च । व्यास झुक गाड- पदं महान्तं गोविन्द्योगीन्द्रमथास्य शिप्यस्‌ ॥ २ ॥ श्रीदांकराचायसथास्य पद्मपादं च हस्तामळकं च शिष्यम्‌॥ तं त्रोटकं वातिककारमन्यानस्मद्ठुरून्सत- तमानतोऽस्सि ॥ ३ ॥ श्रुतिस्थृतिपुराणानामारूयं करुणालयस्‌ ॥ नमाम भगवत्पाद शंकरं लोकशंकरम्‌ ॥ ४ ॥ शाकरं शंकराचाय केशवं बाद्राय- णम्‌ ॥ सूत्रभाष्यकृतों वन्दे भगवन्तो पुनः सुनः ॥ ७ ॥ इश्वरो गुरुरात्मेति सूतिसेदविभागिने ॥ व्योमवद्यासदेहाय दक्षिणासूतेये नमः ॥ ६ ॥ अनध्यायसङ्गलपाठः ॥ अशुभानि निराचष्टे तनोति झुभसंततिम्‌ ॥ स्मृतिमात्रेण यत्पुंसां ब्रह्म तन्मङ्गर परस्‌ ॥ १ ॥ अतिकल्याणरूपरवान्नि त्य~ कल्याणसंश्रयात्‌ । स्मरणां वरदस्वा्च ब्रह्म तन्मङ्गछं विढुः ॥ २ ॥ > कार- अ्राथशव्दश्च द्वावेतो ब्रह्मणः पुरा ॥ कण्ठ सित्त्वा बिनिर्यातो तस्मान्माङ्गछि काबुभौ ॥ ३ ॥ इति दश शान्तयः समाप्ताः ॥ हरिः ओम्‌ तत्सत पर- न्रह्मापणमस्ठु ॥ 22 om mf ee ;?:26 0 न पन गि श्रीचक्रमिदं न्रिपुरातांपिन्युपनिपदि ४६५ पत्रे द्रष्टव्यस्‌ । तान्होवाच भगवाञ्श्रीचक्क व्याख्यास्याम इति । त्रिकोणं व्यस्त कुला तदन्तर्मेध्यवृत्तमानयष्टिरेखामाक्ृष्य बिशाल नीत्वाऽग्रतो योनिं कत्वा पूर्वयोन्यग्रहपिणीं सानयरडिं कृत्वा तां सर्वोध्वो नीला योनिं कत्वाय त्रिकोणं चक्रं भवति । द्वितीयमन्तराळं भवति । तृतीयमष्ट- योन्यङ्कितं भवति । अधाष्टारचक्राद्यन्तविदिक्कोणाग्रतो रेखां नीत्वा साध्याद्याकर्षणवद्धरेखां नीत्वेत्येवसथोर्ध्वसंपुटयोन्यङ्कितं कृत्वा क- क्षाभ्य ऊध्वंगरेखाचतुष्टय़ं कृत्वा यथाक्रमेण मानयष्िद्वयेन दशयो- न्यङ्ितं चक्रं भवति । अनेनैव प्रकारेण पुनर्देशारचक्रै भवति । म- ध्यत्रिकोणामचतुषटयाद्रेखाचराम्रकोणेषु संयोज्य तदशारांशतोनीतां मानयष्टिरेखां योजयित्वा चतुर्देशारं चक्रं भवृति । ततोऽष्टपत्र संतत चक्र भवति । षोडशपन्नसंबतं चक्रं चतुद्वारं भवति । ततः पार्थिवं [0077 चतुद्वारें भवति । एवं सृष्टियोगेन चक्र व्याख्यातम्‌ । ॥ ३० तस्सत्‌ ॥ इशावास्योपनिषत्‌ ॥ १ ॥ ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णख्ुदच्यते ॥ पूरणस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवाव- शिव्यते ॥ अश्शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ ॐ इञ्ञावास्यमिद९ सर्व यक्किंच जगत्यां जगत्‌ ॥ तेन त्यक्तेन सुज्ञीथा मा गृधः कस्य स्विद्धनस्‌ ॥ १ ॥ कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविपेच्छत< समाः ॥ एवं त्वयि नान्यथेतोडस्ति न कमै छिप्यते नरे ॥२॥ असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तससादृताः॥ ताश्स्ते प्रेस्यासिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः ॥३॥ अनेजदेकं मनसो जवीयो नेनददेवा आमुवन्पूर्वसशेत्‌ ॥ तद्धावतो5न्यानव्येति तेउत्तर्मिक्षपो मातरिश्वा दधाति ॥४॥ तदेजति तञ्चेजति तदूरे तद्वन्तिके ॥ ठदन्वरख सर्वस्य तदु सर्वस्यास्य बाह्यतः ॥५॥ यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्ये- वानुपश्यति ॥ सर्वभूतेषु चात्मानं ततो न विजुगुप्सते ॥ ६॥ यस्मिन्लवाणि भूतान्यात्मेवाभूद्विजानतः । तत्र को मोदः कः शोक पुकत्वमचुपर्यतः ॥७॥ स पर्यगाच्छुक्रसकायमब्चणमजाचिरशकुद्धमपापचिद्धस्‌ ॥ कचिसैनीपी परिसूः खयंभूयीथातथ्यतोऽयोम्व्यदघाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः ॥ < ॥ अन्धं तमः ग्र- विज्षन्ति येडविद्यासुपासते ॥ ततो सूय इव ते तमो य उ चिद्याया< रताः ॥९॥ अन्यदेदाहुर्विद्ययान्यदाहुरनिचया ॥ इति झुशुस चीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ॥१०॥ बिद्या चाविद्यां च यरूद्वेदोभयईं स ह। अविद्यया खत्यु तीत्वो बिद्य- यास्रतसञ्चते ॥ ११ ॥ अन्धं तमः ग्रविशन्ति येऽसंसूतिसुपासते ॥ ततो भूय दव ते तसो य उ संस्ूत्या<रताः ॥१२॥ अन्यदेवाहुः संभवाद्न्यदाहुरसंभ- वात्‌॥इति झुश्चम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ५ ३३॥ संभ्रूति च विनाश च यस्तद्वेदोजय& सह ॥ 'विनाशेन भ्यु तीस्व संभूत्माऽष्टतभक्षते ॥ १३ ॥ हिरण्ययेन पात्रेण सत्यस्यापिहित सुखस, ल तरचं पूपन्नपाइणु सखघसाय इससे ॥ १७ ॥ पूपन्नेकपे यम सूर्यमराज्यापत्यब्यूह रश्सील्समृह ॥ तेजो यस्तै रुपं कल्याणतसं तत्ते पश्यामि गोऽसावसो पुरुषः सोऽहमस्मि ॥ १३ ४ वायु रनिल्मसतसभेद॑ अस्मान्तऽ शरीरख ॥ ४” ऋतो खर कृतर स्मर ऋतो ३ इंशाद्युपनिषत्सु- स्मर कृतश स्मर ॥ १७ ॥ अझे नय सुपथा राये अस्मान्विश्वानि देव वयु- नानि विद्वान्‌ ॥ युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनो भूयिष्टां ते नमउक्ति विधेम ॥१८॥ ॐ पूणमदः पूणेसिदं पूणोस्पूर्णस्ुदच्यते ॥ पूर्णस्य पूणेमादाय पूणीसेवाच- शिष्यते ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्ति: ॥ इति वाजसनेयसं हितोपनिप- स्संपूर्णा ॥ १ ॥ ॥ ३ तत्सत्‌ ॥ केनोपनिषत्‌ ॥ २ ॥ ३» आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक प्राणश्चक्षः श्रोत्रमथो बलूमिन्द्रियाणि च ॥ सर्वाणि सवं ब्रह्मोपनिषदं माह ब्रह्म निराकुर्या सा सा ब्रह्म निराकरो- दनिराकरणमस्त्वनिराकरणमस्तु तदात्मनि निरते य उपनिपत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॥ ॐ दाल्तिः शान्तिः दान्तिः ॥ ॐ केनेषितं पतति प्रेपितं मनः केन प्राण: प्रथमः प्रेति युक्तः ॥ केने- चितां वाचमिमां वदन्ति चक्षुः शरोत्रं क उ देवो युनक्ति ॥ ३ ॥ श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो सनो यद्वाचो ह वाचश स उ प्राणस्य प्राणश्चक्षुपञ्चक्षुरतिसुच्य धीराः प्रे्यास्ाह्लोकादख्ता अवन्ति ॥ २॥ न तत्र चक्षुर्गच्छति न चाररः- च्छति नो मनो न विझो न विजानीसो ययैतदनुसिप्याद्न्यदेव तद्विदिता- दथो अविदितादधि ॥ इति झुश्रुम॒ पूर्वेपां ये नस्तद्माचचक्षिरे ॥ ३॥ यद्वाचानभ्युदितं येन वागभ्युद्यते ॥ तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं य दिदसुपा- सते ॥ ४ ॥ यन्मनसा न सनुते येनाहुर्मनो भतस ॥ तदेव ब्रह्म त्वं निद्धि नेदं यदिद्सुपासते ॥ ५ ॥ यञ्चक्षुपा न पञ्यति येन चक्षूपि पश्यति ॥ तदेव ब्रह्मत्वं बिद्धि नेदं यदिद्युपासते ॥ ६ ॥ यच्छोत्रेण न छ्णोति येन श्रोत्रमिद्‌ऽश्ुतस्‌ ॥ तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदसुपासते ॥ ७ ॥ यस्म्रा- णेन न प्राणिति येन प्राणः प्राणीयते ॥ तदेव ब्रह्म त्व चिद्धि नेदं यदिदसु- पासते ॥ ८ ॥ इति प्रथमः खण्ड: ॥ १ ॥ यदि मन्यसे सुवेदेति दभ्नमेवापि नूनं त्वं चेत्थ ब्रह्मणो रूपं । यद्‌ख त्वं यदस्य च देवेप्वथ चु सीमांस्यसेच ते सन्ये विदितम्‌ ॥ ९ ॥ १ ॥ नाहं मन्ये सुचेदेति नो न वेदेति चेद च। यो नस्तद्वेद तद्वेद नो न चेदेति वेद च ॥ १० ॥ २ ॥ यस्यामतं तस्य सतं सतं यस्य च वेद सः ॥ अचिज्ञातं दिजानतां चिज्ञातमविजानतास्‌॥ १३॥ ३॥ प्रतिदोधविदितं सतसम्तस्व हि चिन्दृतेऽछ्तस्‌ ॥ १२ ॥ ४॥ इह निन्दते ॥ आत्मना विन्दते वीर्यं चिद्यया चिन्द चदचदादथ सलमस्ति न चेदिहावेदीन्महती चिनष्टिः ॥ सूतेषु भूतेषु विचित्य धारा: गत्यास्याह्ोकादन्ला अचन्ति ॥३३॥ ५ ॥ इत्ति द्वितीय: खण्ड: ॥ २॥ केनोपनिषत्‌ ॥ २ ॥ ३ ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त त ऐ- क्चन्तास्मराकमेवायं विजयोऽस्माकसेवायं महिमेति ॥ १४॥ १ ॥ तद्धैषां विजज्ञो तेभ्यो ह प्राटुबंभूच तन्न व्यजानन्त किमिदं यक्षमिति ॥ १५ ॥ २॥ तेऽञ्चिमद्ट॒चन्जातवेद्‌ एतद्विजानीहि किमेतथक्षमिति तथेति ॥ १६॥ ३॥ तदभ्यद्रत्तमभ्यवद्स्कोऽसीत्यिचो अहमस्मीत्यत्रवीजातवेदा वा अहमस्मीति ॥ १७ ॥ ४ ॥ यस्िंस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीद्‌र सर्व दहेयं यदिदं एथिव्या- मिति ॥ १८ ॥ ५ ॥ तस्मै तृणं निद्धाचेतदहेति तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाक दृग्धु स तत एव निवच्रृते नेतदराकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति ॥ १९॥ ॥ ६ ॥ अथ वायुमध्चुचन्वायवेतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेति ॥ २० ॥ ७ ॥ तदभ्यद्रवत्तमभ्यवदरकोऽसीति वायुर्वा अहस्मीत्यववीन्मा- तरिश्वा चा अहमस्मीति ॥ २१ ॥ ८ ॥ तस्मिंस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीद्‌श सर्वमाददीय यदिदं पृथिव्यामिति ॥ २२ ॥ ९ ॥ तस्मे तृणं निदधावेतदाद्‌- स्वेति तदुपमेयाय सर्वजवेन तन्न श॒श्याकादातुं स तत एव निववृत्ते नेतद- शकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति ॥ २३ ॥ १०॥ अथेन्द्रमद्ुवन्मघचन्नेतद्वि- जानीहि किसेतद्यक्षमिति ॥ तथेति तदभ्यद्रवत्तस्मात्तिरोद्‌धे ॥ २४ ॥११॥ स तस्मिन्नेवाकाशे खियमाजगाम वहुशोभमानासुमां हेमवती ताई होवाच किमेतद्यक्षमिति ॥ २५ ॥ १२ ॥ इति तृतीयः खण्डः ॥ ३॥ सा ब्रह्मेति होवाच ब्रह्मणो वा एतद्विजये महीयध्वमिति ततो हेच विदां- चकार ब्रह्मेति ॥ २६ ॥ १ ॥ तस्माद्वा एते देवा अतितरामिवान्यान्देवान्य- दसिवायुरिन्द्रस्तेन ह्येनं नेदिष्ठं पस्पछ्लुते ह्योनत्रथमो विदांचकार ब्रह्मेति ॥ २७ ॥ २ ॥ तस्माद्वा इन्द्रोऽतितरामिवान्यान्देवान्स ह्येनच्ेदिष्टं पस्पश स झेनत्मथमो विदांचकार ब्रह्मेति ॥ २८ ॥ ३ ॥ तस्येष आदेशो यदेतद्विद्युतो व्यद्युतदा ३ इतीति न्यमीमिषदा ३ इत्यथिदेवतस्‌॥ २५ ॥ ४ ॥ अथाध्या- रमं यदेतट्गच्छतीव च मनोऽनेन चेतदुपस्मरत्यभीक्ष्ण संकल्पः ॥ ३० ॥ ५॥ तद्ध तद्वनं नाम तद्गनमिव्युपासितव्यं स य एतदेवं वेदाऽभि हेनं सर्वाणि भूतानि संवाञ्छन्ति ॥ ३१ ॥ ६ ॥ उपनिपदं भो ब्ूहीत्युक्ता य उपनिषह्राह्मी वाव त उपनेपदसबूमेति ॥ ३२ ॥ ७॥ तस्ये तपो दमः कर्मेति प्रतिष्ठा वेदाः सर्वाङ्गानि सत्यमायतनम्‌ ॥ ३३ ॥ ८ ॥ यो वा एतामेवं वेदापहत्य पाप्सानसन्ते स्वर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति ॥ ३४ ॥ ९॥ इति चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ | ३ आप्यायन्तु समाङ्गानि चाक्प्राणश्रक्षुः श्रोत्रमथो बळमिन्ट्रियाणि च ॥ सकीणि सर्व ब्रह्मोपनिपदं साहं बह्म निराङुर्या सा भा ब्रह्म निराकरोंदनिरा- करणं स्रे$स्त्वनिराकरणं सेऽस्लु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि 8 इंशाइुपनिषत्सु- सन्तु ते मयि सन्तु ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ इति सामवेदीयकेनो- पर्निषत्समाप्ता ॥ ॥ २२ तत्सत्‌ ॥ कठोपनिषत्‌ ॥ ३ ॥ ॐ सह नाववतु ॥ सह नौ सुनक्त ॥ सह वीर्य करवावहे ॥ तेजखिना- वधीतसस्तु मा विद्विपावहे ॥ ॐ शान्तिः झान्तिः शाल्तिः ॥ ॐ ॥ उशन्‌ ह वे वाजश्रवसः सर्ववेदसं ददो ॥ तस्य ह नचिकेता नास पुत्र आस ॥ १ ॥ वश्ह ङुमारश्सन्तं दक्षिणासु नीयमानासु श्रद्धाविवेश सोऽमन्यत ॥ २ ॥ पीतोदका जग्धठ्णा दुग्धदोहा निरिन्द्रियाः ॥ अनन्दा मास ते छोकास्तान्स गच्छति ता ददत्‌ ॥ ३ ॥ स होवाच पितरे तत कर्मे मां दास्यसीति ॥ द्वितीयं तृतीयं तशहोचाच खुत्यचे त्वा ददामीति ॥ ४॥ नहूनासेनि प्रथमो बहूनासेमि सध्यसः ॥ किऽस्िद्यसस्य कतेव्यं यन्सयाच्च करिव्यति ॥ ५ ॥ अपश्य यथा पूर्व प्रतिपरय तथा परे ॥ सस्यमिच मर्त्यः पच्यते सस्यमिवाजायते पुनः ॥ ६ ॥ वेश्वानरः प्रविशत्यतिथित्राह्मणो शुहान्‌ ॥ तस्येतार शान्ति कुर्वन्ति इर वेवस्वतोदकस्‌ ॥ ७ ॥ आशाप्रतीक्षे सङ्गत® सूनुतां चेष्टापूर्ते पुन्नपश्ूशश्च सर्वान्‌ ॥ एतदुझ्ले पुरुपस्यास्पसेधसो यस्यान- श्षन्वसति त्राणो गुहे ॥ ८ ॥ तिस्रो रात्रीयंदवात्सीर्यृहे सेऽनश्नन्त्रहाच्ञति- शथिनेमस्यः ॥ नमस्तेऽस्ठु ब्रह्मन्स्वस्ति सेऽरठु तस्मात्मति त्रीन्वरान्ड्ृणीप्व ॥ ९ ॥ शान्तसंकल्पः सुमचा यथा स्याङ्रीतसन्युगोतसो सासिञ्चुत्यो ॥ त्व- प्रसष्टे माभिवदेखतीत एतन्नयाणां प्रथसं वरं बृणे ॥१०॥ यथा पुरस्ताद्भविता अतीत ओद्दाळकिरारुणिसेत्प्रस्ष्टः ॥ सुख्शात्रीः शायिता वीतमन्युस्त्वां दद- दिवान्टस्युसुखात्मसुक्तस्‌ ॥ ११ ॥ स्वर्गे लोके न भयं किंचनास्ति न तत्र त्वं न जरया बिभेति ॥ उभे तीरत्वाशनायापिपासे शोकातिगो मोदते स्वर्लोके ॥ १२ ॥ स त्दमभिई स्त्रग्य॑सध्येषि झत्यों प्रब्रूहि त श्रद्दधानाय अझ्‌ ॥ खरगलोका अस््तत्वं अजन्त एतद्वितीयेन बणे वरेण ॥ १३ ॥ प्र ते ब्रवीसि तढु मे निवोध स्वग्येमाझि नचिकेतः प्रजाचन्‌ ॥ अनन्तलोकासिसथो प्रतिः विद्धि त्वसेताजिहितं गुद्दायास्‌ ॥१४॥ लोका दिसस्षिं तसुवाच तसे या इष्टका यावतीयों यथा दा ॥ स चापि तस्रल्ब्रदच्ययोच्मथास्य उत्युः पुनरेचाह पुष्ट: ॥ १५ ॥ तमत्रवीत्मीयमाणों महात्मा वरं तवेहाय ददास्ति भूयः ॥ तदेव नाझा जवितायसपिः संका च मासनेकरूपां गृहाण ॥ १६ ॥ ख्रिणा- चिकेतखिसिरत्य सन्धि त्रिकर्सक्रत्तरति जन्मञ्चस्यू ॥ बह्मजज्ञ देवसीञ्चं चि- दिस्वा निचाय्येमार शान्तिसत्मम्तसेति ॥ १७ ॥ निणाचिकेतलायसेत द्वि दिस्वा कठोपनियत्‌ ॥ ३ ॥ ५ य एवं बिद्वाशश्चिचुते नाचिकेतस्‌॥ स सत्युपाशान्पुरतः ग्रणोद्य शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥ १८ ॥ एष तेऽसिनैचिकेतः स्वग्यों यमवृणीथा द्वितीयेन चरेण ॥ एतमम्नि तेच प्रवक्ष्यन्ति जनासस्तृतीयं चरं नचिकेतो दृणीप्व ॥१९॥ येयं प्रेते विचिकित्सा मच्ुष्येऽस्तीलेके नासयस्तीत्ि चके ॥ पृतद्वि्यामचु- दिष्टस्स्वयाहं चराणामेप वरस्तृतीयः ॥२०॥ देचेरत्रापि विचिकिर्सितं पुरा न हि सुविज्ञेयमणुरेष धर्मः ॥ अन्यं चरं नचिकेतो इणीष्व मा मोपरोत्सीरति सा सूजेनस ॥ २१॥ देवेरत्रापि विचिकित्सित किल त्वं च सुत्यो यन्न सुचि- ज्ञेयमात्थ ॥ वक्ता चास्य त्वादगन्यो न लभ्यो नान्यो वरस्तुल्य एतख कञ्चित्‌ ॥ २२ ॥ शतायुपः पुत्रपौत्रान्द्ृणीष्व वहुन्पञचन्हस्तिहिरण्यमश्वान्‌॥ सूसेमे- इदायतनं वृणीष्व स्यं च जीव शरदो यावदिच्छसि ॥ २३ ॥ एतत्तुल्यं यदि मन्यसे चरं ब्रणीष्व चित्तं चिरजीचिकां च ॥ सहाभूमो नचिकेतस्त्वमेधि कामानां त्वा कामभाजं करोमि ॥ २४ ॥ ये ये कामा इुर्ूभा सत्यलोके सर्वाल्कासा£- इछन्दतः प्रार्थयस्व ॥ इमा रामाः सरथाः सतूर्या नहीच्या लम्भनीया स- जुप्येः ॥ आशिमेत्यत्तासिः परिचारयस्त्र नचिकेतो मरणं सालुग्राक्षी:॥ २७५॥ श्वो- भावा सत्येस्य यदन्तकेतत्सर्वेन्द्रियाणां जरयन्ति तेजः ॥ अपि सव जीवितम- इपसेच तपेच वाहास्तव नृत्तगीते ॥२६॥ न वित्तेन तर्पणीयो मलुप्यो ळप्स्या- महे बित्तमद्राक्ष्म चेरा ॥ जीदिप्यासो यावदीदिप्यसि त्वं वरस्तु से वरणीयः स एव ॥ २७ ॥ अजीयतासम्बतानामुपेत्य जीर्येन्मत्यः कधःस्थः प्रजानन्‌ ॥ अश्चिध्यायन्वणरतिप्रमोदानतिदीर्धे जीविते को रसेत ॥ २८ ॥ यस्मिन्निदं चेचिकित्सन्ति झत्यो यत्साम्पराये महति त्रूहि नस्तत्‌ ॥ योऽयं वरो गूढम- नुप्रचि्ो नान्यं तस्मान्नचिकेता बणीते ॥ २९ ॥ इति ग्रथसेऽध्याये ग्रथसा - चक्ली ॥ १ ४ अन्यच्छ्रेयोऽन्यहुतेच प्रेयस्ते उभे नानार्थे पुरुपशसिचीतः ॥ तयोः श्रेय आददानस्य साधु भवति हीयतेऽर्थाद्य उ म्रेयो चुणीते ॥ १ ॥ श्रेयश्च प्रेयश्च मचुप्यसेतसर संपरीत्य विविनक्ति भीरः ॥ श्रेयो हि भीरोऽसिप्रेयसो बृणीत्ते श्रेयो मन्दो योगक्षेमाडृणीते ॥ २ ॥ स र्वं प्रियान्म्रियरूपा<श्च कासानसि- व्रायञ्चचिछेतोऽ्यस्राक्षीः । नेतां स॒ङ्कां चित्तमयीसवाक्षो यस्यां सजन्ति बहवो मबुप्याः ॥ ३ ॥ दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च बिद्येति ज्ञाता ॥ विज्याभीष्सित नचिकेतसं सन्ये न व्वा कामा वहचो लोठपन्तः ॥ ४ ॥ अविद्याथासन्वरे वतमानाः स्वयं धीराः पण्डितमन्यमानाः ॥ दन्ग्रभ्यसाणाः पारयन्ति सूढा अन्धेनेव नीयसाना यथान्धाः ॥ ५॥ न सांपरायः प्रति- आति वालं ग्रमाच्चन्तं वित्तमोहेन मूढस्‌ ॥ अयं लोको नास्ति पर इति सानी पुचः एुनेदासापद्यते मे॥ ६ ॥ श्रवणायापि बहुभियों न छभ्यः मण्बस्तोऽपि द इंद्यायुपनिषत्सु- बहवो यं न विद्युः ॥ आश्चर्यो वक्ता कुशरोऽस्य लढ्धाश्वर्यो ज्ञाता कुशलाजु- शिष्ट: ॥ ७ ॥ न नरेणावरेण प्रोक्त एप सुविज्ञेयो वहुधा चिन्त्यमानः ॥ अनन्यप्रोक्ते गतिरत्र नास्त्मणीयान्ह्यतक्यमणुप्रमाणात्‌ ॥ ८ ॥ नेपा तकेंण मतिरापनेया प्रोक्तान्येनेव सुज्ञानाय प्रेष्ठ ॥ यां स्वमापः सत्यष्ट- तिबतासि स्वादङ्गो भूयान्नचिकेतः प्रा ॥ ९ ॥ जानाम्यहं रोचधिरित्वनित्यं न ह्यधुवेः प्राप्यते हि ध्रुवं तत्‌ ॥ ततो मया नचिकेतश्चितोऽसिर नित्ये्गंब्यः प्रापवानस्मि नित्यम्‌ ॥ १० ॥ कासस्यासिं जगतः प्रतिष्ठां क्रतोरानन्त्यम भ- यस्य पारम्‌॥ सोमं महदुरुगायं प्रतिष्ठा द्रा एत्या धीरो नचिकेतोऽत्यस्राक्षीः ॥ ११ ॥ तं दुदेश गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गहनरेष्ट पुराणस्‌ ॥ अभ्यात्मयोगा- घिगमेन देवं सत्वा धीरो हपंशोको जहाति ॥ १२ ॥ पुतच्छुत्वा संपरिगृह्य मर्त्यः प्रवृह्य धर्म्यमणुमेतमाप्य ॥ स मोदते मोदनीयश हि छव्ध्वा चित्तः सम्म नचिकेतसं मन्ये ॥१३॥ अन्यत्र धर्माद्न्यत्राघर्सादन्यत्रास्मात्कृताङतात्‌ ॥ अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्दद ॥१४॥ सर्वे वेदा यत्पदमान- न्ति तपाइसि सर्वाणि च यद्वदन्ति ॥ यदिच्छन्तो घ्रह्मचयं चरन्ति तत्ते पद संग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतत्‌ ॥ १५ ॥ एतद्येवाक्षरं ब्रह्म ह्येतदेवाक्षरं परम्‌ ॥ एतङ्छेवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत्‌ ॥१६॥ एतदालम्वन* श्रेष्टसेत- दालम्बनं परम्‌ ॥ एतदाळम्चन ज्ञात्वा व्रह्मलोके महीयते ॥ १७॥ न जायते ख्रियते वा विपश्चिन्नायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चित्‌ ॥ अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ १८ ॥ हन्ता चेन्मन्यते . इन्तुं हतश्चेन्मन्यते हतम्‌ ॥ उभो तो न चिजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ ५९ ॥ अणोरणीयान्महतो महीयानात्मास्य जन्तोनिहितो गुहायाम्‌ ॥ तमक्रतुः प्यति वीतशोको धातः प्रसादान्महिमानमात्मनः ॥ आसीनो दूरं चजति शयानो याति सवतः ॥ कस्तं मदासदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति ॥२०॥ अशरीरदारीरेष्वनवस्थप्ववस्थितम्‌ ॥ महान्तं विभुमात्मानं मस्वा धीरो न शोचति ॥ २१ ॥ नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन ॥ यमेचेप द्ृणुते तेन लभ्यस्तस्येप आत्मा विवृणुते तनूऽ स्वाम्‌ ॥२२॥ नाविरतो दुश्चरितान्नाशञान्तो नासमाहितः ॥ नाशान्तमनसो वापि प्रज्ञानेनेनमाप्गुयातः ॥ २३ ॥ यस्य ब्रह्म च क्षत्रं चोसे भवत ओदनः ॥ स्ृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था चेद्‌ यत्र सः ॥ २४ ॥ इति प्रथमेऽध्याये द्वितीया वदी ॥ २॥ चतं पिबन्तो सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टो परमे पराधें ॥ छायातपौ ब्रह्मविदो चदन्ति पञ्चाझयो ये च त्रिणाचिकेताः ॥१॥ यः सेतुरीजानानः- मक्षरं ब्रह्म यस्परम्‌ ॥ अभयं तितीर्पतां पारं नाचिकेतः शाकेसहि ॥ २ ॥ आत्सानं रथिनं चिद्धि शारीरं रथमेद तु ॥ बुद्धि तु सारथि बिद्धि मग; म्र कठोपनिषत्‌ ॥ ३ ॥ ७ हमेव च ॥ ३ ॥ इन्द्रियाणि हयानाहुविपयांस्तेषु गोचरान्‌ ॥ आत्सेन्द्रियम- नो युक्तं मोक्तेत्याहुसेनीपिणः ॥३॥ यस्स्वविज्गानवान्भवत्ययुक्तेन मनसा सदा ॥ तस्मेन्द्रियाण्यवश्यानि दुष्टाश्वा इव सारथेः ॥५॥ यस्तु विज्ञानवान्भवति युक्तेन मनसा सदा ॥ तस्येन्द्रियाणि वश्यानि सदश्वा इव सारथेः॥ ६॥यस्त्वविज्ञानवा- न्भवत्यमनस्कः सदाऽशुचिः ॥ न स॒ तत्पदमाझोति सईसारं चाधिगच्छति ॥ ७ ॥ यस्तु विज्ञानतान्भवति समनस्कः सदा झुचिः॥ स तु तत्पदमा- मोति यस्माद्यो न जायते ॥ ८ ॥ विज्ञानसारथियस्तु मनःभ्रम्रहवान्नरः ॥ सोऽध्वनः पारमास्रोति तद्विष्णोः परमं पदस्‌ ॥ ९ ॥ इन्व्रियेभ्यः परा हाथों अर्थेभ्यश्च परं सनः ॥ मनसस्तु परा बुद्धिबुद्धरात्मा महान्परः ॥१०॥ महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुपः परः ॥ पुरुपान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः ॥ ११ ॥ एप सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रकाशते ॥ दझ्यते त्वाइयया चुङ्या सृक्ष्मया सृक्ष्मदाशिभि; ॥१२॥ यृच्छेद्वाञ्मनसी प्राज्ञस्तद्यच्छेञ्ज्ञान आत्मनि ॥ ज्ञानमास्मनि महति नियच्छेत्तद्यच्छेच्छान्त आत्मनि ॥ १३ ॥ उत्तिष्ठत जा- अत आप्य वरान्निबोधत ॥ क्लुरस्य थारा निशिता दुरत्यया दुग पथस्तत्कवयो चदन्ति ॥ १४ ॥ अइाव्दमस्परामरूपमच्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवच्च यत ॥ अनाद्यनन्तं सहतः परं श्रुचं निचाय्य तन्म्रत्युसुखात्प्रसुच्यते ॥ ३५ ॥ ना- चिकेतस्ुपाख्यानं स्रत्युप्रोक्तः सनातनम्‌ ॥ उक्त्वा श्रुत्वा च मेधावी ब्रह्मः लोके महीयते ॥ १६ ॥ य इमं परमं गुह्यं श्रावयेह्ह्मसंसदि ॥ प्रयतः श्राद्धकाले वा तदानन्त्याय कल्पते तदानन्त्याय कल्पत इति ॥ १७॥ इति प्रथमाध्याये तृतीया वल्ली ॥ ३ ॥इति प्रथमोऽध्यायः समाप्तः ॥ १॥ पराञ्चि खानि व्यठ्णत्स्वयंभूस्तस्मात्पराङ्ग प्यति नान्तरात्मन्‌ ॥ कश्चि द्वीरः प्रसगारमानमैक्षदात्रत्तचक्षरम्ृतस्वमिच्छन्‌ ॥ १ ॥ पराचः कामाननु- यन्ति वाळास्ते ङृत्मोयेन्ति विततस्य पाशम्‌ ॥ अथ धीरा अस्र॒तस्वं चिदित्वा श्रुवमध्रुचेप्विह न ग्रार्थयन्ते ॥ २ ॥ येन रूपं रसं गन्धं शब्दान्स्पशोश्श्र अधुनान्‌ ॥ पतेनेच विजानाति किमन्र परिशिष्यत एतद्वै तत्‌ ॥३॥ स्वान्तं जागरितान्तं चोभो येनानुपश्यति ॥ महान्त विस्ुमात्मानं सत्वा धीरो न शो- चति ॥४॥ य इमं मध्वदं वेद आस्मानं जीवमन्तिकात्‌ ॥ ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सत एतद्वै तत्‌ ॥५॥ यः पूव तपसो जातमन्चः पूर्वमजायत ॥ गुहां अविश्य तिएन्त यो भूतेभिव्यैपश्यत एतद्वे तत्‌ ॥ ६॥ या ग्राणेन सं- भवलदितिर्देवतामयी ॥ गुहां प्रविश्य तिष्ठन्ती या भूतेसिव्यजायत पतङ्ग तत्‌ ॥ ७ ॥ अरण्योनिहितो जातवेदा गर्भ इव सुभ्ठतों गर्भिणीभिः ॥ दिवे दिव ईड्यो जागृवद्धिहविष्मद्धिसेजुष्येमिरपिरेतद्र तव्‌ ॥ ८ ॥ यतश्चोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छति ॥ तं देवाः सर्वेडर्षितासतदु नात्येति कश्चन गुतद्द ८ इशाद्युपनिषरसु- तत्‌ ॥ ९ ॥ यदेवेह तंदसुत्र यद्‌सुत्र तदन्विह ॥ श्रत्योः स खत्युसासोति य इह नानेव पझ्यति ॥ १० ॥. मनसेवेदमातव्यं नेह नानास्ति किंचन ॥ ङृत्योः स मृत्यु गच्छति य इह नानेव पश्यति ॥ ११ ॥ अज्जुष्टसान्न: पुरुषो सध्य आत्मनि तिष्टति ॥ इशानो भूतभव्यस्य न ततो विजगुप्सत एवद् तत्‌ ॥ १२ ॥ अजुएमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः ॥ इशानो भूतभव्यख स एवाद्य स उ श्व एतद्वे तत्‌ ॥ १३ ॥ यथोदकं दुर्गे इष्ट पर्वतेषु विधावति ॥ एवं घसो- न्पथर्‌ पश्यंस्तानेवानुविधावति ॥ १४ ॥ थथोदकं झडे झुद्धसासिक्तं ताइ- रोच भवति ॥ एवं सुनेविजानत आत्मा भवति गोतम ॥ १५ ॥ इति द्वि- नीयेऽध्याये चतुर्थी वल्ली समाक्षा ॥ ४ ॥ ुरमेकादृशद्वारमजस्यावक्रचेतसः ॥ अनुष्टाय न शोचति विश्चुक्तश्च विसु- च्यत एतद्वे तत्‌ ॥ १ ॥ हशसः झचिपद्वसुरन्तरिक्षसद्धोता चेदिपदतिथिट- रोणसत्‌। नुपद्ररसदतसब्योमसदज्ञा गोजा ऋतजा अब्विजा ऋतं बृहद ॥ २ ॥ ऊध्वं प्राणसुन्नयत्यपानं प्रत्मगस्यति ॥ मध्ये वामनमासीनं विश्वेदेवा उपा- सते ॥ ३ ॥ अस्य विज्शसमानस्य शरीरस्थस्य देहिनः ॥ देहाद्वि्ुच्यसानस्य किमत्र परिशिष्यत एतद्वै तत्‌ ॥ ४ ॥ न पाणेन नापानेन मर्यो जीवति क श्व ॥ इतरेण तु जीवन्ति यसिन्नेताबुपाश्चितो ॥ ५ ॥ हन्त त इदं अव- श्यासि गुझे ब्रह्म सनातनस्‌ ॥ यथा च सरणं प्राप्य आत्मा भवति गौतस ॥६॥ योनिमन्ये प्रपच्न्ते शरीरत्वाय देहिनः ॥ स्थाणुसन्येऽनुसंयन्ति यथाकशे अथाश्ुतस्‌ ॥७॥ य एप सुप्तेपु जागति कामं कामं पुड्पो निर्मिमाणः ॥ तदेद छक तद्र तदेवाग्ृतसुच्यते ॥ तखिँछोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कञ्चन एतद्वै तत्‌ ॥ ८ ॥ अधिर्ययैको सुवनं प्रबिष्टो रूपं रूपं भरतिरूपो वभू ॥ एकस्था सर्चश्ूतान्तरात्मा रूपं रूपं ्रतिरूपो बहिश्च ॥ ९॥ चादुर्यभेको झवने प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव ॥ एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूप मतिरूपो वहिश्च ॥ ३० ॥ सूयो यथा सर्वलोकस्य चक्षुर्न छिप्यते चा- डपवाझाडाप: ॥ एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्सा न लिप्यते लोकदुःखेन वाह्यः ॥ १५ ॥ पको यशी सर्वभूतान्तरात्मा एकं रूपं वहुधा यः करोति ॥ पम तमस्य यऽजुपश्यन्नि घीरास्तेपाश सुखद शाश्वत नेतरेषाम्‌ ॥ १२ ॥ 'िल्योऽनित्यानां चेतनश्रेवनानासेको वहूनां यो विदधाति कासान्‌ ॥ चमा- मर्थ येऽ्चुपर्यन्ति धीरास्तेषां शान्ति: झञम्चती नेतरेपास्‌ ॥ १३ ॥ तदेत- डि सन्यन्तेऽनि्दे्यं परमं सुखस्‌ ॥ कर्ध डु तद्विजानीयां किछु भाति चि जाल वा ११४ न तंत्र सूर्यो साति न चन्द्रतारकं नेमा दिद्युतो सान्ति झतोध्यमप्निः ॥ जनव आन्तमचुभाति सब तस्य भासा सर्वमिदं दिसाति १ ५५० ॥ रति द्वताय5्ध्याये पञ्चमी वदी समाक्षा ॥ ५ कठोपनिपत्‌ ॥ ३ ॥ ९ ऊध्वेमूलो5वाकशाख एपोऽशत्थः सनातनः ॥ तदेव झुक तद्रह्म तदेवा- शुतसुच्यते ॥ तस्मिल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन प॒तद्वे तत्‌ ॥ १॥ यदिदं किंच जगत्सव प्राण एजति निःसृतस्‌ ॥ महद्भयं वज्रमुद्यतं य एतद्वि- दुर्टतास्ते भवन्ति ॥ २ ॥ भयाद्स्याझिस्तपति अयात्तपति सूर्य: ॥ अयादि- न्द्रश्च वायुश्च झत्युधोवति पञ्चमः ॥ ३ ॥ इह चेदशकद्वोझुं प्राक्‌ शरीरस्य विस्रसः ॥ ततः सर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते ॥ ४ ॥ यथादर्श तथात्मनि यथा खम्ने तथा पितृलोके ॥ यथाप्सु परीव दृद्दश तथा गन्धर्यळोके छायात- ययोरिव ब्रह्मलोके ॥ ५ ॥ इन्द्रियाणां एथाभावसुदयास्तमयो च यत्‌ ॥ घृथगुर्पद्यसानानां सत्वा धीरो न शोचति ॥६॥ इन्त्रियेभ्यः परं मनो मनसः सत्वसुत्तमस्‌॥ सत्वादधि महानास्मा महतोऽव्यक्तसुत्तमस्‌ ॥ ७ ॥ अव्यक्तात्तु परः पुरुपो व्यापकोऽलिङ्ग एव च ॥ यज्ज्ञात्वा सुच्यते जन्तुरञ्धतत्वं च गच्छति ॥ ८॥ न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा” पझ्यति कश्चनेनस्‌ ॥ हदा मनीपी सनसाऽसिक्ुसो य एतद्विदुरस्तास्ते भवन्ति ॥ ९॥ यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह ॥ बुद्धिश्च न बिचेष्टति तामाहुः परमां गतिम्‌ ॥ १० ॥ तां योगामिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम्र्‌ ॥ अप्रमत्तस्तदा भवति योगो हि म्रभवाप्ययो ॥ ११ ॥ नेव वाचा न मनसा प्रां शक्यो न चक्षषा ॥ अस्तीति छुवतोऽन्यत्र कथं तदुपलभ्यते ॥ १२ ॥ अस्तीत्येचोपलव्धव्यस्तत्वभावेन चोभयोः ॥ अस्तीत्येवोपलब्धस्य तऱ्चभाचः प्रसीदति ॥१३॥ यदा सर्वे प्र्ुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः॥ अथ सलत्योड्यतो सवत्यत्र ब्रह्म समश्चते ॥१४॥ यदा सर्वे प्रसिदन्ते हृदयस्येह गन्थयः ॥ अथ सत्योऽ्तो सवत्येतावदबुशासनम्‌ ॥१५॥ दातं चेका च हृदयस्य नाड्यस्तासां सूर्घानसभिनिःसतेका ॥ तयोध्वंमायन्ञम्ट्तत्वसेति विष्वडुन्या उत्क्रसणे अवन्ति ॥ १३ ॥ अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये संनिचिष्टः ॥ तं खाच्छरीरास्रइहेन्सुञ्जादिवेषीका घंयंण ॥ तं विद्याच्छुक्रम- सृतं तं चिद्याच्छुक्रमस्टतसिति ॥ १७ ॥ सृत्युप्रोक्तां नचिकेतोऽथ छव्ध्वा वि- द्यासेतां योगविधिं च कस्स ॥ ब्रह्मप्राघो चिरजोऽभूद्विस्त्युरन्योऽप्येवं यो 'बिदध्यात्ममेव ॥ १८ ॥ इति द्वितीयेऽध्याये पष्ठी वली समाप्ता ॥ ६ ॥ इति द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥ ४४ सह नाववतु ॥ सह नो शुनक्त ॥ सह वीर्य करवावहे ॥ तेजस्तिना- वधीतमस्तु सा चिद्विपावहै ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ इति यजुर्वेदी- यकठोपतिषत्समापता ॥ ३॥ १० डेशाद्युपनिपस्सु-- ॥ उँतस्तत्‌ ॥ प्रश्नोपनिषद ॥ ४ ॥ उ» अद्रै कर्णेभिः श्रणुयाम देवा भद्रं पञ्येमाक्षभिर्यजत्राः ॥ स्थिरेरङ्गस्तु- टुवाइसस्तचूभिव्येशेम देवहितं बदायुः ॥ स्वस्तिन इन्द्रो बृद्धश्ववाः स्वस्ति नः पूपा चिश्ववेदाः॥ स्वस्ति नस्ताक्ष्यों अरिए्नेमिः स्वस्ति नो वृहस्पतिदंधातु ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ ॐ सुकेशा च भारद्वाजः शेव्यश्र सत्यकामः सौर्यायणी च गार्ग्यः कोशल्य- श्राश्चळायनो भार्गवो चेदर्भिः कबन्धी कात्यायनस्ते हेते बह्मपरा बह्मनिष्ठा: परं ब्रह्मान्वेषमाणा एप ह वे तत्सव॑ वक्ष्यतीति ते ह समित्पाणयो भगवन्तं पिप्पलादसुपसन्नाः ॥ १ ॥ तान्ह स ऋपिरुवाच भूय एव तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संवत्सरं संवत्य्थ यथाकामं प्रश्नान्पुच्छथ यदि विज्ञास्यामः सर्व ह चो वक्ष्याम इति ॥२॥ अथ कबन्धी कात्यायन उपेत्य पप्रच्छ ॥ भरावन्कुतो ह वा इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति ॥३॥ तस्मे स होवाच ग्रजाकासो वे प्रजा- पतिः स तपोऽतप्यत स तपस्तस्वा स॒ मिथुनसुत्पादयते ॥ रयिं च प्राणं चेत्येतो मे बहुधा प्रजाः करिष्य इति ॥ ४ ॥ आदित्यो ह वे प्राणो रयिरेद चन्द्रमा रयिवा एतत्सव यन्मूर्तं चामूत च तस्मान्मूर्तिरेव रयिः ॥ ५ ॥ अथादित्य उद॒यच्यत्प्राचीं दिशं प्रविशति तेन ग्राच्यान्म्राणान्रङ्मिषु संनिधत्ते ॥ यद्दक्षिणां ` यस्प्रतीचीं यहुदीचीं यदधो यदूध्च यदन्तरा दिशो यत्सर्द ग्रका- श्यति तेन सर्वान्प्राणान्‌ रङ्मिषु संनिधत्ते ॥ ३॥ स एप वैश्वानरो विश्व रूपः प्राणोऽस्चिरुद्यते ॥ तदेतरचाभ्युक्तम्‌ ॥७॥ विश्वरूपं हरिण जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम्‌ ॥ सहस्ररङ्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजाना- सुद्यव्येप सूर्यः ॥ ८ ॥ संवत्सरो वे प्जापतिस्तस्थायने दक्षिणं चोत्तरं च ॥ तद्ये ह चे तदिष्टापूर्ते कृतमित्युपासते ते चान्द्रमसमेव लोकम सिजयन्ते ॥ त एव पुनरावतेन्ते तस्मादेते कपयः प्रजाकामा दक्षिणं प्रतिपद्यन्ते ॥ एप ह चे रयिर्यः पितृयाणः ॥९॥ अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययास्मानस- न्विष्यादित्यसिजयन्त एतदव आणानामायतनमेतदुद्धतमभयमेतत्परायणञ्चेत- सान्न पुनरावतन्त इत्येप निरोधस्तदेष शोकः ॥ १० ॥ पञ्चपादं पितरं द्वा- दशाकृति दिव आहुः परे अर्धे घुरीपिणम्‌ ॥ अधेमे अन्य उपरे विचक्षणं सक्षचक्रे पळर आहुरपिंतमिति ॥ ११ ॥ सासो वे प्रजापतिस्तस्य कृष्णपक्ष एव रयिः झुङ्कः गागसस्मादत चरपयः शुक्ल इष्टिं कुर्वन्तीतर इतरस्मिन्‌ ॥ १२॥ अहोरात्रो चं ्रजापतिसस्याहरेव पराणो रात्रिरेव रयिः प्राणं वा एते मस्कन्दन्ति ॥ ये दिवा रया संयुज्यन्ते ब्रह्मचर्य सेव तचद्रात्रो र्या संयुज्य प्रश्नोपनिषत्‌ ॥ ४ ॥ ११ न्ते ॥ १३ ॥ अन्नं वे प्रजापतिस्ततो ह वै तद्वेतस्तस्म्रादिमाः प्रजा: प्रजायन्त इति ॥१४॥ तथ्ये ह वे तत्प्रजापतित्रतं चरन्ति ये मिथुनमुत्पादयन्ते ॥ तेपा- सेवेप ब्रह्मलोको येपां तपो ब्रह्मचर्य येपु सत्यं अतिष्टितम ॥ १५ ॥ तेपामसो विरजो ब्रह्मलोको न येपु जिह्ममनूतं न माया चेति ॥ इति प्रथमः प्रश्नः ॥१॥ अथ हेनं भार्गवो वेदर्भिः पप्रच्छ ॥ भगवन्कत्येव देवा: प्रजां विधारयन्ते कतर एतत्प्रकाशयन्ते कः पुनरेपां वरिष्ठ इति ॥ १ ॥ तस्मे स होवाचा- काशो ह वा एप देवो वायुरभिरापः परथिवी वाझानश्चक्षः श्रोत्रे च ॥ ते प्र- काश्यासिवदन्ति वयमेतद्वाणमवष्टभ्य विधारयामः ॥ २ ॥ दान्वरिष्ठः प्राण उवाच सा मोहमापद्यथाहमेवेतत्पञ्चधात्मानं प्रविभज्येतद्वाणमवशश्‍भ्य चिधा- रयामीति ॥ ३ ॥ तेऽश्रद्दधाना बभूचुः सोडभिमानादूर्ध्वसुत्कमत इव त- ख्तिच्चुत्कासत्यथेतरे सर्व एवोस्कामन्ते तस्मिश्च प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रतिष्टन्दे तद्यथा मक्षिका सधुकरराजानयुस्क्रामन्तं सर्वा एवोत्क्रामन्ते पुवमस्मिश्च प्रतिष्ठमाने सर्वा एव म्रतिष्ठन्त पुवं वाडानश्रक्षुः श्रोत्रं च ते प्रीताः ग्राण स्तुन्वन्ति ॥ ४ ॥ एपोऽञ्निस्तपस्येप सूयं एप पजन्यो मघवानेप वायुरेष ए- थिवी रयिदेवः सदसच्यासृतं च यत्‌ ॥ ५ ॥ अरा इव रथनाभो प्राणे सर्व प्रतिष्ठितम्‌ ॥ ऋचो यजूंषि सामानि यज्ञः क्षत्रं ब्रह्म च ॥ ६ ॥ प्रजापतिश्च- रासिं गे त्वसेच प्रतिजायसे ॥ तुभ्यं प्राणः प्रजास्त्विमा वलिं हरन्ति यः घ्राणेः प्रतितिष्ठसि ॥ ७ ॥ देवानामसि वह्नितमः पिदुणां प्रथमा स्वधा ॥ अत्पीणां चरितं सत्मसथर्वाङ्किरसामसि ॥ ८ ॥ इन्द्रस्त्वं प्राणदेजसा रुङ्रोऽस्ति परिरक्षिता ॥ त्वमन्तरिक्षे चरसि सूयस्त्वं ज्योतिषां पतिः ॥ ९ ॥ यदा त्व- समिचपस्यथेसाः प्राण ते प्रजा: ॥ आनन्द्रूपास्तिएन्ति कामायान्नं भविष्यः तीति ॥ १० ॥ ब्रालस्त्व॑ आणकऋषिरत्ता विश्वस्य सत्पतिः ॥ वयमाद्यस्य दातारः पिता स्वं मातरिश्वनः ॥ ११ ॥ या ते तनुर्वाचि प्रतिष्टिता या श्रोत्रे या च चक्षुषि ॥ या च मनसि संतता शिवां तां कुरु मोत्क्रमीः ॥ १२ ॥ ्राणस्येदं वशे सव त्रिदिवे यत्मतिष्ठितस्‌ ॥ मातेव पुनत्रान्रक्षस्व श्रीश्च प्रज्ञां च विघेहि इति ॥ १३ ॥ इति द्वितीयः प्रश्नः ॥ २॥ अथ हेनं कोसल्यश्चाश्वळायनः पप्रच्छ ॥ भगवन्कुत एप ग्राणो जायते कथसायात्यस्मिञ्छरीर आत्सानं वा प्रविभज्य कर्थ ग्रातिष्टते केनोत्क्रमते कथं वाह्यसभिधत्ते कथमध्यात्ममिति ॥ १ ॥ तसे स होवाचाति प्रश्नान्पृच्छासि ब्रह्मषएछोऽसीति तस्मात्तेऽहं ब्रवीसि ॥ २ ॥ आत्मन एप प्राणो जायते ॥ य- येपा पुरुपे छायैतस्मिश्रेतदाततं मनोऽधिकृतेनायात्यस्मिञ्छरीरे ॥ ३ ॥ यथा सम्राडेवाधिकृतान्विनियुङ्गे णतान्ग्रासानधितिएखेलेवसेवेप प्राण १२. इशाहुपनिपत्सु- डतराम्प्राणान्प्थक्शथगेव संनिधत्ते ॥ ४॥ पायूपस्थेञ्पाने चल्तुःओोजे सुखनासिकाभ्यां प्राणः स्वयं प्रातिष्ठते मध्ये छु समानः ॥ एप होतदु- तमन्नं ससुन्नयति तस्मादेताः सक्षार्चिपो अवन्ति ॥ ५॥ हृदि ह्येष आत्मा ॥ अत्रेतदेकशतं नाडीनां तासां शतं शतमेकेकस्यां द्वासप्ततिद्वोस्ततिः अतिशा- खानाडीसहस्राणि संबन्त्यासु व्यानश्चरति ॥ ६ ॥ अथेकयोध्वं उदानः पुण्येन पुण्य लोकं नयति पापेन पापसुभाभ्यामेव मबुप्यलोकम्‌ ॥ ७ ॥ आदित्यो ह चे बाह्यः प्राण उदयलेष ह्येनं चाक्लुपं प्राणमचुणृह्वानः ॥ एथिव्यां या दे- वता सैपा पुरुषस्यापानसवष्टभ्यान्तरा यदाकाशः स समानो वायुर्व्यानः ॥ ८ ॥ तेजो ह॒ वाव उदानस्तस्मादुपशान्सतेजाः ॥ पुनर्भवमिन्द्रियमेनसि' संपद्चमानेः ॥ ९ ॥ यच्चि्तस्तेनेष ग्राणमायाति प्राणस्तेजसा युक्तः ॥ सहा- स्सना यथासँकल्पित लोकें नयति ॥ १० ॥ य एवं चिद्वान्प्राण चेद ॥ न हास्य प्रजा हीयतेञसतो भवति तदेप छोकः ॥ ११ ॥ उत्पत्तिमायतिं स्थानं चरिसुत्वं चैव पञ्चधा ॥ अध्यारमं चैव घ्राणस्य बिज्ञायाञ्धतमश्चुते विज्ञायाद्धत- मञ्च॒त इति ॥ १२॥ इति तृतीयः प्रश्नः ॥ अथ हेनं सोर्यायणी गाग्येः पप्रच्छ ॥ भरगवच्नेतस्मिन्पुरुषे कानि स्वपन्ति कान्यस्मिन्‌ जाग्रति कतर एप देवः स्प्तान्पश्यति कस्येतत्सुखं भचति कस्मिञ सर्व संग्रतिष्टिता भवन्तीति ॥ १ ॥ तस्मे स होवाच ॥ यथा गाग्ये सरीच- योऽर्कस्थास्तं गच्छतः सवा एतस्मिस्तेजोसण्डळ एकीभवन्ति ॥ ताः पुनःपुन- रुदयतः प्रचरन्त्येवं ह वे तत्सर्व परे देवे मनस्येकीभवति ॥ तेन त्येष पुर्पो न श॒णोति न पञ्यति न जिघ्रति न रसयते न स्प्रशते नासिवदते नादत्ते ना- बन्द्यते न विस्जते नेयायते स्रपितीस्याचक्षते ॥२॥ प्राणाझय पुवेतस्सिन्पुरे जाग्रति गाहंपत्यो ह चा एपोऽपानो व्यानोऽन्वाहार्यपचनो यद्गाइपत्यात्प्रणी- यते प्रणयनादाहदनीयः प्राणः ॥ ३ ॥ यहुच्छ्रासनिःश्वासावेतावाहृती ससं नयतीति स समानः सनो ह वाव यजमान इएफलमेबोदानः स एन यजमा- नमहरहर्यह्म गमयति ॥ ४ ॥ अन्नेप देवः खभे सहिमानसचुभवति ॥ यहु इष्टमनुपर्यति श॒तं श्रुतसेवार्थसचुश्ठणोति देशदिगस्तरेश्व प्रत्यजुभूत पुनः पुनः प्रत्यनुभवति इं चाइ्ं च श्रुतं चाश्रुत॑ चानुभूतं चाननुभूत च सच्चा- सञ्च सव पश्यति सर्वः पश्यति ॥ ५ ॥ स यदा तेजसास्षिभूतो अवत्यत्रैप दवः स्वप्नान्न पश्यत्यथ तदेतस्मिब्छरीरे एतत्सुखं अवति ॥ ६॥ स यथा सोम्य चयांसि चासो वृक्षं संप्रतिष्टन्ते ॥ एवं ह वे तत्सर्वं पर आत्मनि संग्र- तिएते ॥ ७ ॥ एथिवी च पृथिवीमात्रा चापश्वापोमात्रा च तेजश्च तेजोमात्रा' च वायुश्च वाझुसात्रा चाकाञश्चाकाशसात्रा च चक्षुश्च द्रष्टव्यं च शरोत्रं च श्रो- सभ्य च प्राण च प्रातव्य च रसश्च रसयितव्यं च त्वळ च स्प्चयितभ्यं च वाळू प्रश्नोषनिषत्‌ ॥ ४ ॥ १३ व्य वक्तव्यं च इस्रो चादातव्य चोपस्थश्चानन्दयितण्यं च पाथुश्च विसजयितव्यं च एदो च गन्तव्य च अनश्च मन्तव्यं च जुद्धिश्च योद्धव्यं चाहद्कारश्चाइंकतेय्यं च चित्तं च चेतयितव्य च तेजश्च विद्योतयितव्यं च माणस 'विधारयितण्यं च ॥ ४ ॥ पुव हि द्रष्टा स्मरा श्रोता घाता रसयिता मन्ता बोद्धा कतां चि- झानातमा युरुषः ॥ स परेऽक्षरे आत्मनि संगतिएते ॥ ९॥ परमेवाक्षरं अति- पृते स यो इ वे तदच्छायमशरीरमछोहितं खन्नमक्षरं वेदयते यस्तु सोम्य ॥ स सर्यज्ञः सवाँ अवति तदेष छोकः ॥ १० ॥ विज्ञानात्मा सह देचैश्च सवैः गाणा भूतानि संमरतिषन्ति यत्र ॥ तदक्षरं वेदयते यस्तु सोस्य ल सर्वज्ञः स- वसेवाविचेशेति ॥ ११ ॥ इत्ति चतुर्थः रक्षः ॥ 3 ॥ अथ हैनं शैज्यः सत्यकासः पग्रच्छ ॥ स यो ह॑ वैतद्भयवन्सञ्ष्येड ्राय- णान्तमोङ्ारमसिध्यायीत ॥ कतमं वाव स तेन लोकं जयतीति ॥ १ ॥ त- झै स होदाच ॥ एतद्वै सत्यकाम परं चापरं च रह्म यदोंकारखस्मादरिद्वानेते- देवायतनेनेकतरसत्वेति ॥ २॥ सं यथेकमात्रमसिध्यायीत स तेनेव. सँ- वेदितस्तूणेसेव जगव्यासमिसंपयते ॥ त्धचो सञ्ु्यलोकसुपगयन्ते स॒ तत्र तपसा बरह्मचर्येण शरद्धया संपच्ञो सहिसानसचुभवति ॥ ३ ॥ अथ यदि द्रि- माजेण अनसि संपचते सोऽन्तरिक्षं यजुसिर््ीयते स सोसखोकं स सोस- लोके विभ्ूतिमशुभूय पुनरावतेते ॥ ४ ॥ यः युनरेतच्िमात्रेणो मित्येतेनेवा- करेण परं पुद्घमसिध्यायीव स तेजसि सूये संपन्न: ॥ यथा पादोदरस्त्वचा विनि्ुच्यल एवं ह चे स पाप्मना विनिसुक्तः स लाममिरुचीयते ब्लोक स एतण्पाजीयघनारपरात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते ॥ तदेतौ छोको अवयः ॥५ तिखो मात्रा कस्युमस्यः प्युक्ता अन्योन्यस'्ता अझुविग्रयुर्रः ॥ कियासु बा- इत्यन्तरमध्यसालु सम्यक्‌ युक्तासु न करपते शः ॥ ३ ॥ न्ररि्रेसं यजु- सिरन्तरिक्ष सलासमियेत्तत्कवयो वेदयन्ते ॥ तमोंकारेणेवायतनेचान्देसि चि- दवान्यःतच्छान्तमजरसस्टसमभरयं परं चेति ॥ ७ ॥ इसि पञ्चसः अञः सले ५ ॥ अथ हेने सुकेशा . आरद्वाअः पञच्छ ॥ भगवल्हिरण्यनाथः कौसल्यो झजजुन्नो साझुपेत्येत प्रश्मशच्छत ॥ घोडदाकळं भारद्वाज पुरथ येत्थ समहं छमारमछुवं नाइभिमं बेद यथ्यहसिमसचेदिषं कर्थं से नावक्ष्य- सिति समूछो' था एष परिकुष्यति गोड्यतमशिषदति तब्याज्ाहोस्यलूलं इर स तूण्णीं एथसारुछझ प्रवज्ञाज॥ तं त्वा पूच्छामि कालो घुरुद इलि ॥ ३ ॥ सस्य स होवाच ॥ इंदेवाल्वःशरीरे सोम्य ख पुर्यो बस्सि- शाः जोडशकडाः प्रश्वग्तीति ॥२॥ स इक्षांचकरे ॥ करिसजइसुत्कान्ते उस्का” न्तो भपिष्याम्रि ङलिन्या प्रतिष्ठिते मसिष्ठा्यासीति ॥३॥ स माणससुञचस माळ २... १४ ड्शाद्युपनिषत्सु- णाच्छूद्धां खं .वायु््योतिरापः एथिवीन्द्रिय सनोऽञ्जमन्नाद्वीर्य तपो मन्ता; करमेलोका छोकेणु नाम च॥४॥स यथेमा नयः सन्द्मानाः ससुन्रा- यणाः समुद्र प्राप्यास्तं गच्छन्ति सिद्चेते चासां नामरूपे समुद्र इत्येवं ओच्यदे ॥ एवसेवास्य परिद्रष्टुरिमाः पोडशकलाः पुरुषायणाः पुरुषं प्राप्यास्त गच्छन्ति भिद्येते तासां नामरूपे पुरुष इत्येवं प्रोच्यते स पुपोऽकलोऽतो अवति तदे- ख. छोकः ॥ ५ ॥ अरा इव रथनासौ कला यस्मिन्ध्रतिष्टिताः ॥ ठं वेद पुरुष चेद यथा मा वो झुत्युः परिव्यथा इति ॥ ६ ॥ तान्होवाचैतावदेदाहमेतत्प्रं अर्म चेद्‌ नातः परमस्तीति ॥ ७ ॥ ते तमचेयन्तस्त्वं हि नः पिता योड्यया- कसविद्यायाः परं पारं तारयसीति ॥ नसः परसऋषिश्यो नमः परसत्ररपिस्यः ॥ < ॥ इति षष्ठः प्रश्न ॥ ६ ॥ द ॐ सङ कर्णेमिः झणुयास देवा अङं पश्येसाक्षसिर्यजन्राः ॥ स्थिरेरङ्गे स्तुष्व॒वाश्ससनूसिव्येशेस देवहितं यदायुः ॥ स्वस्ति न इन्द्रो दृद्धश्ववाः स्वस्ति नः पूपा विश्ववेदाः ॥ स्वस्ति नस्ताक्ष्या अरिएनेसिः स्वस्ति नो इ्हस्पतिद्‌- थाइ ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्ति: ॥ ॥ इति मरश्षोपनिपत्समाहा ॥ ॥ ३४ तत्सत्‌' ॥ सुण्डकोपनिषत्‌ ॥ ५॥ | ३ भन्‌ कर्णेभिः शणुयास देवा अद्र पञ्येमाक्षथिर्यजन्नाः ॥ स्थिरेरङ्गेस्तु- डुवांसखनूसिव्येशेम देवहितं यढायुः ॥ स्वस्ति न इन्द्रो वद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा चिश्ववेदाः ॥ स्वस्ति बखाक्ष्यों अरिष्नेसि: ससि नो बश्स्पतिईघाहु ॥ ३२ शान्तिः झान्तिः शान्तिः ॥ उ> बह्मा देवानां प्रथमः संवभूव विश्वस्थ कता झुवनस्य गोजा ॥ स बन झचदिद्यां सर्वचिद्याप्रतिष्टासथचीयः ज्येष्ठपुत्राय आह ॥ ३ ॥ अथवेणे यां प्रच- देत घह्माथर्वी तां पुरोवाचाकिरे नझचिधास्‌ ॥ स॒आरंद्वाजाय सत्यवाहाय आइ आारद्वाजोऽङ्गिरसे परावराम्‌ ॥२॥ शोनळो' ह वे महाशालोऽङ्गिरसं विधि बडपसन्न: पच्छ ॥ कस्मिछु भगवो विज्ञाते सर्वभिदं विशालं अवतीति ॥३॥ स्रं स होवाच ॥ द्वे चिथ वेदितव्ये इति ह स्स यष्ठह्मनिदो वदन्ति परा चै- चापरा च ॥ ४ ॥ तत्रापरा ऋग्वेदों यजुवेद: सासचेदोऽथर्यवेद्‌ः शिक्षा क- सपो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषसिति ॥ अथ एरा यथा तदक्षरमधिग- =, = क द नित्यं म्यत ॥ ५ ॥ च्तददश्यसभाद्यसयोच्रसवणेसचक्षुः रोज्न तदपाणिपादं निर चिशुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं तद्च्ययं तञ्ूलयोःनि एरिपर्यन्ति धीराः ॥ ६ ॥ यथो- सुण्डकोपनिषत्‌ ॥ ७ ॥ १७ 'णेबासिः सजते गुह्ृते च यथा एथिव्यामोषधयः संभवन्ति ॥ यथा सतः पु- रूषात्केशलोमानि तथाक्षरात्संभवतीह विश्वस्‌ ॥ ७ ॥ तपसा चीयते बरह्म स- तोऽज्ञससिजायते ॥ अञ्चात्प्राणो मनः सत्यं लोका: कर्मसु चास्तस्‌ ॥ ८ ॥ यः सर्वेज्ः सर्वेवियस्य ज्ञानमयं तपः ॥ तस्मादेतद्रह्य नास रूपमन्नं च जा- यते ॥ ९ ॥ इति प्रथमसुण्डके प्रथसः खण्डः ॥ १॥ तदेतत्सत्यं सन्नेषु कमाणि कवयो यान्यपड्यंस्तानि त्रेतायां बहुधा संत- तानि ॥ तान्याचरथ नियतं सत्यकासा एष वः पन्थाः सुकृतस्य लोके ॥ १॥ यदा खेछायते द्यार्चः समिद्धे हव्यवाहने ॥ तदाज्यसायाचन्तरेणाहुतीः सति- पाद्थेच्छ्रद्या हुतस्‌ ॥ २ ॥ यस्यास्निहोत्रसदससपोर्णमासमचातुर्मात्यसनाग्र- यणसतिथिवर्जितं च ॥ अहुतमवेश्वदेवसविधिना हुतमाससमांस्तस्य लोका- 'निहिनस्ति ॥३॥ फाली कराली च मनोजवा च सुलोहिता या च सुधुम्रवणी ॥ स्फुलिङ्गिनी विश्वरुची च देवी लेलायमाना इति सप्तजिल्लाः॥ ४ ॥ एतेषु यश्चरते आजमानेयु यथाकालं चाहुतयो द्याददायन्‌ ॥ तन्नयन्त्येताः सूर्यस्य रश्मयो यत्र देवानां पतिरेकोऽधिवासः ॥ ५ ॥ एह्येहीति तमाहुतयः सुद- चेसः सूर्यस्य रश्सिसियजमान दहन्ति ॥ प्रियां चाचमभिचदन्त्योऽचंयन्त्य एष वः पुण्य: सुकतो ब्रह्मलोकः ॥ ६॥ इवा ह्येते अदृढा यझरूपा अष्टादशोक्त- अचरं येषु क्से ॥ एतच्छेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा जरासृत्यु ते पुनरेवापि- . यन्ति ॥ ७ ॥ अविद्यायासन्तरे वतमानाः स्वयं धीराः पण्डितसन्यसाब्राः ॥ जङ्घन्यमानाः परियन्ति सूढा अन्धेचेच नीयमाना यथान्धाः ॥८॥ अविद्यायां वहुधा वर्तेसाना चयं इतार्था इत्मसिसन्यन्ति बालाः ॥ यत्कर्मिणो न प्रचेद्‌- यन्ति रागात्तेनातुराः क्षीणरोकाश्रयचन्ते ॥ ९ ॥ इष्टापूर्तं मन्यमाना चरिष्ठ जाव्यच्छेयो चेदयन्ते प्रसूढाः ॥ नाकस्य गृष्ठे ते सुङ्षतेऽनुसूत्वेमं लोकं हीच- सरं वाचिशन्ति ॥ १० ॥ तपःश्रद्धे ये छुपचसब्त्यरण्ये शान्ता विद्वांसो मैक्ष- चर्या चरन्तः ॥ सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्ति यत्नास्तः स पुरुषो झव्य- यास्सा ॥ ११ ॥ परीक्ष्य लोकान्क्मेचितान्याइणो निर्वेद्सायाज्ञास्यकृतः छुतेम ॥ तद्विज्ञानार्थ स गुरुसेचासिगच्छेत्सभिस्पाणिः ओजिय अद्यनिष्ठण ॥ १२ ॥ तस्मे स बिद्वाङुपसञ्चाय सम्यक्‌ ` प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय ॥ येनाक्षरं पुरुष वेद सत्य ग्रोचाच तां तत्वतो ब्रह्मचिद्यास्‌ ॥ १३ ॥ इति ग्रथसझ्चुण्डके द्वितीयः खण्ड; ॥ २ ॥ इति प्रथसझुण्डक ससाप्तस्‌। सदेतस्सत्यं यथा खुदीसात्पावकाद्विस्फुलिङ्गाः सहस्रः प्रभवन्ते सरूपः ४ १६ इशाद्युपनिषत्सु- तथाक्षराद्विदिधाः सोस्य भावाः परजायन्ते तत्र चेवापियन्ति ॥ १ ॥ दिव्यो हासूतेः पुरुषः सबाझाभ्यन्तरो हझजः॥ अमाणो ह्ममनाः झुओ हाक्षरात्परत' परः ॥ २ ॥- एतस्माज्ञायते प्राणो सनः सर्वेन्द्रियाणि च ॥ खं वायुज्याति- रसाए: शथिवी -चिश्वख धारिणी ॥ ३ ॥ अभिसूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूयो दिशः आत्रे वाग्विवृताश्च वेदाः ॥ वयुः ग्राणो हृदयं विश्वसस्थ पत्ां एथिची शोष सरवभूतान्तरात्मा ॥ ४ ॥ तस्मादस्निः समिधो यस्य सूयः सोसात्पजेन्य ओः धयः पृथिव्यास्‌ ॥ पुमान्‌ रेतः सिञ्चति योषितायां बह्वीः अजाः पुरूषात्सं- असुताः ॥ ५॥ तस्मारचः सास यजूषि दीक्षा यज्ञाश्च सर्वे क्रतवो दृक्षि- णाश्च ॥ संवत्सरश्च यजमानश्च लोकाः सोमो यन्न पवते यत्र सूर्यः ॥ ६॥ तस्माच देवा बहुधा संप्रसूता; साध्या मनुष्याः पशवो चयाशसि ॥ प्राणा पानो त्रीहियवौ तपश्च अद्धा सलं ब्रह्मचर्यं विधिश्च ॥ ७ ॥ सप्त माणाः असचन्ति तस्मात्स्ताचिषः ससिधः सतत होसाः॥ स इसे लोका येशु चरन्ति प्रणा गुहाशया निहिताः सस सस ॥८॥ अतः समुद्रा गिरयश्च स्ेऽस्मास्स्यन्द्न्ते सिन्धवः सर्वरूपाः॥ अतश्च सर्वा ओषधयो रसाश्च येनेप सूतैस्तिएते झान्त- रात्मा ॥ ९ ॥ पुरुष एवेदं विश्वं कसे तपो ब्रह्म पराख्रतस्‌ ॥ एतच्यो चेद्‌ नि- हितं गुहायां सोऽविद्याग्रन्थि विकिरतीह सोस्य ॥ १० ॥ इति ह्वितीयझुण्डके प्रथमः खण्डः ॥ १॥ आविः संनिहितं गुहाचरचाम महत्पदमत्रेतत्समर्पितर्‌ ॥ एजत्माणशित्ति- पन्च यदेतजानथ सदसहरेण्य परं विज्ञानादयद्व रिष्ट प्रजानास्‌ ॥१॥ यदर्चिमच- दणुभ्यो5णु च यरिमेंद्वोका निहिता लोकिनश्च ॥ तदेतदक्षरं बहा स आणरूदु वाख्यचः ॥ तदेतत्सत्यं तदृतं तद्वेद्यं सोम्य विद्धि ॥ २॥ घडुमैहीत्वोप- निषदं सहाख शरं झुपासानिशितं संशयीत ॥ आयस्य तद्भावगतेन चेतसा रक्ष्यं सदेचाक्षरं सोस्य चिद्धि ॥ ३ ॥ प्रणवो घुः शरो छ्यात्मा ब्रह्म तछ- क्यञुच्यते ॥ अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो अवेत्‌ ॥ ४ ॥ यखिन्यो: इथिची चान्तरिक्षमोतं मनः सह आणेश्च सवे: ॥ तमेवैकं जानथ आत्मानसन्या वाचो विजुद्धथारतस्पेष सेतुः ॥ ५॥ अरा इद रथनाभौ संहता यज्ञ नाञ्यः स एपोऽन्तश्चरते बहुधाजायसानः ॥ ओसित्येचं ध्यायथ आत्मानं स्वस्ति यः पाराय उससः परात्‌ ॥ ६ ॥ यः सर्वळः सर्वविचसेष महिला सुचि ॥ दिव्ये ्रहमएरे हेष व्योइयात्मा अतिष्ठितः ॥ मनोमयः आणशरीरनिता अतिष्ठि- दोऽचे हद्यं संनिधाय ॥ तद्विज्ञानेन परिषश्यन्ति चीरा आनन्दरूपसतं यह्विसाति ॥ ७ ॥ सिद्चते हदयग्रन्थिदिळयन्ते स्वेसंशयाः ॥ क्षीयन्ते चास्य छसीणि तस्मिन्दृष्टे परावरे ॥८॥ हिरण्सये परे कोशे विरजं ब्रह्म निष्कलम्‌ ॥ शुण्डकोपनिषस्‌ ॥ ५ ॥ १७ चच्छुन्न ज्योतिषं ज्योतिखचदात्मदिदो विदुः ॥ ९॥ न तत्र सूों आति न चन्द्वतारक नेमा विद्युतो भान्ति कुतो$्यसणिः ॥ तमेद आन्तमञ्ज साति सई तस्य आसा सर्वमिदं विभाति ॥ ३० ॥ बह्मेयेद्सञ्चतं पुरस्ताठ्रदा 'पश्चा- हुहा दक्षिणतश्चोत्तरेण ॥ अधश्रोध्य च अस्त भवेद्‌ विश्वमिदं वरिस ॥ १३ ॥ इति द्विवीयसुण्डक्ते द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ ॥ इति द्वितीयझ्चुण्डक ससाज्ञस्‌ ॥ द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समान चुक्ष परिषस्वजाते ॥ तयोरन्यः पिप्प स्वादवच्यनश्वजल्यो असिचाकशीति॥ १॥समाने दइश्षे एरुपो निसझञोऽनीशया शो- चति सुद्यमानः ॥ जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीदासस्य सहिमानमिति वीतद्योक:॥२॥ यदा पद्य: पहयते इवसवणं कतोरमीश पुरुषं च्रक्षयोनिम्‌ ॥ तदा विद्वान्सु- ज्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यखुपेति ॥ ३.॥ घ्राणो येष यः सर्चभूते- विभाति विजानल्विद्वान्मवते नातिवादी ॥ आत्सक्रीड आत्मरतिः क्रियावानेण घहाविदां वरिष्ठ: ए४॥ सत्येन लभ्यस्तपसा ह्येप आत्मा सम्यग्शानेन ्रहमच्रयण जिस्‌ ॥ अन्तःशरीरे ज्योतिसैयो हि झुञ्जो यं पश्यन्ति यतयः क्षीणदोणाः ॥ ५ ॥ सत्यसेद जयते नानृतं सत्येन पन्था निततो देवयानः ॥ येनाकम- न्स्यूपयो ह्यासकासा यच्र तत्सत्यस्य परस निधानस्‌ ॥ ६ ॥ डुहच्च तहिव्यस- _शिन्रूपं सूक्ष्मात्व तत्सूदमतरं बिभाति ॥ दूरात्सुदूरे तदिहान्तिके च पश्य- स्स्व निहितं गुद्दायास्‌ ॥ ७ ॥ न चक्लुषा शुत, नापि वाचा नान्येदेचेख- एसा कर्यणा वा ॥ हानप्रखादेन विझुद्धसत्वखतस्तु तं पझ्यते निष्कल ध्या- यसानः ॥ < ॥ पुपोऽणुरात्मा चेतसा देदितज्यो यस्सिन्प्राणः पञ्चधा सँचि- चेह ॥ प्राणशिर्ं सर्वगोतं प्रजानां यस्मिन्विझ्ुद्धे विभवत्येष आत्मा ॥ ९ ॥ यं यूं टोकं गनसा संचिसाति विशुद्धसस्वः कामयते याँश्च कामान्‌ ॥ तं ते लोक जयते ताँश्च कार्मांससादात्मकं झचयेद्तिकामः ॥ १० ॥ इत्ति तृती- यझुण्डके प्रथमः खण्ड; ॥ ३ ॥ स चेद्धेतत्परस रह्म भास यन्न विश्व निहित आति शुञ्रम्‌ ॥ उपासते पुरुष ये झकामास्ते छुकमेतदतिवतेन्ति धीराः ॥ ७ ॥ कामान्यः कामयसे सन्यसानः स॒ कासभिर्जायते तत्न तन्न ॥ एयोधकासस्य कृतात्मनस्तु इव सर्वे प्रवि्ीयन्ति कामाः ॥ २॥ चायसास्सा प्रवंधनेन भ्यो न मेथया बहुच शगुतेन ॥ यसेवेष बुणुते तेच रूम्यस्तस्थेष आत्मा बिद्युणुते तनु स्वास ॥ ३ ४ नायसात्सा बळहीनेन लम्यो न च घरसादम्तपसरे वाप्यलिङ्गात्‌ ॥ एसैरुपाये- यतते यस्तु विद्वांस्तस्थेय आत्या चिशते प्रह्मणाम ॥ ४॥ संग्राप्येयस्ट्रपयो जानतृहाः क्रवात्मानो चीतरायाः ्रजञान्ताः ॥ ते लयंगं सर्वतः प्राप्य धीर युक्तात्यानः सर्वसेवाविशन्ति ॥ ५ ॥ वेदान्तबविक्ानसु निश्चिताथों: संन्यासः अ. उ. ३ १८ इंशाहुपलनिषत्सु- योग्रायतय: शुद्धसच्चाः ॥ ते अह्मयलोकेयु परान्तकाळे पराग्डताः परिसुच्यन्ति खर्वे ॥ ६ ॥ गताः काः पञ्चदश प्रतिष्ठा देवाश्च सर्वे प्रतिदेवतासु ॥ क- मणि चिज्ञानसयश्च .आत्सा परेऽव्यये सर्वे एकीभवन्ति ॥ ७ ॥ यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय ॥ तथा विद्वान्ञासरूपा दवि- सुक्तः परारपरं पुरुषमुपैति दिव्यस्‌ ॥ ८ ॥ स यो ह दे तत्परमं ब्रह्म वेद॒ अ- हव अचति नास्याब्रहमनित्कुले भवति तरति शोकं तरति पाप्मानं गुहामन्थि- श्यो विश्ु्तोऽट्ृतो भवति ॥ ९ ॥ तदेतदृचाभ्युक्तं । क्रियाचन्तः श्रोत्रिया ब्रह्मनिष्ठाः स्वयं जुहृत एका श्रद्धयन्तः । तेपासेवतां ब्रह्मविद्यां बदेत शि- रोब्रतं विधिवचेस्तु चीणेस्‌ ॥ १० ॥ तदेतत्सत्यस्पिरज्ञिरा: पुरोवाच नेतद्‌- चीणैन्नतो5धीते नमः परमऋषिभ्यो नमः परम ऋपिम्यः ॥ ११ ॥ इति तृती- यसुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ | र ॐ अदं कर्णेमिः झणुयाम देवाः ॥ सत्रं पश्येसाक्षसियजत्राः ॥ स्थिर- रङ्गस्तुष्टुवादसखनूभिः ॥ व्यशेम देवहितं यदायुः ॥ स्वस्ति न इन्द्रो बुद्ध भ्वाः ॥ स्वस्ति नः पूपा विश्ववेदाः ॥ स्वलि नखाक्ष्यौ अरिष्टनेसि; ॥ स्वस्ति नो बृह- स्पृतिदुधाठु ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ इति झुण्डकोपनिपत्ससाप्ता ॥ ५ ॥ *»तत्सत्‌ ॥ साण्डूक्योपनिषल्‌ ॥ ६॥ ॐ भद्रं कर्णेसिः शृणुयाम देवाः ॥ अद्वै पञ्येमाक्षभियंजत्राः ॥ स्थिरेरङ्ग- स्तुष्टवाश्‍सस्तनूमिः ॥ व्यरोम देवहितं यदायुः ॥ स्वस्ति न इन्द्रो दृद्धश्ववाः ॥ स्वस्ति नः पूपा विश्ववेदाः ॥ स्वस्ति नस्ताक्ष्यों अरिएनेसिः ॥ स्वस्ति नो बुह- स्पतिदधातु ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः दान्तिः ॥ जओोमित्येतदक्षरमिद सब तस्योपव्याख्यान भूतं भवद्गविष्यदिति सर्वमोङ्कार एंव ॥ यद्चान्यञ्जिकालातीतं तदप्योङ्कार एव ॥ १ ॥ सरव होतद्वह्मायमात्मा ब्रह्म सोऽयसात्मा चतुष्पात्‌ ॥ २ ॥ जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः सप्ठाङ्ग एको- नविंशतिसुखः स्थूलभुग्वेश्वानरः प्रथमः पादः ॥ ३ ॥ स्त्र्ञस्थानोऽन्तः प्रज्ञः ` सता एकोनविशतिसुखः मविविक्तसुझ तेजसो द्वितीयः पादः ॥ ४ ॥ यन्न सुसो न कचन कासं कामयते न कंचन स्वप्न पश्यति तत्सुपु्तस' ॥ सुपुस- स्थान एकी भूतः अज्ञानधन एवानन्दमयो झ्यानन्दसुक चेतोसुखः प्राञ्चस्तृ- तीयः पादः ॥ ५ ॥ एप सर्वेश्वर एप सर्चज्ञ एपोऽन्तयीस्येप योनिः सर्वस्य मभवाण्यया हि सूतानास्‌ ॥ ६ ॥ नान्तःप्रकुं न वहि:प्रक्॑ चोभयतःप्रज्ञ न अश्वानधन न मळ नामक ॥ अइष्टसन्यवहायसग्राह्मसळक्षणमचिन्लमच्यप- अ त अ) SS YY “याळ =~ तेत्तिरीयोपनियत्‌ ॥ ७ ॥ १५९ देश्यमेकात्मग्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शान्तं शिचसद्वधितं चतुर्थ न्यन्ते स आत्मा स विनेयः ॥ ७ ॥ सोऽयमारमाऽध्यक्षरमोङ्कारोऽधिमात्रं पादा मात्रा मात्राश्च पादा अकार उकारो मकार इति ॥ ८ ॥ जागरितस्थानो चेश्वान- रोऽकारः प्रथमा सात्रासेरादिमस्वाद्वा आझोति ह वे सबोन्कासानादिश्व भवति थ एवं वेद ॥ ९ ॥ स्वशस्थानस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रोत्कषोदु- सयत्वाद्वोत्करपति ह वे ज्ञानसंततिं समानश्च भवति नास्याब्रह्मवित्कुले भवति ज॒ एवं चेद्‌ ॥ १० ॥ सुघुप्तस्थानः आशो मकारस्तृतीया मात्रा मितेरपीतेवा मिनोति ह दा इदं सर्वमपीतिश्च भवति य एबं-वेद ॥ ११ ॥ असात्रश्व- तुथोञ्व्यवहायैः प्रपज्चोपशमः शिवोऽद्वैत पुवमोक्कार आत्मेव संविशत्यात्म- नात्मानं य एवं वेद य एवं वेद ॥ १२ ॥ ॥ इति साण्ड्क्योपनिषत्संपूर्णा ॥ ॐ सद्र कर्णेभिः णुयाम देवाः ॥ अङं पड्येमाक्षमियेजत्राः ॥ स्थिरे- रङ्चैस्तु टुवाश्सस्तनूमिः ॥ व्यशेम देवहितं यदायुः ॥ स्वस्ति न इंद्रो वृद्ध अवाः ॥ स्वस्ति नः पूपा विश्ववेदाः ॥ स्वस्ति नखाक्ष्यों अरिष्टनेमिः ॥ स्वस्ति नो बृहस्पतिदेधातु ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्ति: ॥ इति साण्डूक्योपनिषत्समाऑता ॥ ६ ॥ ॥ ३% तत्सत्‌ ॥ तैत्तिरीयोपनिषत्‌ ॥ ७ ॥ ॥ शिक्षोपनिषत्‌ ॥ 3 दां नो मिन्नः झं वरुणः ॥ झां नो सवत्वर्यसा ॥ झं न इन्द्रो दृह- रपतिः ॥ शां नो विष्णुर्दक्रमः ॥ नमो ब्रह्मणे ॥ नमस्ते वायो ॥ त्वसेव प्रत्यक्ष ्रह्मासि ॥ स्वामेच प्रत्यक्ष ब्रह्म चदिप्यासि ॥ ऋतं वदिष्यामि ॥ सत्यं वदिप्यामि ॥ तन्मामवतु ॥ तद्वक्तारसवतु ॥ अवतु मास ॥ अवतु चक्तारस्‌ ॥ २ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ ॐ ज जो मित्रः शं वरुणः ॥ शं नो भवत्वर्यमा ॥ शं न इन्द्रो डृहस्पतिः ॥ झं नो विण्णुरुरुकमः ॥ नमो बरह्मणे नसस्ते वायो ॥ स्वमेव प्रत्यक्षं बह्मासि ॥ स्वासेच प्रक्ष घर्म वदिष्यामि ॥ ऋतं वदिष्यामि ॥ सत्यं वदिष्यासि॥ तन्मा- अव ॥ तद्वक्तारमवतु ॥ अवतु मास्‌ ॥ अवतु वक्तारम्‌ ॥ #* शान्तिः शान्तिः शान्ति: ॥ १ ॥ सत्यं वदिप्यासि पञ्च च ॥ १ ॥ इति प्रथमोऽनुवाकः ॥१॥ ॐ दिक्षां व्याख्यास्यासः ॥ वणेः खरः ॥ मात्रा बलम ॥ सास संतानः ॥ इत्युक्तः शिक्षाध्यायः ॥ १ ॥ (शिक्षा पञ्च) ॥ इति द्वितीयोऽनुवाकः ॥२॥ रे इंशाशुपरनेपषत्सु- सह नौ यशः ॥ सह नौ बरह्मवर्चसण ॥ अधातः रूश्हिताया उपनिषदं व्याज्याखासः ॥ पञ्चूविकरणेडु ।अधिकोकमधिज्योतिषसधिविद्यमधिश्रजस- ध्यात्मक्‌ ४ ता महासईहिता इत्याचक्षते ॥ अथाधिकोकस्‌ ॥ एथिवीपूवेरूपसु॥ बौरुत्तररूपस्‌ ॥ आकाशः संधिः ॥ १ ॥ वायुः संधघानस ॥ इत्यघिळोकस(॥ अथा- घिज्योतियम्‌ ॥ अभिःपूर्वकपस्‌ ॥ आदित्य उत्तररूपस्‌ ॥ आपः संधिः॥ वैद्युतः संघानस॥ इलघिज्योतिषस्‌ ॥ अथाधिविद्यण॥आचायेः पूर्वरूपर्‌ ॥ २ ॥ अ- स्तेवास्थुसररूपस्‌ ॥ विद्या संधिः ॥ प्रवचन संधानय्‌ ॥ इत्यथिविद्यरू ॥ अधथाधिप्रजय ॥ साता पूर्यङूपस्‌ ॥ पितोत्तररूपर्‌ ॥ भजा संणि: ॥ अ्रजचन& संघानस्‌ ॥ इत्यधिप्रजस्‌ ॥ ३ ॥ अथाध्यात्सस्‌ ॥ अधरा हडुः पूर्चरूपस्‌ ॥ उत्तरा इज्ुर्तररूपस्‌ ॥ वाक संधिः ॥ जिह्ा संधानम्‌ ॥ इत्यध्यातमस्‌ ॥ इतीमा महासश्हिताः ॥ य एवमेता महासरहिता व्याख्याता चेद्‌ ॥ संघीयते अजया पञ्चुसिः ॥ ब्रह्मवचेसेनाञ्चाथेन सुवर्ग्येण ळोकेन ॥ ४ ॥ (संघिरा- चार्यः पूर्यङूपपषित्यधिम्न जं छोकेन)॥ इति तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ४ यइछन्द्सासूएओो विश्वपः ॥ छन्दोभ्योऽष्यश्टतात्संबसूच ॥ स मेन्दो सेघया स्पूणोछु ॥ अश्तस्य देवधारणो भूयासस्‌ ॥ शरीरं से चिचपणस्‌ ॥ जिह्वा मे सघुमतमा ॥ कणॉम्यां सूरि विश्वुवस्‌ ॥ बरह्मणः कोशोऽसि मेधया पिहितः ॥ श्रुत से गोपाच ॥ आवहभ्ती वितन्वाना ॥ छुर्वाणा चीरमात्सन; ॥ चासारं सस गावश्च ॥ अञ्चपाने च सर्वदा ॥ ततो से शियमावह' ॥ लोसच्षां शञुसिः सह स्वाहा ॥ ३ ॥ आमायन्तु नह्मचारिणः स्वाहा ॥ विमायन्तु नहाचारिणेः स्वाहा ॥ प्रसायध्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा ॥ दमायन्तु महाचारिणः स्वाहा ॥ झमायन्दु बह्ाचारिणः खाड ॥ २॥ यरो जनेऽसानि खाइ ॥ श्रेयान्‌ दस्यसोऽसानि स्वाहा ॥ ते त्वा सग मचिशाचि स्वाहा ॥ स मा भय प्रविश साहा ॥ सस्मिन्‌ सहस्रशाखे ! णिसयाहं त्वयि छूजे स्वाहा ॥ यथापः भवता यन्ति ॥ यथा सासा अहरम्‌ ॥ एवं माँ बह्णाचारिणः ॥ शझातरायम्दु सचेत स्वाहा ॥ मरतिवेकोऽसि प्रमा साहि प्रसा पचस्न ॥ ३ ॥ चितम्बाया दाभायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाह ॥ ( धातरायन्तु खर्षतः श्याहेके च) ॥ इति चतुथोज्युवाकः ॥ ४ ॥ भूसुंवः सुवरिति वा एतास्ति्रो व्याहृतयः ॥ तासासुह समैतां चतु- थस्‌ ॥ साइाचमस्यः अवेद्यते ॥ सह इति ॥ तन्नम ॥ स आत्मा ॥ अङ्गा- त्य्न्या देवता: ॥ सूरिति वा अयं लोक; ॥ सुन इस्यम्तरिक्षय्‌ ॥ छुबरे- स खो ॥ १ ॥ सह इत्यादित्यः ॥ आदित्येन वाघ सर्वे लोका मही- क ॥ यूररेचि चा भिः ॥ सुद इति चालु: ॥ सुबरियादित्वः ॥ सह इति नेमाः ॥ चन्द्ससा पाच सदाणि ज्योतीइपि महीयन्ते ॥ भूरिति वा तत्तिरीयोएनिणस ॥ ७ ४ २१ ऋचः ॥ सुव इत्ति सामानि ॥ सुवरिति यजूषि ॥ २ ॥ मह इति बरह्म ॥ ब्रह्मणा वाच सर्वे वेदा सहीयन्ते ॥ भूरिति व प्राण: ॥ सुव इत्यपानः ॥ सुद” रिति व्यानः ॥ सह इलन्स्‌ ॥ अञ्चेन चाच सर्वे प्राणा सहीयन्ते ॥ ता चा पुताश्चतस्रश्चतु्ी ॥ चतस्रश्चद्रो व्याहृतयः ॥ ता यो चेद्‌ ॥ स वेद ब्रह्म ॥ सर्वेऽस्मै देवा बलिमावहन्ति ॥ ३ ॥ ( असो लोको यजूइषि वेद द्वे च) ॥ इति पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ स य पपोऽम्तहृदय आकाशः ॥ तसिमिन्नयं पुरुपो सनोमथः ॥ अञ्टृतो हिरण्मयः ॥ अन्तरेण ताळुके ॥ य एप खन इवावलम्बते ॥ सेन्द्रयोनिः ॥ यत्रासी केशान्तो विवर्तेते ॥ व्यपोह्य शीर्षकपाले ॥ सूरित्यक्षी प्रतितिष्ठति ॥ शुच इति वायो ॥ १ ॥ खुवरित्यादित्ये ॥ सह इति ब्रह्मणि ॥ आझोति स्वारा- ज्यस्‌ ॥ आज्लोति मनसस्पतिख ॥ वावपतिश्चक्षुष्पतिः ॥ श्रोत्रपतिविज्ञान- पतिः | एतत्ततो अवति ॥ आकाझशारीरं ब्रह्म ॥ सत्यात्मध्राणाराम मन आन- नदया ॥ शान्तिसञ्चद्धमद्धतस्‌ ॥ इति प्राचीचयोग्योपास्य ॥ २ ॥ ( वाया- सुतसेकं च) ॥ इति पछोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ श्चव्यस्त he ब्तरहिरा La ५. पुथिव्यन्तरिक्षं थोर्दिशो$वान्तरदिद्याः १ अस्निवायुरादितयश्चन्द्रमा नक्ष- द्राणि ॥ आप ओपधयो वनस्पतय आकाश आत्मा ॥ इत्यघिसूतस्‌ ॥ अ- थाध्यास्मस्‌ ॥ आणो व्यानोऽपान उदनः समानः ॥ चक्षः श्रोत्रं मनो वाळ त्वळू ॥ चसे साइख< खाचास्थिसजा ॥ पुतदधिचिधरय ऋषिरवोचत्‌॥ पाळू वा इद्र सर्व ॥ पाक्ेनेव पाझर स्ट्रणोतीति ॥ ३ ॥ (सर्वमेक च) ॥ इति ससमोड्युवाकः ॥ ७॥ ओमिति ब्रह्म ॥ ओमिदीदशसरबर्‌ ॥ ओमिस्येतदनुकूतिहस्म वा अप्योश्रा- बयेत्याश्रावयन्ति ॥ ओधिति सामानि गायन्ति ॥ ओश्शोमिति शास्त्राणि शब्सन्ति ॥ ओसित्यध्वद्षुः भतिंगर॑ पतिशुणाति ॥ ओमिति बह्मा सौति ॥ ओसमिलदमिहोन्रमचुजानातिं ॥ ओसिति ब्राह्मण: ग्रवद्ष्यज्ञाह बह्मोपासवा- नीति ॥ त्रक्मचोपाभोति ॥ १ ॥ (दश) ॥ इत्यष्टमोऽडुवाकः ॥ < ॥ ऋते च स्वाध्यायप्रवचने च ॥ सत्यं च स्वाध्यायप्रवचने च ॥ तपश्च खाध्यायप्रवचने च ॥ दमश्च स्वाध्यायभवचने च ॥ शमश्च स्वाध्यायप्रवचने च ॥ अश्नयश्व स्याध्यायग्रवचने 'च ॥ अभिहदोत्र च स्वाध्यायप्रवचने च ॥ अतिथयश्च स्वाध्यायप्रचचने च ॥ साघुप च स्वाध्यायप्रवचने च ॥ प्रजा च स्वाध्यायप्रवचने च । भजन स्वाध्यायप्रदाने व ॥ प्रजातिश्च स्वाध्यायप्र- बचने च ॥ सत्यभिति सतवा राथीतरः ॥ तप इति तपो निलय; पोददिः- घट: ॥ ख्वाध्यायप्रवचने पुवेति बाको मौद्गल्यः ॥ तद्धि तपस्तद्धि तपः ॥६॥ (अजा च स्वाध्यायप्रबंचने च पद्‌ च) ॥ इति नवसोड्युवाक; ॥ ६ ॥ २२ इशाइुपनिषत्सु- अहं वृक्षय्य रेरिव ॥ कीर्ति: एं गिरेरिव ॥ ऊर्ध्वपवित्रो वाजिनीच- स्वस्रतमस्मि ॥ द्रविण सवचसस्‌ ॥ सुमेधा अश््तोक्षितः ॥ इति त्रिश- कोर्चेदाचुचचनस्‌ ॥ १ ॥ (अहईषट्‌ ) ॥ इति दशमोऽनुवाकः ॥ १०॥ वेद्सनूच्याचार्यो न्तेवासिनमलुशास्ति ॥ सत्यं बद्‌ ॥ धर्स चर ॥ स्वाध्या- यान्मा प्रमदः ॥ आचायाय प्रियं धनसाहत्य प्रजातन्तुं सा व्यवच्छेत्सी: ॥ सत्यान्न प्रसद्तिव्यम्‌ ॥ धसोन्न प्रमदितव्यम्‌ ॥ कुशलान्न प्रसद्तिव्यस्‌ ॥ भूले न प्रसदितव्यम्‌॥ स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न म्रमदितव्यस्‌ ॥ १ ॥ देव- ` पित॒कायाभ्याँ न प्रमदितव्यम्‌ ॥ मातृदेवो भव ॥ पितृदेचो भव ॥ आचाये- देवो भव ॥ अधितिदेवो भव ॥ यान्यनवद्यानि कर्साणि ॥ तानि सेवित- व्यानि.॥ नो इतराणि ॥ यान्यस्माकर सुचरितानि ॥ तानि स्वयो पास्यानि' ॥२॥ नो इतराणि॥ ये केचासच्छयाईसो ब्राह्मणाः ॥ तेषां त्वयाऽऽसने न प्रशसितव्यम्‌ ॥ श्रद्धया देयस्‌ ॥ अश्रद्धया देयस्‌॥ श्रिया देयस्‌ ॥ ह्रिया देयस्‌॥ भिया देयस्‌ ॥ संबिदा देयम्‌ ॥ अथ यदि ते कसेचिचिकित्सा चा वृत्तविचिकित्सा वा स्यात्‌ ॥ ३ ॥ ये तत्र बाह्मणाः संसर्शिनः ॥ युक्ता आयुक्ताः ॥ अलक्षा घर्मेकामाः स्युः ॥ यथा ते तत्र वर्तेरन्‌ ॥ तथा तत्र बर्तेथाः ॥ अथाभ्याख्यातेषु ॥ ये तत्र बाह्मणाः संमार्शन: ॥ युक्ता आयुक्ताः ॥ अलूक्षा घसैकामाः स्युः ॥ यथा ते तेएु चर्तेरन्‌ ॥ तथा तेषु वतथाः ॥ एप आदेशः ॥ एप उपदेशः ॥ एपा चेदोपनिपत्‌ ॥ एतदजुशासनस्‌ ॥ एवसु- पासितव्यस्‌ ॥ एवसु चतडुपास्यम्‌ ॥ ४ ॥ (स्वाध्यायप्रचचनास्यां न ग्रस- दितब्यं तानि व्वयोपास्यानि खात्तेपु वर्तेरन्‌ सत्त च) ॥ इलेकाद- शो$नुवाकः ॥ ११ ॥ दां चो सित्रः दो वर्णः ॥ शं नो भवत्वयसा ॥ श न इन्द्रो बृहस्पतिः ॥ बं नो विष्णुररुक्रसः ॥ नसो ब्रह्मणे ॥ नमस्ते वायो ॥ त्वमेव प्रयक्ष ब्रह्मासि ॥ स्वासेच प्रत्यक्षं ्रह्माचादिपस्‌ ॥ ऋतसवादिपस्‌ ॥ सत्यमचादि- एस्‌ ॥ तन्मामावीत्‌ ॥ तद्वक्तारमाचीत्‌ ॥ आवीन्मास्‌ ॥ आवीद्वद्वारम्‌ ॥ ३ ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्ति: ॥ (सत्यसवादिपं पञ्च च) ॥ इति द्वा- दशोडनुवाकः ॥ १२॥ हं नः शीक्षाई सह नो यरछन्दर्सां भूः स॒ यः एथिव्योसित्यृतं चाहं चेदसन्‌च्य झं नो दादा ॥ १२ ॥ झं नो मह इत्यादित्यो नो इतराणि न्रयोचिश्शातिः ॥ २३ ॥ ॐ द नो मित्रः झं वरुण; | दां नो भवत्वयेसा ॥ न इन्द्रो बृहस्पतिः ॥ श नो चिप्णुद्दक्रस; ॥ नसो घह्मणे ॥ नमस्ते [यो ॥ स्वसेच प्रत्यक्षं ब्रहासि ॥ स्वासेच भत्यक्ष ब्रह्म चदिप्यासि ॥ नतं NAN, तैत्तिरीयोपनिषत्‌ ॥ ७ ॥ २ ३ चाँदेप्यासि ॥ सत्यं वदिष्यामि ॥ तन्मामवतु ॥तद्वक्तारमचठु ॥ अवतु साम्‌ ॥ अवतु वक्तारम्‌ ॥ ॐ आन्तिः शान्तिः शान्ति; ॥ इति शिक्षाध्यायः प्रथमा वल्ली ॥ १ ॥ अथ ब्रह्मानन्द्बळी ॥ २ ॥ ॐ सह नाववतु ॥ सह नौ सुनक्त ॥ सह वीर्य करवावहे ॥ तेजस्वि- नावधीतमस्तु सा विद्विपावहे ॥ ॐ झान्तिः झान्तिः शान्तिः ॥ ॐ# ब्रह्मविदाप्नोति परस्‌ ॥ तदेपाऽभ्युत््ता ॥ सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म ॥ यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन्‌ ॥ सोऽश्च॒ते सर्वान्‌ कामान्‌ सह ब्रह्मणा ब्रिपश्चितेति ॥ तस्माद्वा प॒तस्मादात्मन आकादाः संभूतः ॥ आकाशाद्वायुः ॥ वायोरसिः ॥ अभेरापः ॥ अत्यः एथिदी ॥ पृथिव्या ओपधयः ॥ ओपधी- भ्योऽन्नस्‌ ॥ अन्नात्पुरुप: ॥ स चा एप पुरुपोऽन्नरखमयः ॥ तस्येदमेव शिरः॥ अयं दक्षिणः पक्षः ॥ अयसुत्तरः पक्षः ॥ अयमात्मा ॥ इद्‌ पुच्छं प्रतिष्ठा ॥ तद्प्येप छोको भवति ॥ इति ग्रथमोऽचुवाकः ॥ १ ॥ _ अच्नाद्वै प्रजा: प्रजायन्ते ॥ याः काश्च एधिवीशश्चिताः ॥ अथो अन्नेनेव जीवन्ति ॥ अैनदपियन्त्यम्ततः ॥ अन्नशहि सूतानां अ्येष्ठम्‌ ॥ तस्मात्सवी- पधसुच्यते ॥ सर्च वे तेऽन्नमाझुवन्ति ॥ येऽन्नं ्र्मोपासते ॥ अन्नशहि भू: तानां ज्येष्ठम्‌ ॥ तस्मात्सवोंपधसुच्यते ॥ अन्नारूतानि जायन्ते ॥ जाता- न्यञ्चेन वर्धन्ते ॥ अद्यतेऽत्ति च भूतानि तस्मादन्नं तदुच्यत इति ॥ तस्माद्वा णतस्मादुन्नरसमयात्‌ ॥ अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमथः ॥ तेनेप पूर्णः ॥ स वा पप पुद्पचिध एव ॥ तस्य पुरुपविधतास्‌ ॥ अन्वयं पुरुपदिधः ॥ तस्य प्राण एव शिरः ॥ व्यानो दक्षिणः पक्षः ॥ अपान उत्तरः पक्षः ॥ आकाश आत्मा ॥ पृथिवी पुच्छं प्रतिष्टा ॥ तदप्येप छोको अवति ॥ इति द्वितीयोऽचुवाकः ॥ २॥ ग्राणं देवा अचु प्राणन्ति ॥ सचुप्याः पशवश्च ये ॥ प्राणो हि सूताना- मायुः ॥ तस्मास्सर्वा्ुपसुच्यते ॥ सर्वमेव त आयुर्यन्ति ॥ ये प्राण ब्रह्मोपा- सते ॥ प्राणो हि भूतानामायुः ॥ तस्मात्सवाचुपसुच्यत इति ॥ तस्यप एव शारीर आत्मा ॥ यः पूर्वेख ॥ तस्माद्वा एतस्मात्प्राणमयात्‌ ॥ अन्योऽन्तर आत्मा सनोसयः ॥ तेनेप पूर्णः ॥ स वा एप पुरुपचिध एव ॥ तस्य पुरुप- निघतास्‌ ॥ अन्वयं पुरुषविधः ॥ तस्य यजुरेव शिरः ॥ ऋग दक्षिणः पक्षः ॥ सामोत्तरः पक्षः ॥ आदेश आत्मा ॥ अथर्वाङ्गिरसः पुच्छ प्रतिष्ठा ॥ तदप्येप शोको भवति ॥ इति तृतीयोऽचुदाकः ॥ ३ ॥ यतो वाचो निव्येन्ते ॥ अप्राप्य मनसा सह ॥ आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्‌॥ न विसेति कदाचनेति ॥ तस्यैष एव शारीर आत्मा ॥ यः पूर्वस्य ॥ तस्माद्वा २४ इच्ञाहुपनियत्खु- एतसान्मनोसयात्‌ ॥ अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः ॥ तेनैष पूर्णः ॥ सवा एष पुरुपबिध एव ॥ तस्य युरुषविधताल्‌ ॥ अन्वयं पुरुपविधः ॥ तस्य अद्धेद शिरः ॥ ऋतं दक्षिण: पक्षः ॥ सल्ञ्चचरः पक्षः ॥ योग आत्मा ॥ सहः पुच्छं अति ॥ तउप्येय छोको भवति ॥ इति चतुर्थोऽनुचाकः ॥ ४ ॥ बिज्ञान यज्ञं तनुते ॥ कर्माणि तजुतेडपि च ॥ विज्ञानं देवाः सर्वे ॥ बह ज्येउसुपासते ॥ बिज्ञान बह्म चेद्वेद ॥ तस्माचेन्न प्रसाथति ॥ शरीरे पाप्मनो हित्वा ॥ सर्वान्कासान्समञ्चुत इति ॥ तस्यैप एव झारीर आत्मा ॥ यः पू- बैस्य ॥ तस्माद्दा एतस्राद्विहानमयात्‌ ॥ अन्योऽन्तर आत्मानन्दसयः ॥ तेनेण पूणे: ॥ स दा एष पुरुषविध एवं ॥ तस्य पुरुषविधताय ॥ अन्वयं पुरुष- दिधः ॥ सस्य म्रियसेच शिरः ॥ सोदो दक्षिणः पक्षः ॥ प्रमोद उत्तरः पक्षः॥ आनन्द आत्मा ॥ ब्रह्म पुच्छ प्रतिष्ठा ॥ तदप्येष छोको भवति ॥ इति पञ्च- सोऽझुवाकः ॥ ७ ॥ असश्चेत स अयति ॥ असन्नह्ेति चेद चेत्‌ ॥ अस्ति बह्मेति चेद्वेद ॥ सन्त- ' सेनं ततो निडुरिति ॥ तस्यैष एव झारीर आत्मा ॥ यः पूर्वस्य ॥ अथातोऽलु- अश्षा: ॥ उताविद्वानसुं रोकं प्रेत्य ॥ कश्च न गच्छती ३ ॥ आहो विद्वानु लोकं मेत्य ॥ कश्चित्ससक्षुता ३ उ ॥ सोञ्कासयत ॥ बहु स्यां प्रजायेयेति ॥ स तपोऽतप्यत ॥ स तपरूल्वा ॥ इद्‌श खर्वसच्जत ॥ यदिदं किच ॥ त- स्सूट्टा ॥ तदेवाजुप्राविशत्‌ ॥ तदजुप्रविश्य ॥ सञ्च त्यञ्चाभवत्‌ ॥ निरस्त चा- निरुक्त च ॥ निळयचं चानिलयनं च ॥ विज्ञानं चाविज्ञानं च ॥ सलं वाळूत " थे ॥ सलभभवत्‌ ॥ यदिदं किंच ॥ तत्सत्यसित्याचक्षते ॥ तदप्येर छोको अचति ॥ इति एष्टोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ | असद्वा इदमग्र आसीत्‌ ॥ ततो दे सदजायत ॥ तदात्मान€ स्वरयसळु- एत ॥ तस्मात्तत्युक्तसुच्यत इति ॥ यद्वेतत्सुकृतर्‌ ॥ रसो चे खः ॥ रस झो- वाद छव्ध्वानन्दी अवति ॥ को झेवाच्यात्कः ग्राण्यात्‌ ॥ यदेप आकाश आ- नन्दो च स्यात्‌ ॥ एप होवानन्दयात्ति ॥ यदा शेवेष एतस्मिग्रद्ृ्येऽनासम्थेऽ- निएच्धेऽनिरचनेऽभयं मतिएां चिन्द्ते॥ अथ सोऽभयं गतो भवति ॥ थदा झेदेय पुतर्मिशुद्रमन्तरं छुदते॥ अथ तस्य अयं भवति ॥ तत्त्वेव सय लि- पो स्चाचस्य ॥ तदप्येए कोको अवति ॥ इति सक्षसोऽडुचाकः ॥ ७ ॥ सीषाऽसाद्वातः पचते ॥ सीपोदेति सूर्यः ॥ भीपाऽस्यादश्चिश्रेन्द्रश्च ॥ प्युनावात पञ्चस ति र] खेया5 ऽगेन्द्स्य मीसाश्ला सचति ॥ युवा स्यात्सा'छु युवाच्यायक: ॥ आशिष्टो दृढिष्ठो बलिः ॥ तस्थेयं एथिवी सर्वा बिसय २ जात ॥ स रका साबुप आनन्द: ॥ ते ये शतं साजुपा आनन्दा: ॥ स च का सञुप्ययन्धर्वाणामानन्दुः ॥ ओत्नियस्य चाकामहतस्य ॥ ते थे शर्त ८४] ८५ ४ ८७ “३ चेततिरीयोपनिषत्‌ ॥ ७ ॥ २५ सजुण्यगन्धवीणासानन्दाः ॥ स एको देवगन्धर्वांणासानन्दः ॥ श्रोत्रियसथ चाकासहतस्थ ॥ ते ये शतं देवगन्धर्वाणामानन्दाः ॥ स॒ एकः पिठ्णां चिर- लोकलोकानासानन्दः ॥ ओजियस्य चाकामहतस्य ॥ ते ये श्तं पिदुणां चिर- छोकलोकानामानन्दाः ॥ स एक आजानजानां देवानासानन्दः ॥ श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ॥ ते ये शतमाजानजानां देवानामानन्दाः ॥ स॒ पुकः कसे दे- चानां देवानासाजन्दः ॥ ये कर्सेणा देवाचपियन्ति ॥ श्रोन्षियस्य चाकासह- तस्य ॥ ते ये शतं कर्मदेवानां देवानामानन्दाः ॥ स एको देवानामानन्दः ॥ शोत्रियस्य चाकामहतस्य ॥ ते ये शतं देवानामानन्दाः ॥ ख एक इन्द्रखा- नन्दः ॥ श्रोत्रियस्य चाकासहतस्य ॥ ते ये शतमिन्द्रस्यानन्दाः॥ स एको बृह- स्पतेरानन्दः ॥ श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ॥ ते ये शत बृहस्पतेरानन्दाः ॥ ल पुकः अजापतेरानन्दः ॥ शोत्रियस्य चाकामहतस्य ॥ ते ये शातं गजापतेरानन्दाः ॥ स एको ्रह्मण. आनन्दः ॥ श्रोन्नियस्य चाकामहतस्य ॥ स यश्चायं पुरुपे ॥ यश्चासाचादित्ये ॥ स पुकः ॥ स थ एवंवित्‌ ॥ अस्माछ्ो- कास्मेत्य ॥ एतमन्नमयमात्मानसुपसंक्रासति ॥ पुतं आणमयमात्मानसुपसंक्रा- अति ॥ एतं सनोसयमात्मानसुपसंक्रामति ॥ पुत विज्ञानसयसात्मानसुपसं- क्रामति ॥ पुतमानन्दमयसात्मानसुपसंक्रामति ॥ तदप्येष छोको भवति ॥ इत्यष्टमोऽनुवाकः ॥८॥ यदी वाचो निवसन्ते ॥ अप्राप्य मनसा सह ॥ आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान ॥ न्‌ विसेति कुतश्चनेति ॥ एव<ह वाव न तपति किमह साधु नाकरवम्‌ ॥ क्वेमहं पापमकरवसिति ॥ ख य पुव विद्वानेते आस्मानई स्पृणुते ॥ उभे केवेष एते आत्मान€ सुट्रणुते ॥ य एवं चेद्‌ ॥ इत्युपनिपत्‌ ॥ इति नवमो- झझुचाकः ॥ ९ ॥ ब्रहविदिद्सयमिदमेकबिश्शतिरज्ञादुक्नरससयाव्माणो व्यानोऽपान आ- काळ: प्रथित्री पुच्छर पड्िंशतिः प्रारण यजुऋऋर सामादेशोऽथवाङ्गिरसः पुच्छं द्वाचिश्शतिर्येतः श्रद्धसे<सत्ययोगो सहोज्टादश विज्ञानं प्रिय सोद्‌ः प्रमोद आनन्दो नहमएुच्छं द्वाविश्शतिरसन्नेवाथाष्टाविश्शतिरसत्पोडश भी- पास्मान्माजुषो सहुष्यगन्धवोणां देवगन्धर्वाणा पिनुणां चिरलोकलोकाना- साजाचाना कमेदेवानां ये कमेणा देवानामिन्द्रस्य बृहस्पतेः प्रजापतेत्रे- हाणः ॥ स यश्च संग्रासलेकपञ्चाशद्यतः कुतञ्व नेतसेकादश नव ब्ह्मविद्य एवं चेदेत्युपनिपत्‌ ऐ कै बीर्य बर सह नाचवतु ७ सह नो सुन्तु ॥ सह चीय करवावह ॥ लेजस्त्रिनावधी- तमस्तु मा विद्विपावहे ॥ ४ शान्ति: शान्तिः शान्तिः ॥ इति त्रह्मानत्दवल्ली ॥२॥ - २६ इंशाशपनिषत्सु- अथ सृशुवछी ॥ ३॥ हरि: ॥ सह नाववतु ॥ सह नौ सुनक्तु ॥ सह वीर्यं करवावहे ॥ ते- जस्विनावधीतमस्तु मा विद्विपावहे ॥ ॐ झान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ खुणुवै वारणिः ॥ वरुणं पितरसुपससार ॥ अधीहि भगवो ब्रह्मेति ॥ तस्मा एतत्प्रोवाच ॥ अन्नं प्राणं चक्षुः श्रोत्रं सनो वाचमिति ॥ त€ होवाच ॥ यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते ॥ थेन जातानि जीचन्ति ॥ यत्प्रयन्त्यसि- संविशन्ति ॥ तद्विजिज्ञासस्व ॥ तन्नक्षेति॥ स तपोऽत्तप्यत ॥ स तपस्तइचा ॥ इति प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ अन्न ब्रह्मेति व्यजानात्‌ ॥ अन्नाज्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते ॥ अन्नेन जातानि जीवन्ति ॥ अन्नं प्रयन्त्यसिसंचिशन्तीति ॥ तद्विज्ञाय ॥ पुनरेव चरणं पितरमुपससार ॥ अधीहि भगवो बहति ॥ तशहोचाच॥ तपसा बह निजिज्ञास- स्व ॥ तपो व्रह्मति ॥ स तपोऽतप्यत ॥ स तपस्तरवा॥ इति द्वितीयोऽनुचाकः॥ २॥ प्राणो ब्रह्मेति व्यजानात्‌ ॥ प्राणाज्येव खहिवसानि सूताचि जायन्ते ॥ प्राणेन जातानि जीवन्ति ॥ प्राणं प्रयन्त्यभिसं विशन्तीति ॥ तद्विहाय ॥ पुनरेव चरणं पितरञुपससार ॥ अधी हि भगवो ब्रह्मि ॥ तश्होचाच ॥ तपसा त्रह्म चिजिज्ञास- स्व॥ तपो ब्रह्मेति ॥ स तपोऽतप्यत ॥ स तपस्तध्चा ॥ इति ठृतीयोऽलुवाकः॥ ३॥ मनो ब्रह्मेति व्यजानात्‌ ॥ मनसो झेन खल्विमानि भूतानि जायन्ते ॥ सना जातानि जीवन्ति ॥ सनः गयन्त्यसिसंविशन्तीति ॥ तद्विज्ञाय ॥ युत- रेव वरुणं पितरसुपससार ॥ अधीहि भगवो बहति ॥ तश्होचाच ॥ उपसा अह्य विजिज्ञासस्त ॥ तपो ब्रह्मेति ॥ स तपोऽतप्यत ॥ स तपस्तशत्रा ॥ इति चतुथोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ विज्ञान ब्रह्मेति व्यजानात्‌ ॥ विज्ञानाज्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते॥ विज्ञानेन जातानि जीवन्ति ॥ विज्ञान अयन्त्यसिसंचिञन्तीति.॥ तद्विज्ञाय घुनरेद वरुणं पितरसुपससार ॥ अधीहि अगवो ब्रह्मेति ॥ तश्होचाच ॥ त- पसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व ॥ तपो ब्रह्मति ॥ स तपोऽतप्यत ॥ स॒ तपस्तहा ॥ इति पञ्चसोऽनुचाकः ॥ ५ ॥ | आनन्दो बह्मेति व्यजानात्‌ ॥ भानन्दाञ्चेव खल्विमानि भूतानि जा- यन्ते ॥ आनन्देन जातानि जीवन्ति ॥ आनन्द अयन्त्यसिसंचिञ्ञन्तीत्ति ॥ सपा आयबी वारुणी बिद्या ॥ परमे ब्योसन्‌ प्रतिष्ठिता ॥ य एव्र चेद्‌ प्रति- ` तिति ॥ अन्नवानच्चादो अवति ॥ महान्भवति अजया पञुसिर्बहाचच्चसेन ॥ महान्कोत्या ॥ इति पष्ठोऽनुचाकः ॥ ६॥ अन्न न जिल्ययात्‌ ॥ तङ्गतस्र ॥ प्राणो दा अचस ॥ शरीरमचादरू ॥ प्राणे तेत्तिरोयोपनिपत्‌ ॥७॥ २७ शरीरं प्रतिष्ठितम्‌ ॥ शरीरे ग्राणः प्रतिष्टितः ॥ तदेतदन्नमन्ने अतिछितस्‌ ॥स य एतदन्नसन्ने प्रतिष्ठित चेद्‌ प्रतितिष्ठति॥ अन्नवानन्नादो भवति ॥ महान्‌ भवति प्रजया पजुरिग्रद्ववचेसेन ॥ सहान कोत्या ॥ इति सस्तमोञ्युवाकः ॥ ७ ॥ अन्नं न परिचक्षीत ॥ त्तम्‌ ॥ आपो वा अन्नस्‌ ॥ ज्योतिरन्नादस्‌ ॥ अप्सु ज्योतिः प्रतिष्ठितस्‌ ॥ ज्योतिष्यापः प्रतिष्ठिताः ॥ तदेतदक्षसन्ने प्रति- 'टितस्‌ ॥ स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठित वेद अतितिष्ठति ॥ अञ्नवानन्नादो भ- चति ॥ महान्भवति प्रजया पशुमित्रह्मवचसेन ॥ महान्कीत्यों ॥ इत्यट्ट- सोऽनुचाकः ॥ ८ ॥ अन्नं वहु कुर्वीच ॥ त्रस्‌ ॥ एथिवी वा अन्नम्‌ ॥ आकाशोअ्चादः ॥ पृथिव्यामाकाशः प्रतिष्ठितः ॥ आकाशे एथिवी अतिष्ठिता ॥ तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्टितम्‌ ॥ स॒ य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठित वेद प्रतितिष्ठति ॥. अन्नवानन्नादो सवति ॥ सहान्भवति प्रजया पझुभिब्रह्मचचसेन ॥ महान्कीत्यां ॥ इति नव- सोऽलुवाकः ॥ ९ ॥ न कंचन वसतो प्रत्याचक्षीत ॥ तन्तस्‌ ॥ तस्माद्यया कया च विधया बहन प्रामयात्‌ ॥ अराध्यस्मा अन्नमित्याचक्षते ॥ एतद्वै सुखतो$5न्न< राद्धस्‌॥ सुखतो समा अन्न राध्यते ॥ पुतद्वै सध्यतोऽच्नई राद्धस्‌ ॥ मध्यतोऽस्मा अन्न राध्यते ॥ एतद्वा अन्ततोऽन्नश राद्धम्‌ ॥ अन्ततोऽस्मा अन्न राध्यते ॥ ९॥ य एदं वेद ॥ क्षेम इति वाचि ॥ योयक्षेस इति प्राणापानयोः ॥ केति इस्तयोः ॥ गतिरिति पादयोः ॥ चिसुक्तिरिति पायो ॥ इति सानुपीः समाज्ञाः ॥ अथ देवीः ॥ तृस्तिरिति वृष्टी ॥ बलमिति चिथुति॥ २ ॥ यश इति पझुषु ॥ ज्योतिरिति नक्षत्रेषु ॥ प्रजातिरखतमानन्दु इत्युपस्थे ॥ सर्चे- भित्याकारों ॥ तत्मतिष्ठेत्युपासीत ॥ प्रतिष्ठावान्‌ भवति ॥ तन्मह इत्युपा- सीत ॥ सहान अवति ॥ तन्मन इत्युपासीत ॥ मानवान्‌ सचति ॥ ३॥ तन्नम इत्युपासीत ॥ नम्यम्तेऽस्े कामाः ॥ तह्रहेत्युपासीत ॥ ब्रह्मवाच्‌ सवति ॥ तद्ठहाणः परिमर इत्युपासीत ॥ पर्येनं स्रियन्ते द्विषन्तः सपल्लाः ॥ परि येऽप्रिया आतृव्याः ॥ स यश्चायं पुरुषे ॥ यश्चासावादित्ये ॥ स॒ एकः ॥ ४ ॥ स य एवंयित्‌ ॥ अस्माल्लोकाठोस ॥ एतसञ्मयमास्मानसुपसंकरम्य ॥ एतं भ्राणमयसात्मानखुयसंक्रस्य ॥ पुतं जनोसयमातमानसुपसंक्रम्य ॥ पुतं दिज्ञानमयमात्सानसुपसंक्ररथ ॥ एतमानन्द्मयसात्मानसुपसंकरस्य ॥ इसा- छोकान्कामाच्ी कामरूप्यचुसंचरच्त ॥ एतत्सास गायन्नाते॥ हा ३ घु हा ३ बु हा ३ छु ॥ ५ ॥ जहमन्नमहमचमहमज्षम्‌ ॥ अहमज्ञादो २ 5हमन्नादो २ ऽइसञ्जाद्‌ः ॥ अहर छोकङ्दह<छोकछृदहईक्ञोकत्‌॥ अहमासं प्रथमजा ऋता ३ स्य ॥ पूर्व देचेस्योञ्युतख ना ३ भायि ॥ थो जा दुदाति स इदेश २८ शेशायुपनिपत्सु- सा ३ वाः ॥ अहृसञ्चसन्नसदुन्तमा ३ झि ॥ अहं विश्वं सुदनसभ्यभवां ३ ॥ सुबर्णज्योतीः ॥ य एवं वेद ॥ इत्युपनिषत्‌ ॥ ६ ॥ ( राध्यते चिद्युति सान- वान्भवत्येको हा ३ डु य एवं चेदेक च) ॥ इति दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ शुगुखस्म्रै यतो विशल्ति तद्विजिज्ञासस्व सन्नयोद्शाज्न ग्राण मनो विज्ञानमिति विज्ञाय तं तपसा द्वादश द्वादशानन्द इति सैपा दशा न निन्द्यात्‌ आणः झरीरमन्नं न परिचक्षीतापो ज्योतिरञ्चे वहु कुर्वीत परथि व्यामाकाश एकादशकादश ॥ न कचनकषष्टिरेकान्नविश्शतिरेकाज्विश्शति: ॥ सह नाववतु ॥ सह ना भुनक्तु ॥ सह वीर्य करवावहे ॥ तेजल्विनावधीत- सस्तु मा चिद्विपावहे ॥ ॐ शान्ति: झान्तिः शान्ति: ॥ ॥ शयुरित्युपनिवत्‌ ॥ ॥ इति व्गुवल्ली समापघता ॥ ३ ॥ शं नो सित्रः-शं वरुणः ॥ झं नो भवत्वर्यमा॥ शन इन्नरो इंहस्पतिः ॥ शं नो विष्णुरुरुक्रमः ॥ नमो ब्रह्मणे नसस्ते वायो ॥ त्वसेव अत्यक्षं ्रहमा- ससि ॥ त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि ॥ ऋतं वदिण्याचि ॥ सल वदिष्या- सि ॥ तन्मामवतु ॥ तद्दक्तारमवतु ॥ अवतु सास्‌ ॥ अवतु वक्तारम्‌ ॥ ४# शान्ति: दान्तिः शान्ति: ॥ ॥ इति तेच्तिरीयोपनिषस्संपूर्णा ॥ ७ ॥ ॥ ॐ तत्सत्‌ ॥ ऐतरेयोपनिषत्‌ ॥ ८ || वाह मे सनसि अतिष्ठिता सनो से वाचि भतिष्ठितमाविशदीस एसि ॥ चेदस्य म आणीस्थः कुतं मे स्रा भहासीरनेनाधीतेचाऽहोरान्रान्संदधास्यतं वदिष्यामि सलं वदिष्यामि तन्मासदछु तद्दक्तारभव तु अवछु मामवतु वक्तारस्‌ ॥ > शान्तिः झान्तिः शान्तिः ॥ आत्मा वा इद्सेक एवाध आसीक्षान्यस्किदम भिषत्‌ स इक्षत लोकाछु सुजा इति ॥ १॥ स इसांछ्ोजानसूजत अभ्मो सरीचीसैरमापोऽदोऽसभः परेण दिवं द्या; अतिश्ठाउन्तरिक्ष अरीचथः ॥ एथिदी मरो था अधस्तात्ता आपः ॥ २ ॥ स इक्षतेमे डु रोका लोळपाळाचु सजा इति ॥ सोऽन्य एच उप नयस छयद ॥ ३॥ तसभ्यदपत्त्याभितक्षय झं निरमिद्यद यथाण्डं सुखाद्वाग्वाचो5सिर्नासिके निरभिचेला चासिकास्यां त्राण: ॥ आणा- दाजुरक्षिणी निरमिथेतासक्षीभ्यां चकुअछुप आदिः कणो भरितः कणोभ्यां शत्रं ओन्नाहिशस््वक्किरसिय्त त्वचो छोमानि लोमभ्य जोषधि- वनस्पतयो दृदयं निरभिघत इुनृयाम्भनो बवसक्षन्टमा नाभिर्निर सिरु ऐतरेयोपनिपत्‌ ॥ ८ ॥ २९ नाभ्या अपानोच्पानान्सत्युः शिक्ष निरभिद्यत शिश्वाद्वेतो रेतस आपः ॥४॥ इति प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ ता एता देवताः रुष्टा अस्मिन्महत्यर्णचे प्राप” तंतमदानापिपासाभ्यामन्वार्जत्‌ ता एनसघुवन्नायतन नः प्रजानीहि यस्मि- न्प्रतिष्टिता अन्नमदामेति ॥ १ ॥ ताभ्यो गामानयत्ता अब्रुवन्न वे नोऽयमल- मिति ॥ ताभ्योऽश्वमानयत्ता अद्ठुवन्न व नोऽयमलमिति ॥ २॥ ताभ्यः पुरुपमानयत्ता अघ्चुवन्‌ सुकृतं वतेति पुरुपो वाव सुक्तम्‌ ॥ ता अबन्नवीय- थाऽऽयतनं प्रविशतेति ॥ ३ ॥ अझिवाग्भूरवा सुखं प्राविशद्वायुः प्राणो सूत्वा नासिके ग्राविशदादित्यश्चक्लु भूस्वाऽक्षिणी प्राविशद्दिशः श्रोत्रं सूत्वा कणों प्राविशन्नोपधिवनस्पतयों लोमानि भूरवा त्वचं प्राविशंश्चन्द्रमा मनो भूत्वा हृदयं ्ाबिशन्छृत्युरपानो सूत्वा नाभिं ्राविशदापो रेतो सूत्वा शिक्ष आ्राविशन्‌ ॥ ४॥ तमशनापिपासे अन्रूतामावाभ्यामभिम्रजानीहदीति ॥ ते अब्रचीदेताखेच वां देवतास्वाभजाम्येतासु भागिन्यौ करोमीति ॥ तस्माद्य- सै कस्यै च देवतायै हविरृह्यते भागिन्यावेवास्यामशनापिपासे भवतः १५॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ २॥ स इक्षतेमे नु लोकाश्च लोकपालाश्चान्नमेभ्यः सुजा इति ॥ १ ॥ सोऽपो- भ्यतपत्‌ ताभ्यो भिऽतक्षाभ्यो सूर्तिरजायत ॥ या वे सा सूर्तिरजायताञन्नं व तत्‌ ॥ २॥ तदेतरं पराङतजिघांसत्‌ तट्ठाचा जिघृक्षत्तन्नादाक्नोद्वाचा अही- तुस्‌ ॥ स यद्वैनद्वाचाऽमग्रदैप्यदमिव्याहृत्य हैवाञ्ञमत्रप्स्यत्‌ ॥ ३ ॥ तत्प्राणे- नाजिशुक्षत्‌ तन्नाशक्कोत्प्राणन ग्रहीतुम्‌ स यद्वैनत्म्राणेनामहेप्यदभिप्राण्य हेवा- चमन्नप्स्यत्‌ ॥ ४ ॥ तच्चक्षुपाऽजिष्रक्षत्‌ तन्नाशक्कोच्चक्कपा अहीतुस्‌ ॥ स यद्धे- नचछुपाअग्रहेष्यदहु्ठा हेवान्नमत्रप्स्यत्‌ ॥ ५ ॥ तच्छोत्रेणाजिधृक्षत्‌ ॥ तन्ना- शक्तोच्छोत्रेण अहीतुम्‌ ॥ स यद्धैनच्छ्रोत्रेणा्हैष्यच्छुस्वा हैवान्नमत्रप्खत्‌ ॥ ६ ॥ तत्वचाऽजिघक्षत्‌ तन्नाशक्तोत्तचा अहीतुम्‌ ॥ स॒ यद्धैनत्वचाऽग्रहै- व्यत्स्पृष्ठा हैवान्नमन्नप्स्यत्‌ ॥ ७ ॥ तन्मनसाऽजिषुक्षत्‌ तच्चाशक्वोन्मनसा अहीतुम्‌ ॥ स यद्वैनन्मनसाऽमहैष्यय्यास्वा हेवान्नसत्रप्खत्‌ ॥ ८ ॥ तच्छिश्षे- ` नाजिघृक्षत्तन्नाशक्तोच्छिश्षेन अहीतुम्‌ ॥ स यद्धेनच्छिक्षनाम्रहैष्यद्विसज्य हेवान्न- अत्रप्खव्‌ ॥ ९॥ तदपानेनाजिषृक्षत्‌ तदावयत्‌ ॥ सेपो5न्ञस्य अहो यद्वायुर- ज्ञमायुवा एष यद्वायुः ॥१०॥ स इक्षत कथं न्विदं महते स्यादिति स इंक्षत कतरेण प्रपद्या इति ॥ स इक्षत यदि वाचाऽभिव्याहृतं यदि प्राणेनाभिप्राणितं यदि चक्षुपा दष्टं यदि श्रोत्रेण श्रुतं यदि त्वचा स्पष्ट यदि मनसा ध्यात झद्यपानेनाभ्यपानित यदि शिक्षेन विस्रष्टमथ कोऽहमिति ॥ ११॥ स एतसेव सीमानं विदाधैँतया द्वारा प्रापद्यत॥ सैषा विदृतिर्नाम द्वाखदेतन्नान्दनं तस्य त्रण आवसथाखयः खमा अयमावसथोऽयमावसथोऽयमावसथ इति ॥१२॥ ३७. डशाघुपिषत्दु-' स जातो भूतान्यभिव्येख्यत्‌ किसिहान्यं बावदिपदिति ॥ स एतभेच पुरुषं नह्य ततममपश्यदिद्सद्शेमिति ॥ १३॥ तस्मादिदन्द्रो नामेदन्द्रो हवे नास तमिदन्द्रं सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते परोक्षेण परोक्षप्रिया इंच हि देवाः परोक्षप्रिया इव हि देवाः ॥ १३ ॥ इति तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ न इत्यतरेये द्वितीयारण्यके चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४॥ उपनिषत्सु ्रथमोऽध्यायः ॥ ५ ॥ पुरुपे ह चा अयमादितो गभो भवति ॥ यदेतन्रेतस्तदेतत्सचेभ्योऽङ्गेस्य.. स्तेजःसंभूतमात्मन्येदारमानं बिभति तद्यदा खयां सिञ्चत्ययेनज्ञनयति त- दुस्य प्रथमं जन्म ॥ १ ॥ तत्‌ खिया आत्मसूयं गच्छति यथा स्वमज्ज तथा तस्मादेनां न हिनस्ति सा5स्येतसात्मानमत्र गतं भावयति ॥ २ ॥ सा भाद- यित्री भावयितव्या भवति तं खी गर्भ विभर्ति सोऽम्र एवं ङुसारं जन्म- जोड्ये$विभावयति स यत्कुमारं जन्मनोऽेऽविभावयत्यास्माचसेद तञ्चाय-- यत्येषां लोकानां सन्तत्या एवं सन्तता हीमे छोकास्तदख द्वितीयं जन्म ॥ ३॥ सोऽस्यायमास्मा पुण्येभ्यः कर्भैभ्यः अ्रलिधीयतेऽधास्याऽयसितर आत्मा झद- कृत्यो दयोगतः मेति स इतः प्रयन्नेव पुनर्जायते तद्स्य तृतीचं जन्म ॥ ४ ॥ तहुक्तर्पिणा । गर्भेडु सन्नन्वेषासवेदमहं देवानां जनिसानि बिश्वा ॥ शातं सा युर आयसीररक्षञ्छः श्येनो जवसा निरदीयमिति गर्भ एवैतच्छयानो चासदेच एवझुचाच ॥ ५ ॥ स एवं बिंद्दानस्माच्छरीरसेदादृष्ये उस््रम्यासु- दिमिन्‌ खर्गे कोके हवाच कामानाइवाऽखतः समभवत्‌ समभवत्‌ ॥ ६॥ इति चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ इद्यैतरेयारण्यके पञ्जमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ उप निपस्सु द्वितीयोज्थ्यायः ॥ २॥ इ शतके el कोऽयया्मेति दयसुपास्महे कतरः स सात्मा थेन चा पर्सि येच वा झणोति येन चा गन्धानाजिघ्रति थेन वा दाचं व्याकरोति येन वा स्वाळु चाखाड च विजाबाति॥ ३ ॥ यदेतत हृदयं सनश्चेतव्‌ ॥ संज्ञानमाज्षान निशान अज्ञान सेधा ररि'तिमतियेनीचा जूतिः स्मृतिः संकल्प ऋतु रख: कामो चश . इति सर्वाण्येवेत्तानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि अचस्ति ॥ २४ य बर्ष इन्द्र एप प्रजापतिरेते सर्वे देवा इमानि च पञ्च सहाथूसानि ए- ` थिनी वायुराकाश आपो ज्योत्तीपीत्येतानीसानि च शुन्रसि्राणीन ॥ बीजा- नीतराणि चेतराणि चाण्डजानि च जाइजानि च स्वेदजानि चोद्धिजाचि चाश्वा गायः इइपा हस्तिनो यत्किचेदं प्राणि जङ्गमं च पतत्रि च यद्ध स्थावरं सर्द सताश्ञानेत्न॑ गज्ञाने प्रतिष्ठित पक्ञानेत्रो रोकः प्रज्ञा प्रतिष्ठा मानं ब्रह्म ॥ ३॥ रा यतेन गशेनात्मभासालोकाहुस्रम्यासुषिसन्‌ सगे लोके सर्वान्कासाना- स्वाड्टत: समभवत्‌ समभवत्‌ ॥ इत्योम ॥ ७ ॥ इति पञ्चमः खण्डः ॥५॥ छान्दोग्योपनिषत्‌ ॥ ९ ॥ ३१ ' इत्येतरेयारण्यके पष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥ उपनिपत्सु दृतीयोऽध्याथः ॥ इ ॥ चायो मनसि अतिष्टिता सनो से वाचि प्रतिः एतमाविराचीसे एथि ॥ चेः दस्य म आणीस्थः श्रुत मे मा प्रहासीरनेनाधीतेनाऽहोरात्रान्संदघान्य बदिः ष्यालि सत्यं वदिप्यासि तन्मामचलु तद्वक्तारमवत्वदतु सामवतु वक्तारसवतु :. बक्तारस्‌ ॥ ३” शान्तिः शान्तिः शान्ति: ॥ इत्येतरेयोपनिपत्संपूणो ॥ ८ ॥ ॥ ३० तत्सत्‌ ॥ छान्दोग्योपनिषत्‌ ॥ ९ ॥ आप्यायन्तु समाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षः ओत्रसथो बलमिन्द्रियाणि च ॥ सर्वाणि सर्व ब्रह्मोपनिषद्‌ माहं ब्रह्म निराकुया भा मा ब्रह्म निराकरोदनिरा- करणमस्त्वनिराकरणं मेस्तु तदात्मनि निरते य उपनिपस्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः. शान्तिः ॥ ओसिव्येतदक्षर्चङ्गीथसुपासीतो सिति द्युद्वायति तस्योपव्याख्यानस्‌ ॥१॥ एपां सूतानां पृथिवी रसः पृथिव्या आपो रसोऽपामोपधयो रस ओषधीनां युरुपो रखः घुरुपस्य वाग्रसो वाच कमस ऋचः साम रसः साज्न उद्दीथो रसः ॥ २॥ स एप रसानार रसतसः परमः परा्योऽएमो य उद्गीथः ॥३॥ कतसा कतमक्कतमत्कतमत्साम कतमः कतम उद्दीथ इति विसृष्ट भवति ॥ ४ ॥ वागेवकै प्राणः सासोसित्येतदक्षरसुद्गीथस्तद्वा एतन्मिथुनं यद्वाक च ` ग्राणश्चकूं च साम च॥ ५॥ तदेतन्मिथुनसो सित्येतस्मिन्चक्षरे सश्सज्यते यदा च मिथुनो समागच्छत आपयतो व तावन्योन्यस्य कामस्‌ ॥६॥ आप- यिता ह वे कामानां भवति य एतदेवं चिद्वानक्षरयुद्ीथसुपास्ते ॥७॥ तद्वा एत- दचुज्गाक्षरं यद्धि किंचानुजानात्योमित्येव तदाहपा एव सम्रद्धियेदनुज्ञा समध- यिता ह वे कासानां अवति य पुतदेचं विद्वानक्षरसुत्रीथस्युपास्ते ॥८॥ तेनेयं त्रयी विद्या वतेते ओमिला श्रावयत्योसिति शश्खत्योमिष्युद्रायत्येतस्यवाक्षरस्यापचित्ः महिज्ञा रसेन ॥९॥ तेनोभो झुरतो यश्वेतदेवं वेद यश्च न वेद ॥ नाना तु बिद्या चाचिद्या च यदेच विद्यया करोति श्रद्धयोपनिपदा तदेव यीयवत्तरं भवतीति खल्वेतंस्यंचाक्षरस्योपच्याख्यानं सवति ॥१०॥ तृतीयस्य प्रथमः खण्डः ॥ ३॥ देवासुरा ह चे यत्र संयेतिर उभये प्राजापत्यास्तद्ध देवा उद्दीथमाजहु- रनेनेनानसिभचिष्यास इति ॥ १ ॥ ते ह नासिक्यं ग्राणुङ्गीथसुपासांच- क्रिरे तशहासुराः पाप्मना विचिधुस्तस्मात्तेनोभयं जिघ्रति सुरभि च दुर्गन्धि च पाप्मना शेष विद्धः ॥ २॥ अथ ह नाचसुदीथसुपासांचक्रिरे ताईहा- सुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तयोभर्यं वदति सत्यं चानृतं च पाप्मना ह्येषा ३२ डेशाद्युपनिषत्सु-- बिद्धः ॥ ३ ४ अथ ह चक्षुरद्रीथसुपासांचक्रिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधु- स्तस्मात्तेनो भये प्यति दशनीय॑ चादरोनीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धस्‌ ॥ ४॥ अथ ह श्रोत्नसुद्दीथसुपासांचक्रिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनो- भय श्ञणोत्ति अवणीयं चाश्रवणीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धम्‌ ॥ ५ ॥ अथ ह सन उद्गीथमुपासांचक्रिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभय< संक- व्पयते संकडपनीयं चासँकडपनीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धम्‌ ॥ ६॥ अथ ह य पुवायं सुख्यः ग्राणस्तसुङ्गीथसुपासांचक्रिरे तशहासुरा ऋत्वा चिदृध्वंसुय- थाइमानमाखणसूत्वा चिध्वशसेत्‌ ॥ ७ ॥ एवं यथाइमानमाखणरूत्वा चिभ्व*- सत एव हैव स विध्व सते य एवंविदि पापं कामयते यश्चेनमसिदासति स एपो5इसाखणः ॥ ८ ॥ नेवैतेन सुरभि न दुर्गन्धि विजानात्यपहतपाप्मा हेप तेन यदक्षाति यत्पिवति तेनेतरान्‌ प्राणानवत्येतसु एवान्ततोऽचिर्वो- स्क्रामति व्याददात्येवान्तत इति ॥ ९ ॥ त£हाक्षिरा उद्दोधसुपासांचक्रे एवा- ङ्गिरस॑ मन्यतेऽङ्गानां यद्रसः ॥ १० ॥ तेन तह दुहस्पतिरुद्दीथमुपासांचक्र एतसु एव बृहस्पति मन्यते वारिघ वृहती तस्या एप पतिः ॥ ३१ ॥ तेन तश्हायास्य उद्गीथमुपासांचक्र एतसु एवायास्यं सन्यन्त आस्याद्यदयते ॥१२॥ तेन तशह बको दाल्भ्यो विदांचकार ॥ सह नेमिपीयानाझुङ्गाता वभूच स ह सेभ्यः कामानागायति ॥ १३॥ आयाता ह चे कामानां भवति य एतदेचं विद्वानक्षरयुद्गीथसुपास्त इत्यध्यात्मम्‌ ॥१४॥ तृतीयस्य द्वितीयः खण्डः ॥ २॥ अधाधिदेवतं य एवासो तपति तसुन्गीथसुपासीतोद्यन्वा एप प्रजाभ्य उद्गायति उद्यशस्तमोभयमपहन्त्यपहन्ता ह वे भयस्य तमसो भवति य पुवं चेद ॥ १ ॥ समान उ एवायं चासौ चोष्णोऽयसुप्णोऽसो स्वर इतीभसाच- क्षते स्वर इति प्रलास्वर इत्यसुं तस्माद्वा एतसिममसु चोङ्गीथसुपासीत ॥२॥ अथ खलु व्यानमेचोद्गीथसुपासीत यद्वै प्राणिति स प्राणो यदपानिति सो- ऽपानोऽथ यः ग्राणापानयोः सन्धिः स व्यानो यो व्यानः सा वाच्‌ तस्मा- द्प्राणन्ननपानन्वाचसभिव्याहरति ॥ ३ ॥ या वाक्सक्तेस्मा दप्राणञ्ननपानन्रूच- ससिव्याहरति यक्तेत्साम तस्मादप्राणन्ननपानन्सास गायति यत्साम स उद्गीथस्तस्माद्प्राण्चनपानञ्ुुद्ायति ॥ ४ ॥ अतो यान्यन्यानि चीर्यचन्ति क- सणि यथाझेसेन्थनमाजेः सरणं ढस्य धनुष आयसनमप्राणन्ननपान$स्तां नि- च, २९. ०० = ७ च | करोत्यतस्य हेतोव्यानसेवोहीथसुपासीत ॥ ५ ॥ खरूद्वीथाक्षराण्युपासीतो- | ह्वीथ इति प्राण एवोत्पराणेन ह्युत्तिष्ठति वाग्गीवांचो ह गिर इत्याचक्षते$ळं थसच्चे हीद< सर्वश स्थितम्‌ ॥ ६ ॥ द्योरेवोदन्तरिक्षं गीः एथिवी यमादित्य एवोद्वायुगीरज्िस्थ<सासदेद एवोद्यजुर्वेदो गीः ऋर्वेदस्थं ढुग्थेञ्सै चाग्दोहं पो वाचो दोहो5न्नवानन्नादों भवति य एतान्येवं विद्वानुद्दीथाक्षराण्युपास्त sr छान्दोग्योपनिषत्‌ ॥ ९ ॥ ३३ उद्गीथ इति ॥ ७ ॥ अथ खल्वाशीः सम्रद्धिरुपसरणानीत्यु पासीत येन साच्या स्तोष्यन्स्यात्तत्सामोपधाचेत ॥ ८.॥ यस्यारूचि ताझूच॑ यदार्षेयं तस्पि यां देवतासभिष्टोष्यन्स्यात्तां देचताझुपधाचेत्‌ ॥ ९ ॥ येन छन्दसा स्तोष्यन्स्या- त्तच्छन्द उपधावेद्येन स्तोसेन स्तोष्यमाणः स्यात्तश स्तोमसुपधाचेत्‌ ॥ १०॥ यां दिशमसिष्टोप्यन्स्यात्तां दिशसुपधाचेत्‌ ॥ ११ ॥ आत्मानमन्तत उपरृत् स्तुवीत कार्म ध्यायन्नप्रमत्तोऽभ्याशो ह यदस्पे स कामं: स्ख्येत यस्कासः स्तुवीतेति यत्कामः स्तुवीतेति ॥ १२ ॥ प्रथमस्य तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ ३मित्येतदक्षरञुङ्गीथसुपासीतोमिति ह्युद्गायति तस्यो पच्याख्यानस्‌ ॥१॥ देवा चे स्रृलोत्रिम्यतखयीं चिद्या म्राबिशशस्ते छन्दोभिरच्छादयन्यदे सिरच्छा- दयश्स्तच्छन्दसां छन्दस्त्वम्‌ ॥ २ ॥ ताचु तत्र सृत्युयथा मत्स्यसुदके परि- पझ्येदेवं पर्यपश्यदचि साम्नि यजुषि । ते चु वित्त्वोध्वी त्ररचः साञ्नो यज्जुपः स्बरसेव ग्रात्रिशन्‌ ॥ ३ ॥ यदा चा ऋरचमासोत्योसित्येवातिस्वरस्येच सा- सेव यजुरेप उ खरो यदेतदक्षरमेतदस्तसभयं तत्प्रविञ्य देवा अमृता अभया अभवन्‌ ॥ ४ ॥ स य एतदेवंबिद्वानक्षरं प्रणोत्येतरदेचाक्षरश्स्वरम- सतमभयं प्रविशति तत्मविश्य यदम्रुता देवाखद्स्रतो भवति ॥ ५ ॥ चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ अथ खलु य उक्गीथः स अणवो यः प्रणवः स उद्गीध इत्यसो चा आदित्य उद्बीथ एप प्रणव ओमिति ह्येष खरन्नेति ॥ १ ॥ एतसु एवाहमभ्यागासिषं तस्मान्मम स्वसेकोऽसीति ह कौपीतकिः पुत्रसुवाच रञ्मीऽस्त्वं पर्योवतेया- इहवो चे ते भविप्यन्तीत्यधिदेवतस्‌ ॥ २॥ अथाध्यात्मं य पुवायं झुख्यः प्राणस्तसुङ्गीथस्ुपासीतोमिति ह्येप स्वरन्नेति ॥ ३॥ एतसु पुवाहमभ्यया- सिषं तस्मान्मम त्वमेकोऽसीति ह कोपीतकिः पुत्रमुवाच प्राणाइस्त्वं भूमा- नसमिगायताद्वहचो चे से अचिष्यन्तीति ॥ ४ ॥ अथ खलु य उन्नीयः स ग्रणचो यः प्रणचः स उद्दीथ इति होतृषदनाद्वैवापि दुरुद्दीथमनुसमाहरती- त्यनुसमाहरतीति ॥ ५ ॥ पञ्चम; खण्डः ॥ ५ ॥ इयमेवर्गञ्चिः साम तदेतदेतस्यास्रच्यष्यूढश साम तस्माइच्यध्यूड सास गीयत इयमेव साऽसिरमस्तत्साम ॥ १ ॥ अस्तरिक्षमेवग्वायुः सास तदेतदे- तस्याखच्यष्यूढध साम्‌ तस्माइच्यध्यूडश्साम रीयतेऽन्तरिक्षमेव सा वायु- रसस्तत्साम ॥ २॥ रेबगोदित्यः साम तदेतदेतस्याख्च्यष्यूढ्ं सास तस्मा- दच्यष्यूढई खास रीयते छओरेच सादित्योऽमस्तरस्राम ॥ ३॥ नक्षत्राण्यवक्‌ चन्द्रमाः सास तदेतदेतस्थारूच्यध्यूढडर साम तस्माध्च्यध्यूड< सास गीयते नक्षन्नाण्येच सा चन्द्रमा अमस्तत्साम ॥ ४॥ अथ यदेतदादित्यस्य शुक झाः सैदर्गथ यन्नीलं परः कृषणं हत्साम तदेसदेतस्यास्हच्यष्यूढ$ं सास तस्मा- अ. उ. ३ - ३७ इशाययुपनिषत्सु- रब्यध्यूढ< सास शीयते ॥ ५ ॥ अथ यदेवेत्दादिलस्थ छुछे भा: संघ साथ यजीळ परा कृष्ण तद्मस्तरलाभाथ य एपोडन्तरादित्ये हिरण्मयः युरुषों इ श्यते हिरण्यइसश्चुहिरण्यकेश आप्रणखात्सवे एवं सुबर्ण: ॥ ३ ॥ तस्य यथा कप्यासं घुण्डरीकसेचमक्षिणी तस्योदिति नाम स एुए सर्वभ्य: पाप्मस्य उदित उदेति इ चे सर्वेभ्यः पाप्मभ्यो य एवं चेद्‌ ॥ ७ ॥ तस्यक्‌ च साम च गेष्णो तस्ाइुङ्ीयलस्याच्चेचोङ्ीतेतस्य हि गाता स एष ये चासुष्मा- स्पराज्ो रोकास्तेपां चे्े देवकामानां चेत्यधिदेवतन्‌ ॥८॥ पएः खण्डः ॥६॥ अथाध्यात्मं वागेवळे आणः सास तदेतदेतस्यास्च्यष्यूढर सास तस्मा इच्यध्यूढर लास गीयते वागेव सा प्राणोऽमस्तत्साम ॥ १ ॥ चक्खरेवगात्मा सास सदेतदेतस्याक्ूच्यष्यूढर सास .तस्मादच्यध्यूढ< सास गीयते चक्षुरेव सात्माऽमस्तस्साम ॥ २ ॥ ओधघ्नसेबङ मनः साम तदेतदेतस्याकच्यष्यूढः सास तस्माचच्यध्यूढर सास गीयते श्रोत्रमेव सा मनोअमस्तत्यास ॥ दे ॥ अध यदेददद्णः झुछ् भाः सेवर्गथ यज्चीछ परः कृष्ण तस्सा तदेत ेतस्या सच्यध्यूठश्याम तस्यादच्यभ्यूढश खाम गीयते अथ यढेवेतदक्ष्ण: झुछ भाः सेव साइथ यञ्जीलं परः कृष्ण तदसस्तत्सास ॥ ४ ॥ अथ य पुपाडन्तर- क्षिणि एुइपो इइ्यते सेवक्तेप्लाम तढुक्थ तथजुस्तद्ह्म यस्यतस्य तदेव खूप -> >» PY 3 ईक दृझुष्य रूपं यावसुण्य गेण्णा ता गेष्णो यज्ञाम तज्ञास ॥५॥स एषये ` चेतण्भादवीळो छोकास्तेपा चेष्टे मन्नुष्यकासानां चेति तच्च इसे वीणायां गायन्त्येतं ते गायन्ति तस्मात्ते भयसनयः ॥ ६॥ अथ य एतदेव चिद्वा- न्साम गायत्यभी स गायति सोऽसुनेव स एप ये चासुप्मात्पराञ्चो लोका- स्ताशश्चापोति देवकामास्ताश्थ ॥-७ ॥ अथानेनव ये चतस्मादवाञ्जो लोक शाभोति सनप्यकासाध्च तस्माद हेवंविदद्वाता ब्रयात ॥ ८ ॥ क ते क्ा- समागायानी लेए हाच कासयानस्थेष्टे य एवं बिद्ठान्सास गायति सास गा- यत्ति ॥ ९ ॥ सघन; खण्डः ॥ ७ ॥ त्रयो होहीथे कुशला बभूबुः शिलकः शालावत्यश्षकितायनो दाए्भ्यः ध्रवाइणो जेवलिरिति ते होचुरुद्दीथे च कुशलाः स्मो हन्तोद्गीथे कथां वदास इलि. ॥ ३ ॥ तथेति ह सञ्चुपविबिछुः स ह अवाहणो जवलिएवाच भगव- न्तावय्े बदला बाहाणयोवदतोचाचई श्रोप्यासीति ॥ २॥ स इ शिलकः शालावलशकफितायन दाळ्भ्यञ्ञचाच हन्त स्वा 'उच्छानीति एच्छेति होवाच ॥ ३ ॥ का साझो गतिरिति खर इति होवाच स्वरस्य का गतिरिति प्राण इति होवाच प्राणस्य का गतिरित्यज्ममिति होदाचाञ्स्य का गतिरित्याप इति होवाच ॥ ४ ॥ अपा का शतिरिखलो लोक इति होयाचासुष्य लोकस्य का | पातारात न श्या गकस !तानयादाति हमाल स्वग चय खक ९ सामाशिसे- ~ छन्दोंग्योपनियय्‌ ॥ ९ ॥ ३५ ` स्थापयासः खर्गसश्खायर डि सामेति ॥ ५ ॥ तर ह शिकः शाछावलक्ने- कितायंचं दालम्यछुवाचाम्रतिष्ठितं चे किळ ते दालभ्य साम यस्त्वेतहि बूया- श्सूर्था ते विपतिष्यतीति मूधा ते विपतेदिति ॥ ६ ॥ इन्ताहमेतञ्चरावत्तो येदानीति चिद्वीति होवाचाड्युष्य छोकस्य का गतिरित्ययं लोक इति होवा- चास्य छोकस्य का गत्तिरेति न अतिष्ठा लोकमतिनयेदिति होवाच प्रतिष्ठां चं लोकश सामासिस€स्थापयामः अतिए्ठासश्स्ताव९ हि सामेति ॥ ७॥ त ह प्रवाहणो जेवलिरवाचान्तवद्वे किर ते शालावत्य खास यस्त्वेतर्हि ब्रूया- न्सूधो ते चिएत्तिपष्यतीति सूर्था ते विपतेदिति हन्ताहमेतद्भयवत्तो वेदानीति विद्वीति होताच ॥ ८ ॥ अष्टमः खण्डः ॥ ८ ॥ अस्य लोकस्य का गतिरित्याकादा इति होवाच सदोणि ह चा इमानि भू- तान्याकाशादेच समुत्पद्यन्त आकाशं ग्रत्यस्तं यन्त्याका्ञो ह्येवैभ्यो ज्याया- नाकाशः परायणस्‌ ॥ १ ॥ स एप परोवरीयाचुद्वीथः स एषोऽनन्तः परोव- रोयो हास्य अवति परोवरीयसो ह लोकायति य एतदेवं विद्वान्परोवरी- याइससुद्गीथसुपास्ते ॥ २ ॥ त€हेतमतिधन्वा शौनक उदरशाण्डिल्यायो- क्रवोवाच यावत्त एन प्रजायासुद्वीथ वेदिष्यन्ते परोवरीयो हेभ्यस्तावदस्सिं- झोके जीवनं भविष्यति ॥ ३ ॥ तथासुष्मिँछोके लोक इति स य एतमेवं चिद्वाचुपास्ते परोवरीय एव हास्यास्मिँलोके जीवनं भवति तथाझुष्मिँछोके छोक इति लोके लोक इति ॥ ४ ॥ नवस; खण्डः ॥ ९ ॥ मटचीहतेषु कुरुप्वारिक्या सह जाययोषस्तिह चाक्रायण इभ्यग्रामे प्रद्वा- णक उवास ॥ १ ॥ स हेभ्यं कुल्मापान्खादन्तं विभिक्षे तशहोवाच ॥ ने- तोऽन्ये चिद्यन्ते यञ्च ये म इम उपनिहिता इति ॥ २ ॥ एतेपां मे देहीति होवाच तानस्मे ग्रददो हन्ताचुपानमित्युच्छिष्टं चे से पीतशस्यादिति होवाच ॥ ३ ॥ न स्त्िदेतेऽप्युच्छिष्टा इति न वा अजीविष्यमिमां न खादन्निति हो- वाच कामो स उदपानमिति ॥ ४ ॥ स ह खादित्वातिरोपा्ायाया आज- हार साम्र एव सुसिक्षा बभूव तान्प्रतिगृह्य निदधौ ॥ ५॥ स ह प्रातः सं- जिहान उवाच यद्वतान्नस्य रभेमहि रभेमहि घनमात्राई राजासो यक्ष्यत समा सर्वेरात्विज्येत्ेणीतेति ॥६॥ तं जायोवाच हन्त पत इम एव कुल्माषा इति तान्खादिस्वाऽझ्रं यज्ञ विततमेयाय ॥ ७ ॥ तत्रोद्गाद्नास्तावे स्तोष्य- अाणालुपोपविवेश स ह प्रस्तोतारसुदाच ॥ <॥ प्रस्तोतयो देवता अस्ताव- गन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रस्तोष्यसि सूर्घा ते विपतिष्यतीति ॥ ९ ॥ एवसे- बोह्ातारसुवाचोद्गातयी देवतोट्रीथमन्वायत्ता ता चेदविद्वाचुद्गास्यसि सूषा ले विपतिष्यतीति ॥ १० ॥ एवमेव प्रतिहतोरखुवाच अतिहतेयों देवत! ३६ इंशाशुप निषस्सु- प्रतिहारमन्वायत्ता तां चेद्चिद्वान्प्रतिहरिष्यसि मूघो ते विपतिष्यतीति ते इ समारतास्तूष्णीसासाचक्रिरे ॥ ११ ॥ ददामः खण्डः ॥ १० ॥ अथ हेन यजमान उचाच भगवन्तं वा अहं बिविदिपाणीत्युपस्तिरस्सि चाक्रायण इति होवाच ॥ १ ॥ स होवाच भगवन्तं वा अहमेसिः सवेरा- त्विज्ये: पंयेशिपं भगवतो चा अहमवित्त्यानच्यानवृषि ॥ २ ॥ अगवाश्स्त्वेव से सरमैंरात्विज्यरिति तथेत्यथ तल्ंथ एव समतिसृष्टाः स्तुवतां यावत्वेश्यो धनं दद्यात्तावन्सम दद्या इति तथेति ह यजमान उवाच ॥ ३ ॥ अथ इेनं प्रस्तो- तोपससाद प्रस्तोतया देवता प्रस्तावमन्वायत्ता तां चेदविदान्प्रस्तोप्यसि सूरा ते विपतिष्यतीति सा भगवानवोचस्कतमा सा देवतेति ॥ ४ ॥ प्राण इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि प्राणमेवासिसंविशन्ति प्राणस- भ्युजिहते सैपा देवता प्रस्तावमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रास्तोष्यो सू्धा ते च्यपतिप्यत्तथोक्तस्य मयेति ॥ ५ ॥ अथ हेनसुद्वातोपससादोद्वातर्या देवतो- द्रीथमन्वायत्ता तां चेदचिद्वानुद्गास्यसि सूर्धा ते विपतिष्यतीति सा भगचा- नवोचस्कतमा सा देवतेति ॥६॥ आदित्य इति होवाच सर्वाणि ह चा इमानि भूतान्यादित्यसुचेः सन्तं गायन्ति सैपा देवतोद्गीथसन्वायत्ता तां चेदविद्वा- बुदगाखो सूधो ते च्यपतिष्यत्तथोक्तस्य मयेति ॥ ७॥ अथ हेन प्रतिहतो- पससाद्‌ प्रतिहतेर्या देवता प्रतिहारसन्वायत्ता तां चेदविद्टान्प्रतिहरिष्यसि स्रूघो ते विपतिप्यतीति मा भगवानवोचत्कतमा सा देवतेति ॥ ८ ॥ अन्न- मिति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि सूतान्यन्नमेच प्रतिहरमाणानि जीवन्ति सपा देवता प्रतिहारमन्वायत्ता तां चेदचिद्वान्प्र्हरिष्यो सूधो ते व्यपति- व्यत्तथोक्तस्य मयेति तथोक्तस्य मयेति ॥ ९ ॥ एकादशाः खण्डः ॥ ११ ॥ अथातः शोव उद्दीथसद्ध वको दाइभ्यो ग्लावो चा सैत्रेयः स्वाध्यायसु- द्वव्राज ॥ १ ॥ तस्मे श्वा श्वेतः ग्राहुब भूव तमन्ये श्वान उपसमेत्योचुरन्नं नो सरगवानागायत्वशनायाम वा इति ॥ २॥ तान्होवाचेहेच सा मातरुपससी- यातेति तद्ध वको दाइभ्यो ग्लावो वा मैत्रेयः प्रतिपालयांचकार ॥ ३ ॥ ते ह यथेवेदं बहिष्पवमानेन स्तोष्यमाणाः सध्रव्धाः सपेन्तीत्येव मासरूपुस्ते ह ससुपनिइय हिँचक्ः ॥ ४ ॥ ओश्मदाश्मोंश्पिबाइ्मो१देवों वरुण: प्र- जापत्तिः सचितादन्नमिहा२हरदन्नपतेरन्नमिहाहरा२हरो३्मिति ॥ ४ ॥ द्वा दृशः खण्ड: ॥ १२ ॥ अयं वाद लोको इाउकारो वायुहांइकारश्वन्द्रमा अथकार आस्मेहका- रोऽझिरीकारः ॥ १ ॥ आदित्य ऊकारो निहच एकारो विश्वेदेवा औहोइ- कारः प्रजापतिहिकारः प्राणः खरोच्न्ञ या वाग्विराट्‌ ॥ २॥ अनिरुक्तख- योदुझस्तोभः संचरो हुंकारः ॥ ३ ॥ दुग्धेऽसे वाग्दोहं यो वाचो दोहोऽञ्च- os छान्दोग्योपनिषत्‌ ॥ ९ ॥ ३७ वानन्नादो भवति य गुतासेवश्साञ्चामुपनिषदे वेदोपनिषदं वेद इति ॥ ४ ॥ त्रयोदशः खण्डः ॥ १३ ॥ इति प्रथमः प्रपाठक: ॥ १ ॥ अथ द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ ॐ समस्तस्य खलु सारा उपासनश्साधु यत्खल साधु तत्सामेत्याचक्षते यद्साधु तदसामेति ॥ १ ॥ तदुताप्याहुः सान्ननसुपागाद्ति साधुनेनसुपा- गादित्येव तदाहुरसाञ्नेनसुपागादित्यसाधुनेतसुपागादित्येच तदाहुः ॥ २॥ अथोताप्याहुः साम नो वतेति यत्साधु भवति साधु वतेत्येव तदाहुरसा- स नो वतेति यदसाघु भवत्यसाधु वतेतेच तदाहुः ॥ ३॥ स य पतदेचं विद्वान्साथु सामेत्युपास्तेऽभ्याशो ह यदेनऽ साधवो धर्मा आ च गच्छेयु- रुप च नमेयुः ॥ ४ ॥ इति प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ लोकेएु पञ्चविधशसामोपासीत पृथिवी हिंकारोऽसिः ्रस्ताचोऽन्तरिक्षसु- ढीथ आदित्यः प्रतिहारो द्यानिघनमित्यूथ्वेपु ॥ १ ॥ अधाइत्तेपु योहिकार आदित्यः प्रस्तावो चन्तरिक्षमुद्दीथो$भ्िः प्रतिहारः एथिवी निधनस्‌ ॥ २॥ कस्पन्ते हास्मै लोका ऊध्वाश्चाचत्ताश्च य एतदेव विद्वां्लोकेषु पञ्चविध सा- सोपास्ते ॥ ३ ॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ वृष्टो पञ्चविधशसामोपासीत पुरो वातो हिँकारो मेघो जायते स प्रस्ताचो वर्षति स उद्गीथो विद्योतते स्तनयति स प्रतिहारः ॥ १ ॥ उद्गृह्णाति तन्नि- धनं वर्षति हास्मै वर्षयति ह य एतदेवं विद्ठान्वृशी पञ्चविधश्सामोपास्ते ॥ २ ॥ इति तृत्लीयः खण्डः ॥ ३॥ सवास्वप्सु पञ्चविघशसासोपासीत मेघो यत्सँंछवत्ते स॒ हिंकारो यद्वर्पति स प्रस्तावो याः प्राच्यः स्यन्दन्ते स उद्गीथो याः प्रतीच्यः स ग्रतिहारः स- मुद्दों निधनम्‌ ॥ १ ॥ न हाप्सु म्रेत्यप्सुमान्भवति य एतदेवं विद्वीन्सवा- स्वप्सु पञ्चविध सासोपास्ते ॥ २ ॥ इति चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ ऋतुपु पञ्चविध सामोपासीत चसन्तो हिंकारो ग्रीप्मः अस्तावो वर्षा उद्गीथः शरत्प्रतिहारो हेमन्तो निधनम्‌ ॥ १ ॥ कल्पन्ते हास्मा ऋतव ऋतुमान्भवति य पुतदेचं विद्वानृतुषु पञ्चविध सासोपास्ते॥ २॥ इति पञ्चमः खण्डः ॥ ५ ॥ पपु पञ्चविध सामोपासीताजा हिंकारोऽवयः प्रस्तावो गाव उद्गीथोऽश्वाः प्रतिहारः पुरुषो निधनस्‌ ॥ १ ॥ भवन्ति हास्य पशवः पशुमान्भवति य एतदेवं विद्वाल्पळुपु पञ्चविध सामग्पास्ते ॥२॥ इति पष्ठः खण्डः ॥६॥ प्राणेषु पञ्चचिर्ध परोवरोयः सामोपासीत प्राणो हिंकारो चाकम्रस्ताचश्चक्लु= | हद्गीथः श्रोत्रं प्रतिहारो मनो निधनं परोवरीयाईसि वतानि र ॥ १ ॥ परो- चरीयो हास्य भवति परोवरीयसो ह्‌ लोकाञ्जयति य एतदेव बिद्वान्म्राणेणु ३८ डेशाद्युपनिषत्सु-- पञ्चचिष् परोदरीचः सामोपास्त इति तु पञ्चविधस्य ॥ २॥ इति सत्तमः रजण्ड: ॥ ७ ॥ अथ सप्तविधस्थ वाचि सप्तविध< सामोपासीत यत्किंच वाचो इमिति स हिंकारो यरमेति स ग्रखावो यदेति स आदिः ॥ १ ॥ यढुदिति स उद्डोधो यत्प्रतीति स ग्रतिहारों यदुपेति स उपद्ववो' यज्ञीति तत्षिघनस्‌ ॥ २ ॥ दु- स्धेऽस्मे वाग्दोहं यो वाचो दोहोउन्नवानज्ञादों भवति य एतदेयं विद्वान्वाचि सञ्षविधश सासोपास्ते ॥ ३ ॥ इति अष्टमः खण्डः ॥ ८ ॥ अथ खल्वसुसादित्यश सप्तविधश्सामोपासीत सर्वदा समस्तेन सास सां प्रति मां प्रतीति सर्वेण समस्तेन साम ॥ १ ॥ तस्मिन्निमानि सर्वाणि सूता- न्यन्वायत्तानीति विद्यात्तस्य यत्पुरोदयारख हिंकारस्तदस्य पशचोऽन्यायत्तास्त- समाति हिँङुचन्ति हिंकारभाजिनो होतस्य साञ्नः ॥ २.॥ अथ यव्प्रथमो दिते स प्रस्तावस्तदस्य सचुप्या अन्चायत्तास्तस्यात्ते प्रस्तुतिकामाः प्रशश्साकासाः ग्रस्तावभाजिनो ह्येतस्य साञ्नः ॥ ३ ॥ अथ यस्सङ्गवचेलाया< स आदिस्त- दस्य चयाश्स्यन्वायत्तानि तस्मात्ताच्यन्तरिक्षेऽनारम्भणान्यादायात्मानं परिप- तन्त्यादिभाजीनि ह्येतस्य साञ्नः ॥ ४ ॥ अथ यस्संप्रति सध्यन्दिने स उङ्गी- धस्तदख देवा अन्वायत्तास्तस्सात्ते सत्तमाः ग्राजापत्यानाञुद्गीथभाजिनो ह्येतस्य साह: ॥ ५॥ अथ यदूध्व सध्यदिनात्यागपराह्वात्स प्रतिहारस्तदस्य गभा अन्वायत्तास्तस्मात्ते प्रतिहृता नाषपचन्ते प्रतिहारभाजिनो हतस्य साः ॥ ६ ॥ अथ यदृध्वेसपराहवात्मागस्तमयात्स उप्द्रवस्तदस्यारण्या अन्वायत्तास्तस्मात्ते पुरुषं दृष्ठा कक्ष श्रञ्जमिव्युपद्रवन्त्युपद्रवभाजिनो ह्येतस्य सानः ॥ ७ ॥ अथ यत्प्रथमास्तमिते तन्निधनं तदस्य पितरोऽन्वायत्तास्त- स्मात्ताज्निदधति निधनभाजिनो ह्येतस्य साञ्न एवं खल्वसुमादित्यश सप्तविध* सामोपास्ते ॥ ८ ॥ इति नवमः खण्डः ॥ ९ ॥ अथ खल्वात्मसंसितमतिख्धत्यु सप्तविधर सामोपासीत हिंकार इति ध्य- क्षरं प्रस्ताव इति श्यक्षरं तत्समस्‌ ॥ १ ॥ आदिरिति अक्षरं प्रतिहार इति चतुरक्षरं तत इहक तत्ससस्‌ ॥ २ ॥ उद्गीथ इति भ्यक्षरसुपद्रच इति चतु- रक्षरं त्रिसिखिभिः समं भवत्यक्षरमतिणिष्यते च्यक्षरं तत्ससस्‌ ॥ ३ ॥ नि- धनमिति च्यक्षरं तत्सममेव भवति तानि ह वा एतानि द्वाविश्शवतिरक्षराणि ॥ ४ ॥ पुकचिऽशत्यादित्यमासोत्येकचिश्शो वा इतोऽसावादिल्ो द्वाविश्दोन एरमादिखाओयति तज्ञाकं तद्विशोकस्‌ ॥ ५ ॥ आसोतीहादित्यस्य जयं यरो हास्यादियजयाजयो सवति य पतदेवं विट्वानास्मसंसितसति्भत्यु सविर सामोपास्ते सामोपास्ते ॥ ६ ॥ इति दशसः खण्डः ॥ १० | मनो हिंकारो चाक्प्रसावश्चक्चर्ट्रीथः श्रोत्रं प्रतिहार: प्राणो लिक्षमपे Sone छान्दोग्योपनिषत्‌ ॥ ५ ॥ ३९ द्वायत्न॑ आणेयु प्रोतम्‌ ॥१॥ स य एवसेतद्वायत्रं प्राणेषु भोतं वेद प्राणी अबति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पञ्ुु भिभवति महान्कीत्या सहासना: स्यात्तद्रतम ॥ २ ॥ इत्येकादशः खण्डः ॥ ९१॥ असिसन्थति स॒ हिंकारो चूसो जायते स अस्ताचो ज्वलांते स उद्दी- धोऊज्ञारा भवन्ति स प्रतिहार उपशास्थति तम्चिधनर सश्शाय्यति तज़िध- नसेतद्रथन्तरमम्नौ पोतम ॥ १ ॥ सा य एक्सेतद्थन्तरमझो ओतं चेद बहा- चचस्य्यज्ञादों भवति सर्वसायुरेति ज्योग्जीवति महान्मजया पछुसिभवाति सहान्कीत्या न प्रद्यकछसिमाचाभेन्न निष्टीवेत्तद्रतर्‌ ॥ २ ॥ इति द्वादशः स्वण्ड; ॥ १२ ॥ उपसच्चयते स हिंकारो ज्ञपयते स ्रस्तावः खिया सह रोते स उन्गीथः अ्रतिखी सह रोते स प्रतिहारः काल गच्छति तन्निधनं पारं गच्छति तन्नि- भनसेतद्वामदेव्यं मिथुने मोतस्‌ ॥ ३॥ स य पुवसेतद्वामदेव्यं मिथुने मोतं वेद सिथुनीभनति मिथुनान्मिथुनात्मजायते सर्वमायुरेति उयोग्जीवति म- हान्गजया पशुसिर्भवति सहान्कीर्या न कांचन परिहरेत्तदतस्‌ ॥ २ ॥ इति त्रयोदशः खण्ड: ॥ १३ ॥ उद्यन्हिकार उदितः प्रस्तावों मध्यन्दिन उद्गीथोऽपराह्णः मरतिहारोऽस्तं यन्निधनमेतद्ुहदादित्ये प्रोतस्‌ ॥ १॥ सय पुचसेतडुहृदादितये प्रोतं चेद तेजस्व्यज्ञादो भवति सर्वमायुरेति अ्योग्जीवति महान्प्रजया पछ्॒भिर्भवत्ति सहान्फीर्या तपन्त न निन्देत्तद्वतम्‌ ॥ २ ॥ इति चतुर्दशः खण्डः ॥ १४ ॥ अश्राणि संछुवन्ते स हिंकारो भेघो जायते स प्रस्तावो वर्षते स उद्गीथो चिद्योतते स्तनयति स प्रतिहार उद्गह्ाति तभ्रिधनमेतद्वेरूपं पजेन्ये ग्रोतम्‌ ॥ १ ॥ स य पुवमेतद्वैरूपं पजेन्ये प्रोतं वेद विरूपाऽश्च सुरूपाऽश्च पञ्चून- चरुन्धे सर्वमायुरेति उ्योग्जीवति महान्प्रजया पछ॒भिर्भवति महान्कीत्या चर्पैन्तं न निन्देत्तज़्तम्‌ ॥ २ ॥ इति पञ्चदशः खण्डः ॥ ३५ ॥ चसन्तो हिंकारो ग्रीप्मः प्रस्तावों वर्षा उद्गीथः शरत्प्रतिहारो हेमन्तो निधनमेतङ्वेराजशृतुपु प्रोतस्‌ ॥ १ ॥ स य एवमेतद्वराजसतुषु प्रोतं वेद चि- राजति प्रजया पञ्चसिर्बरह्मवचसेन सर्वमायुरेति ज्योग्जीचति महान्प्रजया पञ्चसिभवत्ति महान्की संत न निन्‍्देत्तड़तस्‌ ॥ २॥ इति पोडशः खण्डः १६ ग्रथिवी हिंकारोऽन्तरिक्षं अस्तावो चौरुट्रीथो दिशः प्रतिहारः समुद्री नि- अनसेताः शक्क्यो लोकेपु प्रोताः ॥ १ ॥ सय पुवमेताः शक्रयों लोकेपु प्रोता वेद छोफी भवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पञ्चभिभे- चति महान्कीत्यी लोकान्न निन्देत्तद्रतर्‌ ॥ २ ॥ इति ससदशः खण्डः ॥१७॥ अज्ञा हिंहारोऽ्यः प्रस्तावों गाव उन्गीथोऽद्ाः मतिहारः एुरुपो निधरू- ४० इशाञ्टुपनिपत्सु- सेता रेवत्यः पझुषु प्रोताः ॥ १॥ स य एवमेता रेवत्यः पञ्जुपु प्रोता येद्‌ पझुमान्भचति सर्वमायुरेति ज्योग्जीचति महान्प्रजया पछुमिभवति महा- न्कीत्या पद्चून निन्देत्तद्वतम्‌ ॥ २ ॥ इत्यष्टादशः खण्डः ॥ १८॥ लोम हिंकारस्स्वकप्रस्ताचो माईससुद्दीथो$स्थि प्रतिहारो मज्जा निधनमे- तद्यज्ञायज्ीयसङ्गेषु प्रोतस्‌ ॥ १ ॥ स य एवमेतद्यज्ञायज्ञीयसङ्गेषु प्रोतं चे- दाङ्गी भवति नाङ्गेन विहूच्छति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति सहान्प्रजया पशु- सिभवति महान्कीयो संवत्सरं मञ्ज्ञो नाश्नीयात्तद्गत सञ्ज्ञो नाश्नीयादिति चा ॥ २॥ इत्यकोनविंशः खण्डः ॥ १९ ॥ अझ्षिहिकारो चायुः प्रस्ताव आदित्य उङ्गीथो नक्षत्राणि प्रतिहारश्च- न्द्रमा निधनमेतद्राजनं देचतासु प्रोतम्‌ ॥ १॥ स य एवमेतद्राजनं देव- तासु प्रोतं चेदतासासेव देवतानाई सलोकता सा्िंता< सायुज्यं गच्छति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पश्जुसिनेवति महान्कीर्त्या ब्राह्मणान्न ' निन्देत्तद्ठतम्‌ ॥ २॥ इति विंशः खण्डः ॥ २० ॥ त्रयी विद्या हिंकारखय इमे लोकाः स प्रस्तावोऽसिर्वायुरादित्यः स उ- द्वीथो नक्षत्राणि वयांसि मरीचयः स प्रतिहारः सपा गन्धवाः पितरस्तन्नि- घनमेतत्साम सर्चस्मिन्प्रोतस्‌ ॥ १ ॥ स य एवमेतत्सास सर्वस्मिन्प्रोतं येद सर्वश ह भचति ॥ २॥ तदेप छोकः ॥ यानि पञ्चधा त्रीणि त्रीणि तेभ्यो न ज्यायः परमन्यदस्ति ॥ ३ ॥ यस्तत्रेद स चेद्‌ सवध सवा दिशो बालि- मस्म हरन्ति सचमस्मीत्युपासीत तडतं तड्ठतस्‌ ॥४॥ इत्यकविदा: खण्डः २१ विनादिसाञ्नो वृणे पशव्यमित्यमेरुद्वीथा 5निरुक्तः प्रजापतेनिरुक्तः सोस्य सदु "ळग वायोः कृष्ण बळ्चदिन्द्रस्य क्राञ्चे बृहस्पतेरपध्वान्त वर्णस्य ता- न्सवानेवोपसेचेत वारुणं त्वेच वजयेत्‌ ॥ १ ॥ अद्भतत्व॑ उचेभ्य आगाया- नीत्यायायत्स्वघां पितृभ्य आयां सनुष्येभ्यस्तृणोदक पशुभ्यः स्वर्ग लोकं यजसानायान्नसात्मन आगायानीत्येतानि मनसा ध्यायन्नप्रमत्तः स्तवीत ॥२॥ सत्र स्वरा इन्द्रस्यात्मानः सर्च ऊष्माणः ग्रजापतेरात्मानः सर्वे स्पर्शा म्रलो- रात्मानस्त याद स््रेपूपाछभेतेन्द्रशशरणे प्रपन्नो अभूचं स त्वा ग्रतिवक्ष्यती- स्येन ्रूरात्‌ ॥ ३ ॥ अथ यधनमूष्ससूपारभेत जापति शरणं अपन्नोऽभूच् स स्वा ग्रतिपेक्यतीत्येनं बूयादथ यद्येन स्परेपूपालसेत खृत्युष्ष शरणं पपन्नाऽभूच स त्वा प्रतिधश्यतीत्येन ब्रूयात्‌ ॥ ४ ॥ सर्वे स्वरा घो पचन्ते वरूवन्ता वक्तव्या इन्द्र बल ददानीति सब ऊष्साणोऽग्रस्ता अनिरस्ता कि त्ता वक्तत्या: ्रजापतेरास्मानं परिददानीति सर्वे स्पा खेरोनानभिनिहिता पक्तन्या सत्यारात्सान पारहराणाति ॥ ५ ॥ इति द्वाविद: खण्डः ॥ २२ ॥ जया घसस्फन्या यज्ञाउध्ययन दानाम्रात प्रथमस्तप एच द्वतदाया ब्रह्म छान्दोग्योपनिषत्‌ ॥ ९॥ ४१ चार्याचार्यकुलवासी तृतीयोऽत्यन्तमात्मानमाचार्यकुलेऽचसादयन्सर्य एते पु- ण्यलोका भवन्ति ब्रह्मस$स्थोऽस्ृतत्वमेति ॥ १ ॥ प्रजापतिलाकानभ्यतप- त्तेभ्योऽभितसेभ्यस्यी विद्या संप्रा्रवत्तामभ्यतपत्तस्या असितप्ताया एता- न्यक्षराणि संप्रा्चन्त भूर्भुवः खरिति ॥ २॥ तान्यभ्यतपत्तभ्योऽऽसितसेम्य उश्कारः संप्रात्रचत्तद्यथा शङ्कना सर्वाणि पणानि संठ्ण्णान्येवमोंकारेण सर्वा वाक्‌ संतृण्णांकार एवेद सर्वमोंकार एवेद सर्वम्‌ ॥ ३ ॥ इति त्रयोविंशः खण्डः ॥ २३ ॥ ब्रह्मचादिनो वदन्ति यट्टसूनां प्रातःसवन रुद्राणां माध्यन्दिन£ सव- नमादित्यानां च विश्वेषां च देवानां तृतीयसवनम्‌ ॥ १॥ क तर्हि यजमा- नस्य लोक इति स यंस्तं न विद्यात्कथं कुयोदथ विद्वान्कुर्यात्‌ ॥ २ ॥ पुरा प्रातरचुवाकस्योपाकरणाजघनेन गाहंपत्यस्थोदज्युख उपविइय स वासचई सामाभिगायति ॥ ३ ॥ लो ३ कद्वारमपावा ३ णू ३३ परयेम स्वा चयईरा ३३३३३हुं३ आ३३्जा ३यो३ अआ ३२१११ इति॥ ४ ॥ अथ जुहोति नमोऽञ्नये एथिवीक्षिते लोकक्षिते लोकं मे यजमानाय विन्देप के यजमानस्य लोक एतास्मि ॥ ७ ॥ अत्र यजमानः परस्तादायुषः स्वाहा5प- जहि परिघमित्युक्त्चोत्तिष्ठति तस्मे वसवः प्रातःसवन€ संप्रयच्छन्ति ॥ ६ ॥ पुरा माध्यन्दिनस्य सवनस्योपाकरणाजघनेनाझी धरी यस्योदव्युख उपविश्य स राड सामाभिगायति ॥ ७ ॥ लो३कद्वारमपावा ३ णू ३३ पड्येम त्वा चयं चेरा ३३३३३ हुं. ३ आ ३३ जा ३ यो ३आ ३२१११ इति ॥ ८ ॥ अथ जुहोति नमो चायवेऽन्तरिक्षक्षिते लोकक्षिते लोकं मे यजमानाय विन्दैप चे यजमानस्य लोक एतास्मि ॥ ९॥ अत्र यजमानः परस्तादायुपः स्वाहाऽपजहि परिघमिस्युक्स्वोत्तिठति तस्मे रुद्रा माध्य- न्दिनश सवनश संप्रयच्छन्ति ॥ ५० ॥ पुरा तठृतीयसवनस्योपाकर- णाजघनेनाइवनीयस्योदड्ुल उपविश्य स आदित्य स वेश्वदेवई सामाभिगायति ॥ ११॥ लो ३ कद्वारमपावा ३ णू ३३ पश्येम त्वा बयई- स्वारा ३३३३३ हुं ३ आ ३३ज्या दयो ३ अआ ३२१११ इति॥ १२ ॥ आदित्यमथ वेश्वदूवं लो ३ कद्वारमपावा ३ णू ३३ पर्येम स्वा वयई साञ्ना . ३३३३३ हुं ३ आ३३३ यो ३आ ३२१३१ इति ॥ १३ ॥ अथ जुहोति नम आदियेभ्यश्च विश्वेभ्यश्च देवेभ्यो दिविक्षिद्यो ळोकक्षिस्यो लोकं में यजमानाय चिन्दत ॥ १४ ॥ एप वै यजमानस्य लोक एतास्म्यत्र यजमानः परस्तादायुपः स्वाहाऽपहतपरिघमिव्युक्स्वोत्ति्ठति ॥ १५॥ तस्मा आदित्याश्च विश्वे च देवा- स्तृतीर्यं सवन€ संग्रयच्छन्त्येप ह वे यज्ञस्य मात्रां वेद॒ य एवं चेद य एव चेद्‌ ॥ १६ ॥ इति चतुविज्ञः खण्डः ॥ २४ ॥ इति द्वितीयः ्रपाठकः ॥ २॥ ४२ ड्रेशाद्युपनिषत्सु- अथ तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ ४७ असो चा आदित्यो देवमधु तस्य चोरेव तिरश्षीनव९शोऽन्तरिक्षस- पूपो सरीचयः एुन्नाः ॥ १ ॥ तस्य ये प्राञ्चो रश्मयस्ता एवास्य प्राच्यो सघु- नाड्य ऋच एप सघुक्कत ऋग्वेद एष पुष्प ता असता आपस्ता वा एता चरचः ॥ २ ॥ एतसरूग्वेद्सभ्यतपश्स्तस्याशितघस्यथ यझास्तेज इन्द्रियं वीर्यस- ज्ञाय< रसोऽजायत ॥ ३ ॥ तइ्यक्षरत्तदादित्यमसितोऽश्रयत्तद्वा एतचदेतदा- दिलस्य रोहितश्रूपस्‌ ॥ ४ ॥ इति प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ अथ येऽस्य दक्षिणा रझ्सयस्ता एवास्य दक्षिणा मधुनाड्यो यजू९ष्येच सुकृतो यजुर्वेद एव पुष्पं ता अस्ता आपः ॥ १ ॥ तानि दा एतानि य- जूइप्येतं यजुर्वेदसभ्यतपऽस्तस्यामितक्षस्य यशस्तेज इन्द्रियं वीर्यसन्ञाचशर- सोऽजायत ॥ २॥ तश्चक्षरत्तदादित्यिमभितोऽश्रयत्तद्ठा एतद्यदेतदा दित्यस्य झछु रूपस्‌ ॥ ३ ॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ अथ येऽस्य प्रस्यञ्घो रञ्मयस्ता एवास्य प्रतीच्यो सधुनाच्यः सासान्येच मधुकृतः सामदेद एव एुप्पं ता अस्ता आपः ॥ १ ॥ तानि वा एतानि सा- मान्येत€ सासदेदसभ्यतपशस्तस्याभितक्षस्य यशस्तेज इन्द्रियं वीर्यभन्नाद्य रसोऽजायत ॥ २ ॥ तब्यक्षरत्तदादित्यमभितोऽश्रयत्तद्वा एतद्यदेतदा दित्य परं कृष्ण८ रूप ॥ ३ ॥ इति तृतीय: खण्डः ॥ ३ ॥ अथ येऽस्योदञ्चो रश्मयस्ता एवास्योदीच्यो सछुनाञ्चोऽधर्वाङ्गिरस एव सधुकृत इतिहासघुराणं पुष्पं ता अस्धता आपः ॥ १-॥ ते वा एतेऽथर्चा ङ्गि- रस एतदितिहासएराणसभ्यतपशस्तस्यासितसस्य यशस्तेज इन्द्रिय चीर्यसञ्ञा- अ९रसोऽजायत ॥ २ ॥ तम्क्षरत्तदादिथिमसितोऽश्रयत्तद्घा एतद्चदेतदादि- द्यस्य परं कृष्णश रूपस्‌ ॥ ३ ॥ इति चतुर्थः खण्डः॥ ४ ॥ अथ येऽस्योध्दौी रइसयस्ता एवास्योध्वौ सधुनाञ्यो गुहा एवादेशा सघु- इतो ब्रह्मेव पुष्पं ता अस्ता आपः ॥ १ ॥ ते चा एते गुद्या आदेशा एंतद्ठ- हाभ्यतपईस्तस्थासितसस्य यशस्तेज इन्द्रियं वीर्येसन्नाच€ रसोऽजायत ॥ २॥ तद्यक्षरतदादित्यससितोऽश्रयत्द्वा एतचदेतवा दित्यस्य मध्ये क्षोभव इव ॥३॥ ते वा एते रसाना< रसा वेदा हि रसास्तेपामेते रसास्तानि चा शततास्यद्धता- नासख्तानि वेदा सश्धतास्तेपामेतान्य्चतानि ॥४॥ इति पञ्चमः खण्डः ॥५॥ तद्यत्रथममञ्धतं तद्वसव उपजीवन्लयभिना सुखेन न चे देवा अश्नन्ति न पिबन्लेतदेवाद्धत इट्टा तृप्यन्ति ॥ १ ॥ त एतदेव रूपमभिसंविदान्त्येस- स्पाह्रपादुद्यन्ति ॥ २॥ स॒ य एसदेवसस्धत वेद चसूनासेवेको अूत्वाऽश्षिनेच सुखेनेतदेवाशतं षठा दृप्यति -स य पृतदेव रूपमभिसंविशलेतस्साइपादु- छान्दोग्योपनिषत्‌ ॥ ९ ॥ ४३ देति ॥ ३ ॥ स यावदादित्यः पुरस्तादुदेता पश्चादस्तमेता चसूनामेद ताव- दाधिप्ल€< स्वाराज्यं प्यता ॥ ४ ॥ इति पष्ठः खण्डः॥ ६॥ अध यंद्वितीयमझतं तदहुद्ा उपजीवन्तीन्त्रेण मुखेन न चै देवा अन्नन्ति न पिबरेन्येतदेवासूत द्रा तृप्यन्ति ॥ $ ॥ त एतदेव रूपमभिसंविझन्त्ये- s गासेचेको 20 तखगाद्रपाढुच्यन्ति ॥ २ ॥ स य पुतदेवसस्ृतं वेद रुद्राणासेचेको भूरवेन्द्रेणेव सुखेचैतदेचाद्धत दृष्टा तृप्यति स॒ एतदेव रूपससिसंविशलेतसाद्रपाढुदेति ॥ ३ ॥ स यावदादित्यः पुरस्तादुदेता पश्चादस्तमेता द्विस्तावदक्षिणत उदेतो- त्तरतो5समेता इद्गाणासेतायदाधिपत्यश स्त्राराज्यं पर्येता ॥ ४ ॥ इति स- समः खण्डः ॥ ७ ॥ अथ यत्ततीयमश्ूसं तदादित्या उपजीवन्ति चरणेन सुखेन न चे देवा अश्नन्ति त पिवन्त्येतदेवाद्धत बट्टा तृप्यन्ति ॥ १॥ त एतदेव रूपस- सिसंबिझन्स्येतस्मादूपाठुयन्ति ॥ २ ॥ स य पुतदेवसस्टृतं चेदादित्यानासे- चेको सूत्वा चरुणेनेन सुखेनेतदेवारूच इष्ठा तृप्यति स एतदेव रूपम सिसं- विशत्येतस्साद्रपादुदेति ॥ ३ ॥ स यावदादित्यो दक्षिणत उदेतोत्तरतोऽस्त- सेता ह्विम्तावव्पश्चाढुदेता पुरस्तादस्तमेताऽऽदित्यानामेच तावदाघिपत्य€ स्वा- राज्यं पर्येता ॥ ४ ॥ इत्य्टमः खण्डः ॥ ८ ॥ अथ यहज्चतुर्थमद्धत॑ तन्मरुत उपजीवन्ति सोमेन सुखेन न चे देवा अश्नन्ति . न पिदन्त्येतदेवाग्टतं दृष्टा तृप्यन्ति ॥ १ ॥ त पतदेव रूपससिसंविशन्त्ये- तस्थाडूपादुद्यन्ति ॥ २ ॥ स य एुतदेवमखधतं वेद मरुतासेवेको सूत्वा सो- सेनेव झुखेनेतदेवाक्त दृष्ठा तृप्यति स एतदेव रूपम भिसंविशत्येतस्माङूपा- डुदेति ॥ ३ ४ स यावदादित्यः पश्चाहुदेता एुरम्तादम्तमेता द्विस्तावदुत्तरत उदेता दक्षिणतोऽसमेता सर्तामेच तावदाधिपत्य स्वाराज्यं पर्येता ॥४॥ इति नवसः खण्ड: ॥ ९॥ अथ यस्पञ्चममञ््तं तत्साध्या उपजीवन्ति ब्रह्मणा सुखेन न चै देवा अ- अन्ति न पिवम्स्येतदेवास्टतं इद्वा तृप्यन्ति ॥ १ ॥ त पतदेव रूपससिसंचि- इन्स्येतस्याङ्र्पाहु्यन्लि ॥ २ ॥ ख य णुतदेवसब्धत वेद साध्यानासेयेको भूत्वा ब्रह्मणेद झुखेनेतदेवाडूतं दृष्टा दृप्यति स एतदेव रूपम शिसंविशत्येत- स्माद्र्पाडुदेति ॥ ३॥ स यावदादित्य उत्तरत उदेता दक्षिणतोऽस्तमेता द्विस्ताचदूःवे्चुदेतावागम्तमेता साध्यानामेव तावदाधिपत्य€ स्वाराज्यं पर्येता ॥ ४ ॥ इति दशमः खण्डः ॥ १० ॥ अथ तत अर्ध्य उदेत्य नेवोदेता नास्तमेतेकळ एव मध्ये स्थाता तदेप छोकः ॥ १॥ न चे तत्र न निम्लोच नोदियाय कदाचन ॥ देवा- स्तेनाह€ सत्येन सा विराधिषि ब्रह्मणेति ॥ २॥ न ह वा अस्सा उदेति न ४४ इद्यायुपनिषत्सु- | निम्लोचति सकृदहिवा हेवास्मे भवति य एतामेवं ब्रह्मोपनिषदं वेद ॥ ३ ॥ तदेतदह्या प्रजापतय उवाच प्रजापतिमेनवे मचुः प्रजाभ्यस्तद्धतदुद्दालका- यारुणये ज्येष्ठाय पुत्राय पिता ब्रह्म प्रोवाच ॥ ४ ॥ इदं वाच तज्येष्ठाय पुत्राय पिता ब्रह्म प्रबूयात्परणाय्याय वान्तेवासिने ॥ ५ ॥ नान्यस्मै कस्मेचन यद्यप्यस्मा इमामद्भिः परिगृहीतां धनस्य पूर्णा दद्यादेतदेव ततो भूय इत्ये- तदेव ततो भूय इति ॥ ६ ॥ इत्येकादराः खण्डः ॥ ११ ॥ गायत्री वा इद सबै भूतं यदिदं किंच वाग्वै गायत्री वाग्वा इद्‌ऽ सर्द भूतं गायति च त्रायते च ॥ १ ॥ या वे सा गायत्री यं वाव सा येयं पथि- व्यस्याश हीद सर्व भूतं प्रतिष्टितमेतामेव नातिशीयते ॥ २॥ या चै सा. पृथिवीयं वाच सा यदिदमस्सिन्पुरुपे शरीरमस्मिन्हीमे प्राणाः प्रतिष्ठिता एत- देव नातिशीयन्ते ॥ ३ ॥ यद्वै तत्पुरुपे शरीरमिदं वाव तद्यदिदसस्मिन्नम्तः- पुरुषे हृदयमस्मिन्हीमे प्राणाः प्रतिष्ठिता पुतदेव नातिशीयन्ते ॥ ४ ॥ सैपा चतुष्पदा पड्विधा गायत्री तदेतदृचाभ्यनूक्तम्‌ ॥ ५ ॥ तावानस्य महिमा ततो ज्यायाशश्च पूरुषः ॥ पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपाद्स्यास्रत दिचीति ॥ ६ ॥ यहै तह्रह्मेतीदं वाव तद्योऽयं बहिर्धा पुरुषादाकाशो यो वे स बहिधो पुरुपादाकाशः ॥ ७ ॥ अयं वाव स योऽयमन्तः पुरुष आकाशो यो वै सोऽन्तः पुरुष आकाशः ॥ ८ ॥ अयं चाच स योऽयमन्तह्ंदय आकाशास्तदे- तत्पूर्णमप्रवर्ति पूर्णसप्रवतिनी श्रियं लभते य एवं वेद ॥ ९॥ इति द्वा- दराः खण्ड: ॥ १२ ॥ तस्य ह वा एतस्य हृदयस्य पञ्च देवसुपयः स योऽस्य प्राइसुषिः स प्राण- स्तचक्षु: स आदित्यस्तदेतत्तेजो ऽन्नाद्यमित्युपासीत तेजस्व्यन्नादो भवति य एव चेद्‌ ॥ ३ ॥ अथ योऽस्य दक्षिण: सुषिः स व्यानस्तच्छ्रोत्रश स चन्द्रमास्तदे- तच्छ्रीश्च यशश्चेत्युपासीत श्रीमान्यशखी भवति य एवं चेद ॥ २ ॥ अथ योऽस्य प्रत्यङ्सुपिः सोऽपानः सा वाक्‌ सोऽझिस्तदेतड्रह्मवचंसमन्नाद्यम्नत्युपा- सीत ब्रह्मवचंस्व्यन्नादो भवति य एवं वेद्‌ ॥ ३ ॥ अथ योऽस्योदङ्‌ सुषिः स समानस्तन्मनः स प्जेन्यस्तदेतत्की तिश्च ्युष्टश्चेत्युपासीत कीतिमान्व्युष्टि- मान्भवति य एवं चेद ॥ ४ ॥ अथ योऽस्योर्ध्वः सुपिः स उदानः स वायुः स आकाशस्तदेतदोजश्च महश्रेत्युपासीतोजस्वी महस्वान्भवति य एवं वेद ॥ ५ ॥ ते वा एते पञ्च अहापुरुपाः स्वरस्य लोकस्य द्वारपाः स॒ य एतानेवं पञ्च ्रह्मपुरुपान्स््गैस्य लोकस्य द्वारपान्वेदास्य कुळे वीरो जायते प्रतिप- ते स्पर लोक य एतानेवं पञ्च ब्रह्मपुरुपान्खर्गस्य लोकस्य द्वारपान्बेद ॥६॥ अथ यदतः परः द्वि ज्योतिर्दीष्यते विश्वतःएष्टेपु सवतः पष्ठेष्व नुत्त मे पूत्तमेएु लोकेष्विद्‌ चाव तचदिदमस्मिन्नन्तः पुरुषे ज्योतिस्तस्येपा दृष्टि: ॥ ७ ॥ यत्रे- छान्दोस्योपनिषत्‌ ॥ ९ ॥ २५ तदस्मिन्छरीरे सशस्पर्चनोष्णिमानं विजानाति तस्यैपा श्रुतिर्यत्रैतत्कर्णाचपि- शुह्म निनदमिव नदशुरिवाझेरिव ज्वलत उपच्षणोति तदेतदृष्टं च श्रुतं चेत्यु- पासीत चक्षुष्यः श्च॒तो भवति य एवं वेद॒ य एव वेद्‌ ॥ ८ ॥ इति त्रयोदशः खण्डः ॥ १३ ॥ सन खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीताथ खलु कतुमयः पुरुषो यथा ऋतुरस्मिल्लोके पुरुषो भवति तथेतः भ्रेत्म भवति स क्रतुं कुर्वीत ॥ १॥ सनोमयः प्राणशरीरो भारूपः सत्यसंकल्प आकाशात्मा सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तोऽवाक्यनाद्रः ॥ २ ॥ एप स आत्मा- न्तहंद्येऽणीयान्त्रीहेर्वा यवाद्वा सर्षपाद्वः इयामाकाद्वा ऱ्यामाकतण्डुलाद्वा एप म आर्मान्तहृदये ज्यायान्ए्थिव्या ज्यायानन्तरिक्षाज्यायान्दिवो ज्याया- नेभ्यो लोकेभ्यः॥ ३ ॥ सर्वकमौ सर्वकामः सर्वयन्धः सर्वरसः सर्वसिद्म- भ्यात्तो$वाक्यनादर एप म आत्मान्तहद्य एतद्र्लेतमितः प्रेत्मासिसंभविता- स्मीति यस्य.स्यादद्धा न विचिकित्सास्तीति ह स्माह शाण्डिल्यः शाणिडल्य: ॥ ४ ॥ इति चतुर्दशः खण्डः ॥ १४ ॥ अन्तरिक्षोदरः कोशो भूमिजुन्नो न जीर्यति दिशो झस्य खक्तयो धौर- स्योत्तरं बिक स एप कोशो वसुधानस्तस्मिन्विश्वमिद९ श्रितस्‌ ॥ १ ॥ तस्य आची दिग्जुहूनांम सहमाना नाम दक्षिणा राज्ञी नाम प्रतीची सुभूताना- सोदीची तासां वायुर्वत्सः स य एतमेवं वायु. दिशा वत्स वेद न पुत्र रोद रोदिति सोऽहमेतमेवं वायुं दिशां वत्सं वेद मापुत्ररोद रुदस्‌ ॥ २॥ अरिष्ट कोश प्रपद्येसुनाऽझ्ुनाऽसुना प्राणं प्रपचेञ्युना$सुना$सुना सूः प्रपधेऽसुनाऽ- सुनाऽझुना सुवः प्रपदेऽसुनाऽझुनाऽञुना स्वः प्रपद्येऽसुनाऽसुनाऽसुना ॥ ३ ॥ स यद्वोच प्राणं प्रपद्य इति प्राणो वा इद< सर्च भूतं यदिदं किंच तमेव तत्प्रापत्सि ॥ ४॥ अथ यदवोचं भूः ग्रपद्य इति एथिवीं प्रपथ्येञ्न्तरिक्ष पद्ये दिवं अपये इत्येच तदवोचस्‌ ॥ ५ ॥ अथ यदवोचं सुवः प्रपद्य इत्याशि अपये वायुं प्रप्य आदित्यं प्रपद्य इत्येव तदवोचम्‌ ॥ ६॥ अथ यद्वोचई स्व: पद्य इत्यृरवेदं प्रपथे यजुर्वेदं प्रपद्ये सामचेदं प्रपद्य इत्येव तदवोच तद्‌- वोचस्‌ ॥ ७ ॥ इति पञ्चदशः खण्डः ॥ १५ ॥ पुरुषो वाव यज्ञस्तस्य यानि चतुर्विश्शतिवर्षाणि तत्प्रातःसवनं चतुर्वि श्श- त्यक्षरा गायत्री गायत्रं प्रातःसवनं तदस्य वसवोऽन्वायत्ताः प्राणा चाव वसद एते हीदर सर्व वासयन्ति ॥ १ ॥ तं चेदेतस्मिन्वयसि किंचिदुपतपेत्स जूथात्पराणा वसव इदं मे प्रातःसवनं माध्यन्दिन सवनमचुसन्तचुतेति माहं प्राणानां वसूनां मध्ये यज्ञो बिलोप्सीयेत्युद्धैव तत एत्यगदो ह भवति ॥२॥ ३६ इेशाद्युपनिषर्सु- अथ यानि चतुश्चस्वारिराद्र्षाणि तन्माध्यन्दिनः सवनं चतुश्चत्वारिऽशदक्षरा त्रिष्ट्प त्रेष्टुमं माध्यन्दिनश सवनं तदस्य रुद्रा अन्वायत्ताः प्राणा चाव र्द्रा पते हीदश सर्वर रोदयन्ति ॥ ३॥ तं चेदेतस्मिन्वयसि किंचिदुपतपेत्स ब्रूयात्प्राणा रुद्रा इदं मे माध्यन्दिन सवनं तृतीयसवनमनुसन्तनुतेति साहं प्राणाना< रुद्राणां सध्ये यज्ञो विलोप्सीयेत्युद्धेव तत एत्यगदो ह भदति ॥ ४ ॥ अथ यान्यष्टाचत्वारिःदाद्वर्षाणि तृतीयसवनमष्टाचत्वारिश्शद्क्षरा ज- गती जागतं तृतीयसवनं तदस्यादित्या अन्वायत्ताः प्राणा चाचादित्या एते हीदश्सवेमादुदते ॥ ५ ॥ तं चेदेतस्मिन्वयसि किंचिदुपतपेत्स बूयात्माणा आदित्या इदं मे तृतीयसवनमायुरजुसन्तचुतेति माह ग्राणानासादित्यानां मध्ये यज्ञो विलोप्सीयेत्युद्धेव तत एत्यगदो हैव भवति ॥ ६ ॥ एतद्ध स्म दे तद्विद्वानाह महिदास ऐतरेयः स किं म एतदुपतपसि योऽहमनेन न प्रेण्या- मीति स ह पोडशं वर्षशतमजीवत्पमह पोडशं वर्षशतं जीवति य एवं वेद ॥ ७ ॥ इति पोडशः खण्डः ॥ १६॥ स यदशिशिषति यस्पिपासति यन्न रमते ता अस्य दीक्षाः ॥ १ ॥ अथ यदक्षाति यत्पिबति यद्गमते तदुपसदैवेति ॥ २॥ अथ यद्धसति यजक्षति यन्मैथुनं चरति स्तुतशस्रेद तदेति ॥ ३ ॥ अथ यत्तपो दानमाजंचमहिऽसा सत्यवचनमिति ता अस्य दक्षिणाः ॥ ४ ॥ तस्मादाहुः सोष्यत्यसोष्टेति एुन- इत्पादनमेचास्य तन्मरणसेवास्यावभ्धथः ॥ ५ ॥ तद्धैतद्धोर आङ्गिरसः कृष्णाय देवक्रीपुत्रायोक्स्वोवाचापिपास एव स बभूव सोऽन्तवेळायासेतच्ं प्रति- पणेताक्षितमस्यच्युतमसि म्राणसशशितमसीति तत्रते द्वे ऋचो अवत्तः ॥ ६॥ आदित्मत्नस्थ रेतस उद्टयन्तमसस्परि ज्योतिः पश्यन्त उत्तरशस्वः पश्यन्त उस्रं देवं देवन्ना सूर्यमगन्म ज्योतिङ्चससिति ज्योतिरत्तममिति ॥ ७॥ इति सघदशः खण्डः ॥ १७ ॥ अनो मरह्मेव्युपासीतेसयध्यात्ममथाधिदेवतसाकाशो ब्रह्मस्युभयसादिष्टं अव- खध्यारमं चाधिदेवतं च ॥ १ ॥ तदेतच्चतुप्पाह्ह्म वाक्‌ पादः ग्राणः पाद्‌- अक्ष: पादः श्रोत्रं पाद इत्यध्यात्ममथाधिदेवतमश्षिः पादो चायुः पाद आदित्यः पादो दिशः पाद इत्युभयसेवादिष्टं अवत्यध्यात्मं चेवाधिदैवतं च ॥ २॥ दागेव बह्मणश्चतुर्थः पादः सोऽभिना ज्योतिपा साति च तपति च आति च तपति च कीत्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं चेद ॥ हे श्राण एव ब्रह्मण- श्वतुर्थः पादः स॒ वायुना ज्योतिषा आतिश्च तपति च साति च तपति च कीत्य यशसा न्रह्मचचसेन य एदं वेद ॥ ४ ॥ चक्षुरेच ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः स आदित्येन उयोतिषा भाति च तपति च साति चतपति च कीत्या यशसा ग्रह्मवर्यसेन य एुवं वेद ॥ ५ ॥ शोत्रमेच ब्रह्मणश्चतुर्थः पादुः स ढिग्मिज्यो- छान्दोऱ्यापानपत्‌ ॥ ९ ॥ तिपा आति च तपति च भाति च तपति च कीर्या यशसा ब्रह्मवचसेन य एवं वेद ॥ ६ ॥ इत्यष्टादराः खण्डः॥ १८॥ आदित्यो ब्रह्मेत्यादेशस्तस्योपव्याख्यानमसदेवेद्मअ आसीत्तत्सदासीत्तत्स- सभवत्तदाण्ड निरवर्तंत तत्संवत्सरख मात्रामशयत तच्निरसिद्यत ते आण्ड- कपाले रजतं च सुवर्ण चाभवतास्‌ ॥ १ ॥ तद्यद्रजत सेयं पृथिवी यत्सु- वणे सा द्यो्यजरायु ते पर्वता यदुल्ब< स मेधो नीहारो या घनसनयस्ता , नद्यो यद्वास्तेयसुद्क€ स समुद्र: ॥ २॥ अथ यत्तदजायत सोऽसावादित्यस्तं जायमानं घोपा उलूलवोऽनूदतिएन्त सवाणि च भूतानि च सर्वे च कासा- स्तस्मात्तस्योदयं ग्रति प्रत्यायनं प्रति घोषा उल्ूळवोऽतूत्तिष्ठन्ति सर्वाणि च भूतानि सर्वे चेव कामाः॥ ३॥ स॒ य प॒तमेवं विद्वानादित्यं त्रह्मेत्युपास्ते5- भ्याशो ह यदेन< साधवो घोषा आ च गच्छेयुरुप च निञ्रेडेरन्निम्रेडेरन्‌ ॥४॥ इत्येको नविशः खण्डः ॥ १९॥ इति तृतीयः प्रपाठकः ॥ ३ ॥ अथ चतुर्थाऽध्यायः ॥ ४ ॥ ३ जानश्रुत्तिह पौत्रायणः श्रद्धादेयो बहुदायी बहुपाक्य आस स ह स- चेत आवसथान्सापयाँचक्रे सचेत एव मेऽस्यन्तीति ॥ १ ॥ अथ ह हईसा पिशायासतिपेतुस्तद्धव५ इऽसो ह₹समभ्युचाद हो हो हि भल्लाक्ष भछाक्ष जानश्च॒तेः पोत्रायणस्य समं दिवा ज्योतिराततं तन्माप्रसाङ्कक्षीस्तत्वा मा प्रधाक्षीरिति ॥ २ ॥ तसु ह परः प्रत्युवाच कम्बर पुनसेतत्सन्तशसयुरवान- सिव रेक्रमात्थेति यो च॒ कथ सयुग्वा रेक्त इति ॥ ३ ॥ यथा छृतायविजि- तायाधरेयाः संयन्त्येवमेनशसरवं तदभिसमेति यस्किच प्रजाः साधु ङुवेन्ति यस्तद्वेद यस्स येद स मयेतदुक्त इति ॥ ४॥ यदु ह जानश्च॒तिः पौत्रायण उपज्ञुक्राव स ह संजिहान एव क्षत्तारसुवाचाङ्गारे ह सयुग्वानमिव रेक्कमा- तथेति यो चु कथ€ सयुग्वा रेक इति ॥ ५ ॥ यथा ङतायलिजितायाधरेयाः संयन्त्येवमेन९ सर्च तद्शिसमेति यत्किंच प्रजा: साधु कुर्वेन्ति यस्तद्वेद यत्स चेद स सयेतदुक्त इति ॥ ६॥ सह क्षत्तान्विष्य नाविदमिति अत्येयाय तई होचाच यन्नारे ब्राह्मणस्यान्वेपणा तदेनसाच्छेति ॥ ७ ॥ सोऽधस्ताच्छकटस्य पासानं कर्पमाणसुपोपचिवेश त€ हाभ्युवाद त्व॑ सु भगवः सयुग्वा रक्त इत्यह हारा ३ इति ह अतिजज्ञे स ह क्षत्ताऽविहसिति प्रत्येयाय ॥८॥ इति प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ | ३ तदुद्द जानश्चुतिः पौत्रायणः पद्‌ झतानि यवां निप्कमश्वतरीरथ तदादाय प्रतिचक्रमे त हाभ्युवाद ॥ १ ॥ रेक्षेमानि पट्‌ शतानि गवामयं निष्कोऽय- सश्चतरीरथो चु म एतां भगवो देवता झाधि यां देवतासुपास्स इति ॥३॥ ३ ४८ इशाद्युपनिषत्सु- ज्‌ तसु ह परः अत्युवाचाह हारे त्वा ञद्ग तवेच सह गोभिरस्त्विति तदुह पुन- रेव जानश्रुतिः पोत्रायणः सहस्रं गवां निष्कमश्वतरीरथं दुहितरं तदादाय ग्रतिचक्रमे ॥ ३ ॥ तश हाभ्युवाद रेकेद्‌श सहस्रं गवामयं. निष्को5यमश्वतरी- रथ इय जायाऽयं ग्रामो यस्मि्चास्सेऽन्वेच भा भगवः शाधीति ॥४॥ तस्या ' इ सुखसुपोद्गह्श्ुवाचाजद्दारेमाः श्रूद्रानेनेव सुखेनालापयिष्यथा इति ते हेते रैकपणोनाम महाद्पेषु यत्रास्मा उवास तसै होवाच ॥ ५ ॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ २॥ चायुर्वाव संचर्गो यदा वा अझिरुद्वायति वायुमेवाप्येति यदा सूर्योऽस्तमेति वायुमेवाप्येति यदा चन्द्रोऽस्तमेति वायुमेवाप्येति ॥ १ ॥ यदाप उच्छुप्यन्ति वायुमेवापियन्ति वायुह्यवेतान्सर्वान्संत्ङ्क इत्यधिदैवतम्‌ ॥ २ ॥. अथाध्यात्मं आणो वाव संवर्गः स यदा खपिति प्राणमेव वागप्येति प्राणं चक्षुः प्राणशश्रोत्न घ्राणं सनः प्राणो होेवैतान्सर्वान्संत्रङ्क इति ॥३॥ तो वा एतौ द्वौ संवगों वायु- रेच देवेषु प्राणः प्राणेषु ॥ ४॥ अथ ह शौनक च कापेयमभिप्रतारिणं च काक्षसेनिं परिविष्यमाणौ ब्रह्मचारी. बिभिक्षे तस्मा उ ह न ददतुः ॥ ५ ॥ स होवाच महात्मनश्चतुरो देव एकः कः स जगार भुवनस्य गोपास्तं कापेय नाभिपश्यन्ति मत्या अमिप्रतारिन्बहुधा चसन्तं यस्मै वा एतदन्नं तस्मा एतज्ञ दत्तमिति ॥ ६ ॥ तहु ह शोनकः कापेय :प्रतिमन्वानः प्रत्येयायात्मा देवानां जनिता प्रजानाइहिरण्यदष्रो बभसोऽनसूरिसेहान्तमस्य सहिमानसाङुरन- दयमानो यद्नन्नमत्तीति वे वयं ब्रह्मचारिक्रेदसुपाससहे दत्तास्मै सिक्षासिति ॥ ७ ॥ तस्मा उ ह ददुस्ते चा एते पञ्चान्ये पञ्चान्ये दश संतस्तत्कृतं तस्मा- त्सचांसु दिक्ष्वन्ञभेव दशक्कत४ सैपा विराडज्चादी तयेद्‌४ सर्व दृष्ट सर्वमस्येदं इष्टं भवत्यन्नादो भवति य एवं वेद य एवं वेद्‌ ॥८ ॥ इति तृतीयः खण्डः॥३॥ सत्यकामो ह जावालो जबालां मातरमामच्रयांचक्रे बरह्मचर्यं अवति दिव- त्खामि किंगोत्रोऽहमस्मीति ॥ १ ॥ सा हेनसुवाच नाहमेतद्वेद तात यद्गो- अस्त्वमासे वह्ृहं चरन्ती परिचारिणी यौवने त्वामलभे साहमेतन्न वेद्‌ यद्गोत्रस्त्वससि जवाला तु नामाहमस्मि सत्यकामो नाम त्वमसि स सत्य- कास एव जावालो डुवीथा इति ॥२॥ सह हारिहुमतं गौतममेत्योवाच बरह्मचर्यं भगवति वत्स्यास्युपेयां भगवन्तमिति ॥ ३ ॥ त४ होवाच किंगोत्रो छु सोम्यासीति स होवाच नाहमेतद्वेद ओ यद्गोत्रोऽहसरूस्यघुच्छं मातर सा सा ग्रयत्रबीद्वह्ृहं चरन्ती परिचारिणी योवने स्वामळभे साहमेतन्न चेद यद्गोत्रस्त्वमसि जवाला तु नामाहमस्मि सत्यकामो नास त्वससीति सोऽह सत्यकामो जावाळोऽस्मि भो इति ॥ ३॥ तर होवाच नेतदबाणो चि- वक्तुमहति सम्षिधश सोम्याहरोप त्वा नेष्ये न सत्यादगा इति तझुपनीय छान्दोग्योपनिषत्‌ ॥ ९ ॥ ३९ कृशानामबलानां चतुःशता गा. निराकृत्योवाचेमाः सोम्याचुसंब्रजेति ता अ- सिप्रस्थापयन्नुवाच नासहस्रेणावतेयेति स ह॒ वर्षगणं प्रोवास ता यदा सहस्र संपेदुः ॥ ५ ॥ इति चतुर्थः खण्डः ॥४॥ . अथ हेनख्पभोऽभ्युवाद सत्यकाम ३ इति भगव इति ह प्रतिशुश्राव श्राताः सोम्य सहस्र स्मः प्रापय न आचार्यकुलस्‌ ॥ १॥ ब्रह्मणश्च ते पादं अवाणीति ब्रवीतु मे भगवानिति तस्मे होवाच प्राची दिक्कला प्रतीची दि- कळा दक्षिणा दिक्कलोदीची दिक्कलैष व सोम्य चतुष्कलः पादो बरह्मणः प्रका- शवाज्ञास ॥ २॥ स य एतसेवं विद्वाशश्चतुष्कलं पाद ब्रह्मणः प्रकाशवानि- च्युपास्ते अकाइवानस्मिँछोके भवति प्रकारावतो ह लोकाञ्जयति स एतमेवं विद्ठाऽश्वतुष्कलं पादं ब्रह्मणः प्रकाशवा नित्युपारते ॥३॥ इति पञ्चमः खण्डः ॥५॥ अझिट्टे पादं वक्तेति स ह श्रोभूते गा अभिप्रस्थापयांचकार ता यत्राभि- साय बभूड्स्तत्राझियुपसमाधाय गा उपरुध्य समिधमाधाय पश्चादमेः प्राडु- पोपचिवेंश ॥ १"॥ तमझ्निरभ्युवाद सत्यकाम ३ इति भगव इति ह अति- झुश्चाव ॥ २ ॥ ब्रह्मणः सोस्य ते पादं ब्रवाणीति ब्रवीतु से भगवानिति तस्मे होवाच एथिवी कछान्तरिक्ष कला यौः कला समुद्रः कलेप चे सोम्य चतु- एकल; पादो बह्मणोऽनन्तवाज्ञास ॥ ३॥ स य एतमेवं विद्वाइश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणोऽनन्तवानिच्युपास्तेऽनन्तचानस्मिँछोके भवत्यनन्तवतो ह लोकाञ्जयति य एतसेवं चिट्ठाश्श्वतुष्कल॑ पादं ब्रह्मणोऽनन्तवानित्युपास्ते ॥ ४॥ इति यष्ठः खण्डः ॥ ६॥ हश्सस्तें पादं वक्तेति स ह श्वोभूते गा अभिग्रस्थापयांचकार ता यत्राभि- सायं बभूषुस्तत्राञ्चिसुपसमाधाय गा उपरुध्य समिधमाधाय पश्चादसेः प्राडु- पोपचिचेश ॥ ३ ॥ तई हृ उपनिपत्याभ्युवाद सत्यकाम ३ इति भरव डति इ प्रतिशुश्राव ॥ २॥ ब्रह्मणः सोस्य ते पादं ब्रवाणीति ब्रवीतु मे भगवानिति तस्मै होवाचाभिः कला सूर्यः कला चन्द्र: कला विद्युत्कलेप वे सोस्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मणो ज्योतिष्मान्नाम ॥३॥ स य एतमेवं विद्वा<श्च- तुप्कलं पाद्‌ ब्रह्मणो ज्योतिप्मा नित्युपास्ते ज्योतिष्मानस्मिंखोके भवति ज्यो- तिष्मतो ह लोकाञ्जयति य एुतमेच विद्वाइश्वतुण्कलं पादं ब्रह्मणो ज्योति- प्सानित्युपास्ते ॥ ४ ॥ इति सप्तम: खण्डः ॥ ७॥ सहुष्टे पादं चक्ति स ह श्वोभूते गा अभिप्रस्थापयांचकार ता यत्रामिसायं वभूधुलन्राञ्चिसुपसमाधाय गा उपरुध्य समिधमाधाय पश्चादस्ेः प्राडुपोप- चिचेश ॥ ३ ॥ तं मङ्गरुपनिपत्याभ्युवाद सत्यकाम ३ इति भगव इते त अतिद्युश्वाव ॥ २ ॥ ब्रह्मणः सोम्य ते पादं ब्रवाणीति अवीतु मे भगवानिति अ. उ. ४ uo इंशाद्युप निषस्सु- तस्मै होवाच प्राणः कळा चक्षु: कला न्नं कळा मनः कलैप चे सोम्य चतुष्कळः पादो ब्रह्मण आयतनवान्नाम ॥ ३ ॥ स य एतमेवं चिहद्वाश्श्वतु- ` पकळं पादं ब्रह्मण आयतनवानिस्युपास्त आयतनवानस्मिँलोके भवत्यायत- नवतो ह लोकाञ्जयति य एतमेवं चिद्वाश्श्वतुष्कर पादं ब्रमण आयतनचा- नित्युपास्ते ॥ ४ ॥ इत्यट्रमः खण्डः ॥ ८ ॥ आप हाचार्यकुळं तमाचार्योऽभ्युचाद सत्यकाम ३ इति भगव इति ह प्रतिशुक्षाव ॥ १ ॥ ब्रह्मचिदिच वे सोम्य भासि को नु व्वानुराशासेत्यन्ये सञुष्येभ्य इति ह प्रतिजज्ञे भगवाश्स्ववेब मे कामं ब्रूयात्‌ ॥२॥ श्वत ह्येव . से भगवदरोभ्य आचार्योड्येव विद्या विदिता साधिष्ठं ्रापयतीति तस्मे दैत- देवोवाचात्र ह न किंचन वीयायेति वीयायेति॥३॥ इति नवसः खण्डः ९॥ उपकोसलो ह वे कामळायनः सत्यकासे जाबाले नह्मचर्यसुवास तस्य ह द्वादश वपोण्यझीन्परिचचार स॒ह स्मान्यानन्तेवासिनः ससावर्तयईस्त< ह स्मेव न समावर्तयति ॥ १ ॥ तं जायोवाच तक्तो ब्रह्मचारी ङुशरमञ्नीन्परि- चचारीन्मा स्वाझयः परिग्रवोचन्‌ प्रतरूह्नस्मा इति तस्मे हामोच्येव प्रवासांचक्रे ॥ २ ॥ स ह च्याधिनानशितुं दध्रे तमाचार्यजायोवाच ब्रह्मचारिन्नशान किंनु ना्षासीति स होवाच वहव इसेऽस्मिन्पुरुपे कामा नानात्यया व्याधिम्निः ्रतिपूणोंऽस्मि नाशिष्यामीति ॥ ३ ॥ अथ हाझयः ससूदिरे तक्तो ब्रह्मचारी कुशल नः पयंचारीद्धन्ताससे प्रब्रवामेति तस्मै होचुः ॥ ४ ॥ प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्मेति स होवाच विजानाम्यहं यत्प्राणो ब्रह्म कंच तु खंच न चिजानामीति ते होुर्यद्वाचः कं तदेव खं यदेच खं तदेव कसिति प्राणं च हास्मै तदाकारां चोचुः ॥ ५ ॥ इति दुशमः खण्डः ॥ १० ॥ अथ हेनं गाहंपत्योऽनुशझ्ास प्रथिव्यसिरन्नमादित्य इति य एष आदिले पुरुषो र्यते सोऽहमस्मि स एवाहमस्मीति ॥ १ ॥ स य णुतमेवं विद्वानु- पास्तेऽपहते पापङ्त्यां लोकी भवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति नाखावरपुरुपाः क्षीयन्त उप वयं तं सुञ्जामोऽस्मिशश्च लोकेञ्युष्सिशश्व य॒ एतमेवं विद्वाचु- पास्ते ॥ २ ॥ इत्येकादशः खण्डः ॥ १३ ॥ | अथ हेनमन्वाहायंपचनो 5चुशशासापो दिशो नक्षत्राणि चन्द्रमा इति य एष चन्द्रमसि पुरुपो इइ्यते सोऽहमस्मि स एवाहमस्मीति ॥ १॥ स॒ य एतसेवं विद्वाडुपास्तेऽपहते पापकृत्यां लोकीसवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति नास्यावरएरुपाः क्षीयन्त उप वयं तं सुञ्जासोऽस्मिशश्च. लोकेऽसुष्सिशश्च य एुंतसेचं विद्वानुपास्ते ॥ २ ॥ इति द्वादशः खण्डः ॥ १२॥ अथ हेनमाहचनीयोऽनुशश्ास प्राण आकाशो चौबिछुदिति य एप विद्युति छान्दोग्योपनिपत्‌ ॥ ९ ॥ ५१ पुरुषो इझ्यते सोऽहमस्मि स पचाहमस्मीति ॥ १ ॥ स य एतमेवं बिद्वानु- पास्तेड्पहते पापकृल्यां छोकीभवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति नास्यावरपुरुपः क्षीयत उप वयं तं सुञ्जामोऽस्मिऽश्च लोकेऽसुष्मिशश्च य एतमेवं विद्वानु- पास्ते ॥ २ ॥ इति त्रयोदशः खण्डः ॥ ३३ ॥ ते होचुरुपकोसलैपा सोम्य तेऽस्मद्वि्ात्मविद्या चाचायंस्तु ते यतिं वक्ते- त्याजगाम हास्याचा्स्तमाचायोऽभ्युवादोपकोसल ३ इति ॥१॥ भगव इति ह॒ प्रतिशुश्राव ब्रह्मविद इव सोम्य ते सुखं भाति को नु व्वानुशशासेति को नु सानुशिष्याह्लों इतीहापेव निहुत इमे नूनमीदृशा अन्यादशा इतीहाझीन- भ्यूदे किं चु सोम्य किल तेऽवोचन्निति ॥ २ ॥ इदमिति ह प्रतिजज्ञे छोका- न्दाच किल सोम्य तेऽवोचन्नहं तु ते तद्वक्ष्यामि यथा पुष्करपछाश आपो न (ण्यन्त एवमेवंविदि पापं कमे न ष्यत इति ब्रवीतु से भगवानिति तस्मे होवाच ॥ ३ ॥ इति चतुर्दशः खण्डः ॥ १४ ॥ य पुपोऽक्षिणि पुरुपो दृश्यत एप आत्मेति होवाचेतदस्ूतमभयमेतद्रह्मेति तच्चद्यप्यस्मिन्सर्पिवोंदकं वा सिञ्चन्ति चत्मेनी एव गच्छति ॥१॥ एतऽ संय- द्वाम इत्याचक्षत एत हि सर्वाणि चामान्यसिसंयन्ति सर्वाण्येनं वामान्यसि- संयन्ति य एवं वेद ॥२॥ एप उ एव वामनीरेष हि सर्वाणि वामानि नयति सराणि वामानि नयति य एवं वेद्‌ ॥३॥ एप उ एव भामनीरेष हि सर्वेषु लोकेषु भाति सर्वेषु छोकेपु भाति य एवं वेद ॥४॥ अथ यदु चेवास्मिन्छव्यं कुर्वन्ति . यदि च नाचिंपमेवासिसंभवन्त्यचिपोऽहरह् आपूर्यमाणपक्षमापूर्यमाणपक्षाद्या- नपडुदङ्केति सासाइस्तान्मासेभ्यः संवत्सर संचत्सरादादिलमा दित्याचन्द्रमसँ चन्द्रमसो विद्युतं तत्पुरुपोऽमानवः ॥ ५ ॥ स॒ एनान्त्रह्म गमयत्येष देवपथो ब्रह्मपथ एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवसावर्त नावर्तन्ते नावतेन्ते ॥ ६॥ इति पञ्चदशः खण्डः ॥ १५ ॥ एप ह वे यज्ञो योऽयं पवत एप ह य ज्निद्‌र सर्द पुनाति यदेप यक्षिद< सवं एुना- ति तस्मादेप एव यज्ञस्तस्य मनश्च वाक वतनी ॥ १॥ तयोरन्यतरां मनसा सईस्क- रोति ब्रह्मा वाचा होताध्वर्युर्द्वातान्यतरा<स यत्रोपाकृते प्रातरनुवाके पुरा परि- धानीयाया ब्रह्मा व्यववदति ॥२॥ अन्यतरामेव वर्सनी< सईस्करोति दीयतेऽन्य- दरा स यथैकपाइजन्नथो वेकेन चक्रेण ववेमानो रिष्यत्येवमस्य यज्ञो रिष्यति यज्ञ रिष्यन्तं यजमानोऽचुरिप्यति स दष्टा पापीयान्भवति ॥३॥ अथ चक्राभ्यां यत्रोपाकृते प्रातरलुवाकेन पुरा परिधानीयाया ब्रह्मा व्यववदत्युभे एव वर्तनी स€स्कुचेन्ति न हीयतेऽन्यतरा ॥४॥ स'यथोभयपाडजन्नथो वो भाम्यां चक्राभ्यां वर्षमानः प्रतितिठठत्येवमस्य यज्ञः प्रतितिष्ठति यज्ञ प्रतितिष्ठन्तं यजमानोऽलु प्रतितिष्ठति स दृष्टा श्रयान्भवति ॥ ५ ॥ इति पोडशः खण्डः ॥ १६ ॥ ५२ इशाद्युपनिषत्सु- प्रजापतिलाोकानभ्यतपत्तेपां तप्यमानाना रसान्माबृहदझिं एथिव्या वायु- मन्तरिक्षादादित्यं दिवः ॥ १ ॥ स एतास्ति्रो देवता अभ्यतपत्तासां तप्य- सानानाई रसान्प्रावहदसपेकचो वायोर्यजूशषि सामान्यादित्यात्‌ ॥ २॥ स एतां त्रयीं चिद्यामभ्यतपत्तस्यास्तप्यमानाया रसान्प्रावहद्धरित्युग्थ्यो सुच- रिति यजुभ्ये: स्वरिति सामभ्यः ॥ ३ ॥ एतद्यद्धयुक्तो रिष्येद्भूः स्वाहेति गाहँपत्ये जहुयाइचामेव तद्रसेनचौ वीयेंणर्चा यज्ञस्य विरिष्ट< संदधाति ॥४॥ अथ यदि यजुष्टो रिष्येद्धुवः खाहेति दक्षिणाझी जुहुयाच्यजुषामेव तद्रसेन यजुषां वीर्येण यजुपां यज्ञस्य विरिष्ट: संदधाति ॥ ५ ॥ अथ यदि सासतो रिप्येस्ख: स्वाहेत्याहवनीये जुहुयात्साम्नामेव तद्रसेन साम्नां वीर्येण साज्ञां यजस्य चिरि संदधाति ॥ ६ ॥ तद्यथालवणेन सुवर्णर संदृध्यात्सुवणन रजत रजतेन त्रपु त्रपुणा सीस४ सीसेन लोहं लोहेन दारु दारु चर्मणा ॥७॥ एवमेपां लोकानामासां देवतानासस्या्रय्या चिद्याया वीर्येण यज्ञस्य विरिष्ट€ संदधाति भेपजङृतो इ वा एप यज्ञो यत्रैवं विद्रा सवति ॥ ८ ॥ एष हवा उदक्प्रवणो यज्ञो यत्रैवंबिद्रह्मा भवलेवंविद< ह चा एपा ब्रझाणमचु गाथा यतो यत आवतेते तत्तद्गच्छति ॥ ९ ॥ मानवो अहोवैक ऋत्विछुरून श्वा सिर- क्षतयेचंचिद्ध वे ब्रह्मा यज्ञ यजभानश सवाश्चस्विजोऽभिरक्षति तस्मादेचंनिदसेच त्रह्माण कुर्वीत नानेवंविदं नानेवंचिदस्‌ ॥१०॥ इति सप्तद्शः खण्डः ॥ १७॥ इति चतुर्थः प्रपाठकः ॥ ४ ॥ अथ पञ्चमोऽध्यायः || ५ ॥ डरै ॥ यो ह वे ज्येष्ठ च श्रेष्ठ च वेद अयेषटश्च ह वे श्रेष्ठश्च अचति ग्राणो वाव ज्येष्ठश्च श्रेष्श्न ॥ १ ॥ यो ह वे वसिष्ठ वेद वसिष्ठो ह स्वानां भवति वाग्वाव वसिष्ठ: ॥ २ ॥ यो ह वे प्रतिष्टा वेद अति इ तिएत्यस्मिशश्च लोकेऽ- सृष्मिऽश्व चक्षुवांव अतिष्ठा ॥ ३ ॥ यो इ दे संपदं चेद्‌ सश्हासै कासाः पचन्ते देवाश्च भाचुपाश्च श्रोत्र चाव संपत्‌ ॥ ४ ॥ यो ह चा आयतनं चेदा- यतन ह स्वानां भवति सनो ह वा आयत्नस्‌ ॥ ५ ॥ अथ ह प्राणा अह<- श्रयसि व्यूदिरेऽहऽभ्रेयानस्म्यहश श्रेयानखीति ॥ ६ ॥ ते ह प्राणाः प्रजापति पितरमेत्योचचर्भयवन्को नः भ्रष्ट इति तान्होचाच यस्मिन्व उत्क्रान्ते शरीरं पापिष्ठतरमिव इड्येत ल बः श्रेष्ठ इति॥७॥ सा हं वागुच्चक्रास सा संवत्सर प्रोष्य पर्येत्योवाच कथमशकततें मजीवितुभिति यथाकला अवद्न्त: प्राणन्तः आणेन पड्यन्तश्वक्षपा ऋ्वन्तः श्रोत्नेण ध्यायन्तो सनसेवसिति प्रविवेश ह चाइ ॥ 4 ॥ चक्भुह्रोचचक्राम तत्सँवत्सर प्रोष्य पर्यत्योवाच कथमशकतवर्ते सिति यथान्धा अपञ्यन्तः ग्राणन्दः माणेन वदन्तो बाचा झुण्चन्तः क” छान्दोग्योपनिषत्‌ ॥ ९ ॥ ५ श्रोत्रेण ध्यायन्तो सनसैवमिति प्रविचेश ह चक्षु: ॥ ९ ॥ श्रोत्रश्होच्चक्राम तत्संवत्सरं गरोष्य पर्येत्योवाच कथमशकतर्ते मजीबितुमिति यथा बघिरा अशण्वन्तः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पञ्यन्तश्चक्षुपा ध्यायन्तो मनसे- चसिति प्रविवेश ह श्रोत्रम्‌ ॥ १० ॥ मनो होच्चक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्य पर्थे- त्योवाच कथमशकतते मजीवितुमिति यथा वाळा अमनसः प्राणन्तः ग्राणेन वदुन्तो वाचा पइयन्तश्चक्षुपा झुण्वन्तः श्रोत्रेणेवमिति अविवेश ह मनः ॥ ११ ॥ अथ ह प्राण उच्चिक्रमिपन्त्स यथासुहयः पड़ीशशकून्संखिदेदेवमि- तरान्प्राणान्समखिदत्त< हाभिसमेत्योचुर्भगचन्नेधि त्वं नः श्रेष्ठोऽसि मोत्कमी- 'रिति ॥ १२ ॥ अथ हेनं वागुवाच यदहं वसिष्ठोऽस्मि त्व॑ तद्वसिोऽसीत्यथ हैनं चक्षुरुवाच यदहं अतिष्टास्मि त्वं तस्प्रतिष्ठासीति ॥१ ३॥ अथ हेन ओन्र- सुवाच यदह संपदस्मि स्वं तत्संपद्सीत्यथ हेन मन उवाच यद्‌हमायतन- सस्मि त्वं तदायतनमसीति ॥ १४ ॥ न वे वाचो न चक्षुषि न श्रोत्राणि न सनाईसीत्याचक्षते प्राणा इत्येवाचक्षते प्राणो झेवेतानि सर्वाणि भवन्ति ॥ १५ ॥ इति प्रथमः खण्डः ॥ १॥ स होवाच किं मेऽन्नं भविष्यतीति यत्किंचिदिदमा श्वभ्य आ शक्तुनिभ्य इति होचुस्तद्वा एतदनस्यान्नमनो ह वे नाम प्रत्यक्षं न ह वा एवंविदि किंच- नानन्नं भवतीति ॥ १ ॥ स होवाच किं से वासो भविष्यतीत्याप इति होचु- स्तस्माद्वा एतदरिप्यन्तः पुरस्ताच्चोपरिष्टाचाद्धिः परिदधति लम्भुको ह वासो सचत्यनझो ह भवति ॥ २ ॥ तददेतत्सत्यकामो जावालो गोधुतये चेयाप्रप- यायोकस्वोवाच यद्चप्येनच्छुप्काय स्थाणवे बूयाजायेरन्नेवास्मिन्छाखाः प्ररो- हेयुः पलाशानीति ॥ ३ ॥ अथ यदि महजिगमिपेदमावास्यायां दीक्षित्वा पो्णेमास्यां रात्रो सचोंपधस्य सन्थं दधिसध्षनोरुपमथ्य ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय स्वाहे - सावाज्यस्य हुवा सन्थे संपातमवनयेत्‌ ॥ ४॥ वसिष्ठाय स्वाहेत्यभावा- ज्यस्य हुत्वा मन्थे संपातसवनयेरप्रति्ठाये स्वाहेत्यम्ञावाज्यस्य हुस्वा मन्थे संपातमवनयेर्संपदे स्वाहदेत्यम्ावाज्यस्य हुत्वा मन्थे संपातमवनयेदायतनाय सबा हेत्यञ्ञावाज्यस्य हुत्वा सन्थे संपातमवनयेत्‌ ॥ ५ ॥ अथ प्रतिसप्याञ्जलो सन्थमाधाय जपत्यसो नामास्यमा हि ते सर्वमिदश स हि ज्येष्टः श्रेष्ठो राजाधिपतिः स मा ज्यपघ्यर श्रेघ्यद राज्यमाधिपत्यं गमयस्वहमेवेद्‌ सर्वस- सानीति ॥ ६ ॥ अथ खल्वेतयर्चा एच्छ्य आचामति तत्सचितुद्ेणीमह इत्या- चासति वयं देवस्य ओजनमिद्याचासति श्रेष्ठ सर्वधातममित्याचामति तुरं भगस्य घीसहीति सव पिबति ॥ ७ ॥ निर्णिज्य कईस चमसं वा पश्चादसेः संनिशति चसेणि वा स्थण्डिले वा वाचंयमोऽप्रसाहः स यदि ख्रियं परयेत्स- ५४ इशाद्युप निपत्सु- सुद कर्मेति विद्यात्‌ ॥ ८ ॥ तदेप छोकः ॥ यदा कमेसु काम्येषु स्त्रिय स्वभेपु पश्यति ॥ सम्बाद्धि तत्र जानीयात्तस्सिन्खमनिदशने तस्मिन्स्वसञनिदृरने ॥ ९ ॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ श्रेतकेतुरहारुणेयः पञ्चालानाश समितिमेयाय त<ह ग्रवाहणो जबलिरुवाच कुमारानु त्वाशिपत्पितेत्यलु हि भयव इति ॥ १ ॥ वेत्थ यदितोऽधि प्रजाः प्रयन्तीति न भगव इति वेत्थ यथा पुनराचतेन्ता ३ इति न भगव इति चेस्थ पथोटेॅवयानस्य पितृयाणस्य च व्यावतेना ३ इति न भगव इति ॥ २ ॥ चेत्थ यथासौ लोको न संपूर्यत ३ इति न भगव इति वेत्थ यथा पञ्चस्यासाहुता- चापः पुरुषवचसो भवन्तीति नेव भगव इति ॥ ३॥ अथाजु किसबुशिष्टोई- वोचथा यो हीमानि न चिद्यार्कथईसोऽचुशिष्टो छुवीतेति स हायस्तः पितुर सेयाय तहोचाचाऽनजुशिप्य वाव किल सा भगवानव्रवीदचु त्वाशिपमिति ॥ २ ॥ पञ्च मा राजन्यवन्धुः प्रश्नानप्राक्षीत्तेपां नकंचनाइाकं विवक्तमिति स होवाच यथा मा खच तदेतानवदो यथाहमेपां नेकंचन चेद यद्यहमिसानचे दिष्यं कर्थं ते नावक्ष्यमिति ॥५॥ स गोतमो राजञोऽधसेयाय तस्मे ह प्राप्ता- याहांचकार स ह प्रातः सभाग उदेयाय त€ होवाच साचुपस्य अगवन्यो तम चित्तस्य वरं वृणाथा इति स होवाच तचेच राजन्मालुपं वित्त यासेव कुमारस्यान्ते वाचमभाषथास्तासेच से ब्रूहीति ॥ ६ ॥ स ह ङृच्ट्रीवभूच तई ह चिरं वसेत्याज्ञापयांचकार त€ होचाच यथा मा त्वं गोतसावदो यथेयं न प्राळ त्वत्तः पुरा चिद्या घ्राह्मणान्गच्छति तस्माढु सर्वेषु लोकेषु क्षत्रस्यच प्रशासनमभूदिति तस्मे होवाच ॥ ७ ॥ इति तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ असो वाव लोको गातमाझिस्तस्यादित्य एच समिद्ररमयो घूमोऽहरचिश्च- न्द्रमा अङ्गारा नक्षत्राणि चिस्फुलिङ्गाः ॥ १ ॥ तस्मिन्नेतस्सिन्नमो देवाः श्रद्धां जुह्ति तस्या आहुतेः सोमो राजा संभवति ॥२॥ इति चतुर्थः खण्डः ॥४॥ पर्जन्यो वाव गोतमाझिस्तस्य वायुरेव समिदञ्रं धूमो विद्युदाचिरशनिर- रा हाइनयो चिस्फुलिङ्गाः ॥ १ ॥ तस्मिन्नेतस्मिन्नम्ो देवाः सोमश राजानं जुह्ृति तस्या आहुतेवंपथ संभवति ॥ २ ॥ इति पञ्चमः खण्डः ॥ ५ ॥ प्रथित्री वाव गोतमा्िस्तस्याः संवत्सर एच समिदाकाशो धूमो रात्रिर चिदिशोऽङ्गारा अवान्तरदिशो विस्फुलिङ्गाः ॥ १ ॥ तसिन्नेतस्मिन्नमो देवा यप जुह्णति तस्या आहुतेरन्नश संभवति ॥ २ ॥ इति पष्टः खण्डः ॥ ६ ॥ पुरुषी वाव गोतमाझ्चिस्तस्य वागेव समित्प्राणो धूमो जिह्वाचिश्चश्चुरङ्गाराः श्रोत्रं विस्फुलिज्ञा: ॥ १ ॥ तर्मिन्नेतस्मिन्नम्मौ देवा अन्न जुछ्ृति तस्या आहुते रततः सभचात ॥ २॥ दात सम; खण्डः ॥ ७॥ छान्दोग्योपनिपत्‌ ॥ ९ ॥ ५७ योपा चाव गोतमाझिस्तस्या उपस्थ एव समिद्यदुपमनञ्नयते स धूमो योनि- रचिय्रेदन्तः करोति तेऽङ्गारा अभिनन्दा विस्फुलिङ्गाः ॥ १ ॥ तस्मिन्नेतस्मि- न्मौ देवा रेतो जहूति तस्या आहुतेगभः संभवति ॥२॥ इत्यष्टमः खण्डः ॥८॥ इति तु पञ्चम्यामाहुताचापः पुरुषवचसो भवन्तीति स उच्बादृतो गर्भो दुश वा नव वा सासानन्तः शयित्वा यावद्वाथ जायते ॥ १ ॥ स जातो याव- दायुषं जीचति त॑ प्रेतं दिटसितो$झय एव हरन्ति यत एवेतो यतः संभूतो सवति ॥ २ ॥ इति नवमः खण्डः ॥ ९ ॥ तद्य इत्थं विदुर्ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते तेऽचिषमभिसंभव- न्यचिपोडहरह्व आपूयमाणपक्षमापू्यमाणपक्षाद्यान्षडदङ्केति मासाइस्तान्‌ ॥ १॥ मासेभ्यः संवत्लर< संवत्सरादादित्यमादित्याचन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतं तत्पुरुपोऽसानवः स एनान्त्रह्म गमयत्येप देवयानः पन्था इति ॥ २॥ अथ य इसे आस इष्टापूर्ते दत्तमित्युपासते ते धूममभिसंभवन्ति धूमाद्रात्रिं रात्रेरपर- पक्षमपरपक्षाद्यान्पइदक्षिणिति मासाइस्तान्नेते संवत्सरमसिप्रासुवन्ति ॥ ३ ॥ मासेभ्यः पितृलोक पितृलोकादाकादमाकाशाच्चन्द्रमसमेप सोमो राजा तद्देवानामन्नं तं देवा अक्षयन्ति ॥ ४ ॥ तस्मिन्यावत्संपातसुषित्वाथेतमेवा- ध्वानं पुनर्निचतेन्ते यश्रेतमाकाशमाकाशाद्वायुं वायुभूरवा धूसो भवति धूमो सूरवा्ज भवति ॥ ५॥ अश्रं भूत्वा मेघो भवति मेघो भूत्वा प्रवपति त इह ब्रीहियवा ओपधिवनस्पतयस्तिळमापा इति जायन्तेऽतो वे खळ दुर्निष्प्रपतरं यो यो ह्यन्नमत्ति यो रेतः सिंचति तद्य एव भवति ॥६॥ तद्य इह रमणी- यचरणा अभ्याशो ह यत्ते रमणीयां योनिमापथेरन्त्राह्मणयोनि वा क्षत्रिययोनिं वा वैश्ययोनि वाथ य इह कपूयचरणा अभ्याशो ह यत्ते कपूयां योनिमाप- येरन्‌ श्वयोनिं वा सूकरयोनिं वा चाण्डाळयोनिं वा ॥७॥ अथेतयोः पथोनं कतरेण चन तानीमानि क्षुद्राण्यसक्ृदावर्तीनि भूतानि भवन्ति जायस्व Mभ्रियस््रेव्येतत्ततीय€ स्थानं तेनासो लोको न संपूर्यते तस्माज्जुगुप्सेत तदेप छोकः ॥ ८ ॥ स्तेनो हिरण्यस्य सुरां पिवधश्च गुरोस्तस्पमावसन्त्रह्महा च एते पतन्ति चस्वारः पञ्चमश्चाचरऽस्तेरिति ॥ ९ ॥ अथ ह य एतानेवं पञ्चामी- न्वेद न स ह तेरप्याचरन्पाप्मना लिप्यते छुद्धः पूतः पुण्यलोको भवति य एवं वेद य एवं वेद ॥ १० ॥ इति दशमः खण्डः ॥ १० ॥ ग्राचीनशाळ औपमन्यवः सत्ययज्ञः पोळपिरिन्द्रद्यु्नो भालवेयो जनः शार्कराक्ष्यों बुडिल आश्वतराश्विस्ते हेते महाशाला महाश्रोत्रियाः समेत्य मीमाश्सांचऋः को चु आत्मा कि ब्रह्मेति ॥ १ ॥ ते ह संपादय़ांचकुरुद्दा- लको वे भगवन्तो$्यमारणिः संप्रतीममात्मनं घेश्वानरमभ्येति त हुन्तास्या- ५६ इंशाद्युपनिषस्सु- गच्छासेति त€ हाभ्याजग्मुः ॥ २ ॥ स ह संपादयांचकार प्रक्ष्यन्ति मामिमे महाशाला सहाश्ोत्रियास्तेभ्यो न सर्वेमिंच प्रतिपत्स्ये हन्ताहमन्यमभ्यचुञा- सानीति ॥ ३ ॥ तान्होवाचाश्वपतिवै भगवन्तोऽयं फैकेयः संप्रतीममात्मानं वैश्वानरमध्येति त हन्ताभ्यागच्छासेति त हाभ्याजग्युः ॥ ४ ॥ तेभ्यो ह. पालेभ्यः एथगहाणि कारयांचकार स ह प्रातः संजिहान उवाच न मे स्तेनो जनपदे न कदर्यो न सपो. नानाहिताभिनोविद्वाक्ञ खेरी स्वेरिणी कुतो यक्ष्यमाणो वे भगवन्तोऽहमस्मि यावदेकेकस्मा ऋत्विजे धनं दास्यासि ताव- खगवत्यो दास्यामि वसन्तु भगवन्त इति ॥ ५॥ ते होचुर्येन हेवार्थेन घुरु- पश्चरेत्तरहेव वदेदात्मानसेवैमं वैश्वानर४ संप्रत्यध्येषि तसेव नो ब्रूहीति ॥ ६॥ तान्होवाच प्रातर्वः प्रतिवक्तास्मीति ते ह समित्पाणय: पूर्वाह्णे प्रतिचक्रमिरे तान्हानुपनीयेवैतडुचाच ॥ ७ ॥ इत्येकादशः खण्डः ॥ ११ ॥ ओपमन्यव कं त्वमात्मानसुपास्स इति दिवसेच भगवो राजन्निति होवाचेप चे सुतेजा आत्मा वैश्वानरो यं त्वमात्सानसुपास्से तस्मात्तव सुतं ग्रस्तुतमासुद कुले इझ्यते ॥१॥ अत्स्यन्नं पश्यसि ग्रियमत्त्यन्ग पश्यति प्रिय सवत्यस्य घह्मवचेसं कुले य एतमेवमात्मानं वेश्वानरञुपास्ते मूधा त्वेष आत्मन इति होवाच सूधा ते व्यपतिप्यच्चन्सां नागमिष्य इति ॥ २ ॥ इति द्वादशः खण्डः ॥ १२॥ अथ होवाच सत्ययं पौलुषिं म्राचीनयोग्य क॑ त्वमात्मानसुपास्स इत्या- दित्यमेव भगवो राजन्निति होवाचेप चे विश्वरूप आत्मा वेश्वानरो यं स्वसा- त्मानसुएारसे तस्मात्तव बहु विश्वरूपं कुळे इस्यते ॥ ५ ॥ धवृतोऽश्वतरीरथो दासीनिष्कोऽस्स्यन्नं पश्यसि प्रियमच्त्यत्न पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मचचसं कुळे य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते चक्षष्ठेतदास्मन इति होवाचान्धोऽ- सचिष्यद्यन्मां नागसिप्य इति ॥ २१ इति त्रयोदशः खण्डः-॥ १३ ॥ अथ होवाचेन्द्र हुन्न भाछचेयं वेयाप्रपश्च कं स्वसात्मानसुपास्स इति वायुमेव भ्गवों राजन्चिति होवाचेप वे प्रथग्वस्मीत्मा वेश्वानरो यं त्वसात्मानमुपास्खे तस्मात्त्वां एथग्बलय आयन्ति शथअथश्रेणयोञ्चुयन्ति ॥१॥ अस्स्यन्नं पश्यसि भ्रियसत्त्यन्न पश्यति प्रियं भवल्यस्य ब्रह्मवचस कुले य एतसेचसात्सानं बेश्वा- नरझुपारते ग्राणस्स्वेप आत्मन इति होवाच प्राणस्स उदकरसिष्यच्यस्मा नाग- सिष्य इति ॥ २ ॥ इति चतुद्शः खण्डः ॥ १४ ॥ अथ होचाच जन* शार्कराक्ष्य क॑ व्वमात्मानसुपास्स इत्याकाशसेच भयदो राजन्निति होवाचेप वे बहुल आत्मा वेश्वानरों यं त्वमात्मानसुपास्से तस्मा- र्ने बहुलो$सि अजया च धनेन च ॥ १ ॥ अत्यन्न पश्यासि ग्रियसत्यञ्ज पश्यति मियं अवस्य ब्रह्मवचेसतं कुळे य एतमेवमात्मानं वेश्वानरसुपास्ते छान्दोग्योपनिषत्‌ ॥ ९॥ ण्छ संदेहस्त्वेष आत्मन इति होवाच संदेहस्ते व्यशीर्यच्यन्माँ नागमिष्य इति ॥२॥ इति पञ्चदशः खण्डः ॥ ३५ ॥ अथ होवाच बुडिलमाश्वतराशिं चेयाघ्रपद्य क॑ त्वमात्मानसुपास्स इत्यप अ खँ रे = छ एव भगवो राजन्निति होवाचप- वे रयिरात्मा वश्वानरो यं त्वमात्मानसुपास्से तस्मात्वश रयिमान्पुष्टिमानसि ॥ १ ॥ अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमर्यन्न पश्यति म्रियं भवत्यस्य व्रह्यवचसँ कुले य एुतसेवसात्मान वश्वानरमुपाखे वस्तिस्त्वेप आत्मन इति होवाच बस्तिस्ते व्यभेस्स्यद्यन्मां नागमिप्य इति ॥ २ ॥ इति पोडशः खण्डः ॥ १३ ॥ अथ होवाचोद्दाळकमारुणि गोतम क॑ त्वमात्मानमुपास्स इति पृथिवीमेव भगवो राजन्निति होवाचप च प्रतिष्ठात्मा वश्वानरों य॑ त्वमात्मानमुपास्से' तस्मात्तव प्रतिएितोऽसि प्रजया च पञ्चांसेश्च ॥ १ ॥ अस्स्यन्न पझ्यसि प्रिय- सत्यन्नं परयति प्रियं भवत्यस्य वत्रह्मवचस कुले य एतमेवमात्मानं वेश्वानर- सुपास्ते पादो त्वेतावात्मन इति होवाच पादो ते व्यम्लास्येतां यन्मां नाग- मिष्य इति ॥ २॥ इति सप्तद्शः खण्ड: ॥ १७॥ होवाचते व खल यूयं एथगिवेममात्मानं वेश्वानरं विद्वाश सोऽन्नमास्थ यस्त्वेतभेचं प्रा देशमात्रमसिविमानमात्मानं वेश्वानरसुपास्ते स सर्वेषु लोकेयु सवंषु भूतेषु सवष्वात्मस्वन्नसत्ति ॥१॥ तस्य ह वा एतस्यात्मनो चेश्वानरस्य सूर्थेव सुतेजाश्चक्षुविश्वरूपः प्राणः पृथग्वर्त्मात्मा संदेहो वहुळो वस्तिरेव रयि पुथिव्येव पादाबुर एव वेदिर्लोमानि बर्हिहृदयं गाहपत्यो मनोऽन्वाहायपचन आस्यमाहवनीयः ॥ २ ॥ इत्यष्टाद्शः खण्डः ॥ १८ ॥ तद्यद्धक्त ्रथममागच्छेत्तद्धोमीय<स याँ प्रथमामाहुतिं जुहुयात्तां जुहुयात्मा- णाय स्व्राहेति ग्राणस्तृप्यति ॥ १ ॥ आणे तृप्यति चक्षुस्तृप्यति चक्षुषि तृप्यत्या- दित्यस्तृप्यत्यादित्ये तृप्यति चास्तृपय्रति दिचि तृप्यन्त्यां यत्किंच द्योश्चादि- त्यश्चाधितिष्टतस्तत्तप्यति तस्यानुतृस्तिं तृप्यति प्रजया पझुसिरन्नाद्येन तेजसा ब्रह्मचचसेनेति ॥ २ ॥ इत्येकोनविंशः खण्डः ॥ १९ ॥ अथ याँ द्वितीयां जुहुयात्तां जुहुयाब्यानाय स्वाहेति व्यानस्तृप्यति ॥ १॥ व्याने तृप्यति शरोत्रं तृप्यति श्रोत्रे तृप्यति चन्द्रमास्तृप्यति चन्द्रमसि तृप्यति दिशस्तृप्यन्ति दिक्षु दृप्यन्तीपु यत्किंच दिशश्च चन्द्रमाश्चाधितिष्टन्ति तत्त- प्यति तस्थालुतृप्ति तृप्यति प्रजया पुसिरन्नाद्येन तेजसा ब्रह्मवचेसेनेति ॥२॥ इति विशः खण्डः ॥ २० ॥ अथ यां तृतीयां जुहुयात्तां जुहूयादपानाय स्वाहेत्यपानस्तृप्यति ॥ १ ॥ अपाने जृप्यति चाक्तृप्यति वाचि वृप्यन्त्यामञझिस्तृप्यत्य्ों तृप्यति पथिवी र्ट इंश्याययुपनिपत्सु- किरा तृप्यति पृथिव्यां तृप्यन्त्यां यत्किच एथिवी चासिश्वाधितिष्ठतस्तत्तृप्याति तस्या- जुतृप्ति तृप्यति प्रजया पद्चुभिरन्नाचेन तेजसा प्रह्मवचसेनेति ॥ २ ॥ इत्येक. विशः खण्डः ॥ २१ ॥ TT अथ याँ चतुर्थी जुहुयात्तां जुहुयात्समानाय स्वाहेति समानस्तृप्यति ॥१॥ समाने ठृप्यति सनस्तृप्यति मनसि तृप्यति पजेन्यस्तृप्यति पर्जन्ये तृप्यति चिद्युक्तप्यति विद्युति तृप्यन्त्यां यत्किच विद्युच्च पजेन्यश्वाधितिष्ठतस्तत्तूप्याति तस्याजुकृसिं तृप्यति प्रजया पञ्जभिरन्नाधेन तेजसा ब्रह्मवचेसेनेति ॥२॥ इति द्वाविंशः खण्ड; ॥ २२॥ अथ याँ पञ्चमीं जुहुयात्तां जहुयादुदानाय स्वाहेस्युदानस्तृप्यति ॥ ३ ॥ उदाने तृप्यति त्वक्‌ तृप्यति त्वचि तृप्यन्त्यां वायुस्तृप्यत्ति वायो तृप्यत्या- काशस्तृप्यत्याकाशे तृप्यति यस्किच वायुश्वाकाशश्राधित्तिष्टस्तत्तृप्यति तस्या- नुतृप्ति तृप्यति प्रजया पशुभिरन्नाद्येन तेजसा ब्रह्मवर्चसेनेति ॥ २ ॥ इति त्रयोविंशः खण्डः ॥ २३ ॥ स य इदमविद्वानभिह्रोत्रै जुहोति यथाङ्गारानपोह्य भस्मनि जुहुयात्तादक्त- सस्यात्‌ ॥ १॥ अथ य एतदेवं विद्वानभिहोत्रं जुहोति तस्य सपु लोकेषु सर्वेपु भूतेएु सर्वेप्वात्मसु हुतं भवति ॥ २ ॥ तद्यथेपीकातूळमस्चौ प्रोतं प्रदू- येतैव<हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते य एतदेवं विद्वानझिहोत्र जहोति ॥ ३॥ तस्माढु हेचं विद्यद्यपि चण्डालायोच्छिष्ट प्रयच्छेदात्मनि हैदास्य तहेश्वानरे डुतई स्यादिति तदेप शोकः ॥४॥ यथेह क्षुधिता बाला मातरं पयुपासते ॥ एवश्सवांणि सूतान्यश्निहदोत्रसुपासत इत्यञिहोत्रसुपासत इति ॥ ५ ॥ ति चतुविशः खण्डः ॥ २४ ॥ इति पञ्चमः प्रपाठक: ॥ ५ ॥ पष्टोऽध्यायः ॥ ६ | ॐ श्वेतकेतुहारुणेय आस त€ ह पितोचाच श्वेतकेतो वस ब्रह्मचर्य न चे सोम्यास्मत्कुलीनोऽननूच्य ब्रह्मबन्धुरिव अवतीति ॥ १ ॥ स ह्‌ द्वादशवर्ष उपेत्य चतुविश्शतिवर्ष: सर्वान्वेदानधीत्य महामना अनूचानमानी स्तब्ध यथाय तई ह पितोवाच श्वेतकेतो यञ्च सोम्येदं महामना अनूचानसानी स्तब्धोऽस्युत तमादेशसप्राक्ष्यः ॥ २ ॥ येनाशुत* श्रुत॑ अवत्यसतं सतसबि- ज्ञात विज्ञातसिति कथं चु भगवः स आदेशो अवतीति ॥ ३ ॥ यथा सोस्ये- केन झत्पिण्डेन सवं छन्मयं बिज्ञातशस्याट्ठाचारस्भरण चिकारो नामधेयं सृत्ति- केत्येव सत्यम्‌ ॥ ४ ॥ यथा सोग्येकेन छोहमफिना सर्वे छोहसयं विज्ञात€ साढाचारम्भणे चिकारो नामधेयं लोहमिलेव सत्यम्‌ ॥ ५॥ यथा सोस्येकेन नखनिकृन्तनेन सब कार्ष्णायस चिज्ञात ४ स्याह्राचारम्भणं विकारों नामध्रेयं छान्दोग्योपनिपत्‌ ॥ ९ ॥ ५९ कृष्णायसमित्येव सत्यमेव सोम्य स आदेशो भवतीति ॥ ६॥ न चे नूनं भगवस्तस्त एतदवेदिपुय ब्येतदचेदिष्यन्‌ कथं से नावक्ष्यन्निति भगवा$रत्वेव- सेतद्रवीत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥७॥ इति प्रथमः खण्डः ॥ ३ ॥ सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयं तद्वे्क आहुरसदेवेदमग्र आसी- देकमेवाद्वितीयं तस्मादसतः सज्ञायत ॥ १॥ कुतस्तु खळ सोम्येवई स्या- दवति होवाच कथमसतः सञ्जायेतेति सत्त्वेव सोम्येदमग्र आसीदेकसेवाद्रि- तीयम्‌ ॥ २ ॥ तदेक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति तत्तेजोऽसृजत तत्तेज ऐक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति तदपोऽसूजत तस्माचत्र क च शोचति खेदते वा पुरुपस्तेजस एच तदध्यापो जायन्ते ॥३॥ ता आप एक्षन्त वहुचः स्याम प्रजायेमहीति ता अन्नमसजन्त तस्माद्यत्र क च वपेति तदेव भूयिष्ठमन्न सवत्यक््य एव तदृध्य- ज्ञाद्य जायते ॥ ४॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ २॥ तेपां खल्वेपां भूतानां त्रीण्येव बीजानि भवन्त्यण्डजं जीवजसुद्भिज्ञमिति ॥ १ ॥ सेयं देवतैक्षत हन्ताहमिमास्तित्रो देवता अनेन जीवेनात्मनानुप्र- विद्य नामरूपे व्याकरवाणीति ॥ २ ॥ तासां त्रिवृतं त्रिृतसेकेकां करवा- णीति सेयं देवतेमास्ति्रो देवता अनेनेच जीवेनात्मनानुग्रविइग्र नामरूपे व्याकरोत्‌ ॥३॥ तासां न्रिवृतं त्रित्वतमेकेकामकरोद्यथा चु खलु सोस्येमास्ति- खो देचताखितरत्निवृदेकेका अवति तन्मे निजानीहीति ॥ ४॥ इति तृतीयः खण्ड: ॥ ३॥ यदे रोहितशरूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुछ तदपां यत्कृष्णं तद्‌न्नस्यापायाद्‌- भेरथित्वं वाचारस्भणं चिकारो नामधेय त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम्‌ ॥ $ ॥ यदादित्यस्य रोहित€ रूपं तेजसस्तद्ूपं यच्छुक्क तदपां यत्कृप्णं तदन्नस्यापा- गादादित्यादादित्यस्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीसव ' सत्यस्‌ ॥ २ ॥ यच्चन्द्रमसो रोहित रूपं तेजसस्तद्ूपं यच्छुछ तदपां यत्कृप्ण तदक्षस्यापागाचन्द्राचन्द्वत्व॑ वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणी- त्येच सत्य्‌ ॥३॥ यद्विद्युतो रोहित रूपं तेजसस्तद्रपं यच्छुछ तदपां यत्कृप्ण ' तद्च्नस्यापायाद्विद्युतो विद्युरवं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम्‌ ॥ ४ ॥ एतद्धसस चे तद्विद्वास आहुः पूर्व महाशाला महाश्रोजिया न नोञ्य कश्चनाश्रुममतमविज्ञातस्ुदाहरिप्यतीति ह्येभ्यो विदांचकुः ॥५॥ यदु रोहितमिवाभूदिति तेजसस्तद्रूपमिति तद्विदांचक्ुयदु झुङमिवाभूदित्य- घार रूपसिति तद्विदांचक्रुयेदु छप्णमिवास्रूदि्न्नस्य रूपमिति तद्विदांचक्रुः ॥ ६ ॥ यद्विज्ञातमिवासूदित्येतासामेव देवताना< समास इति तद्विदां- चक्रुर्यंथा चु खछ सोक्येमास्ति्रो देवताः पुरुष प्राप्य त्रिवृच्चिव देकेका भवति तन्से विजानीहीति ॥ ७ ॥ इति चतुर्थ: खण्ड; ॥ ४॥ ३० ! इशाद्युपनिषत्सु-- अन्नमशितं त्रेघा विधीयते तस्य यः स्थविष्ठो धातुस्तत्पुरीष॑ अवति यो मध्यमस्तन्सा<सं योडणिष्टस्तन्मनः ॥ १ ॥ आपः पीताखेधा विधीयन्ते तासा यः स्थचिष्ठो धातुस्तन्मूत्र भवति यो मध्यमसल्लोहितं योऽणिष्ठः स प्राणः ॥ २ ॥ तेजोऽशितं त्रेधा विधीयते तस्य यः स्थविष्टो धातुस्तदस्थि भवति. यो मध्यमः स मजा योऽणिष्ठः सा वाळ ॥३॥ अन्नमय हि सोम्य सन आपोमयः म्राणस्तेजोमयी वागिति भूय एव सा भगवान्विज्ञापयत्विति' तथा सोस्येति होवाच ॥ ४ ॥ इति पञ्चमः खण्डः ॥ ५ ॥ दधः सोम्य मथ्यमानस्य योऽणिमा स ऊर्ध्वः ससुदीषति तत्सर्पि्भवति' ॥ १ ॥ एवमेव खलु सोग्यान्नस्याइयमानस्य योऽणिमा स ऊर्वः ससुदीषति तन्मनो भवति ॥ २ ॥ अपार सोम्य पीयमानानां योऽणिमा स ऊर्ध्वः ससुदीपति स माणो भवति ॥ ३ ॥ तेजसः सोम्याइयमानस्य योऽणिमा स्‌ ऊध्वें: ससुदीपति सा वाग्भवति ॥ ४ ॥ अन्नमय४हि सोम्य सन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वागिति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ५ ॥ इति पष्ठः खण्डः ॥ ६॥ पोडशकळः सोम्य पुरुषः पञ्चदशाहानि मादः कामसपः पिबापोमयः ग्राणो न पिवतो विच्छेरस्यत इति ॥ १ ॥ स ह पञ्चदशाहानि नाशाथ हेन- सुपससाद्‌ किं बरवीमि भो इत्यृचः सोम्य यजूईपि सामानीति स होवाच न मा ग्रतिभान्ति भो इति ॥ २ ॥ त€ होवाच यथा सोस्य सहतोऽभ्या- हितसैकोऽङ्गारः खद्योतमात्रः परिशिष्ट: स्यात्तेन ततोऽपि न बहु दहे देवश सोम्य ते पोडशानां कलानामेका कलातिशिष्टा स्यात्तयेतहि वेदाञ्ानुभवत्य- झानाथ. मे विज्ञास्यसीति ॥ ३ ॥ स हाझाथ हेनसुपससाद त९ह यस्किंच पप्रच्छ सर्वेश्ह प्रतिपेदे ॥ ४ ॥ त होवाच यथा सोस्य महतोऽभ्याह- तसैकमङ्गारं खद्योतमात्रं परिशिष्ट ठ तृणैरुपसमाधाय श्राज्वल्येत्तेन ततोऽपि बहु दहेत्‌ ॥ ५ ॥ पव सोस्य ते पोडशानां कलानामेका कलातिशिष्टा भू- त्साउन्नेनोपसमादिता माज्बलीत्तयैत हिं वेदाननुभवस्यन्नमय€ सोम्य सन आ- पोमयः ्राणस्तेजोमयी चायिति तद्धास्य विजज्ञाविति विजज्ञाविति ॥ ६॥ ` इति सप्तमः खण्डः ॥ ७॥ _ उद्दालको हारुणिः श्वेतकेतु पुत्रसुवाच स्वान्तं से सोम्य विजानीहीति यत्रेतत्पुरुपः स्वपिति नाम सता सोस्य वदा संपन्नो भवति स्वमपीतो भवति तस्मादेन£ स्वपितीत्याचक्षते स्व< ह्यपीतो भवति ॥ ९॥ स यथा शकुनिः सूत्रेण प्रबद्दों दिश॑ दिशं पतित्वान्यत्रायतनसलद्ध्वा बन्धनमेवोपश्चयत एव- सेच खळ सोम्य तन्मनो दिइ दिश पतिस्वान्यत्राथतनमलव्ध्वा ग्राणमेवोप- छान्दोग्योपनिपत्‌ ॥ ९ ॥ ६१ श्रयते प्राणबन्धन हि सोम्य मन इति॥२॥ अशनापिपासे मे सोम्य विजा- नीहीति यत्रेतव्पुरुपोऽशिशिपति नामाप एव तदशितं नयन्ते तद्यथा शोना- योऽश्वनायः घुरुपनाय इत्येवं तदप आचक्षतेऽशनायेति तन्नेतच्छुङ्गमुत्पतित सोम्य चिजानीहि नेदममूलं भविष्यतीति ॥ ३॥ तस्य क्क सूरु स्यादन्यत्रा- ज्ञादेवमेव खलु सोस्यान्नेन झुङ्गेनापोसूलमन्विच्छाद्धिः सोम्य शुङ्गेन तेजोसू- लमन्विच्छ तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छ सन्सूलाः सोम्येमाः साः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः ॥४॥ अथ यत्रैतत्पुरुषः पिपासति नाम तेज एव तत्पीतं नयते तद्यथा गोनायोऽधनायः पुरुपनाय इत्येवं तत्तेज आचष्ट उदन्येति तत्रैतदेव शुङ्गसुत्पतित४ सोम्य विजानीहि नेदमसूरं भविष्यतीति ॥ ५ ॥ तस्य क सूलई स्यादन्यत्रान््योऽद्भिः सोम्य शुङ्गेन तेजोमूलमन्विच्छ तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूळमन्विच्छ सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्म्- तिष्ठा यथा तु खलु सोम्येमास्िख्रो देवताः पुरुष प्राप्य त्रिवृत्रिवृदेकेका भवति तहुक्तं पुरस्तादेच भवत्यस्य सोम्य पुरुपस्य प्रयतो वाड्य़नासि संपद्यते मनः आणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायाम्‌ ॥ ६॥ स य एपोडणिसे- तदात्म्यमिद< सवं तत्सत्य₹ स आत्मा तरवमसि श्वेतकेतो इति भूय एवमा भगवान्‌ विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥७॥ इत्यष्टमः खण्डः ॥८॥ यथा सोस्य मधु सधुकृतो निस्तिष्ठन्ति नानात्ययानां दृक्षाणाशरसान्सस- बहारमेकता४ रसं गमयन्ति ॥ १ ॥ ते यथा तत्र न विवेक लभन्तेऽमुष्याहं इक्षस्य रसोऽस्म्यसुष्याह दृक्षस रसोऽस्मीत्येवमेव खलु सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सति संपद्य न चिटुः सति संपद्यामह इति ॥२॥ त इह व्याघ्रो ना सिश्हो वा शुको वा वराहो वा कीरो वा पतङ्गो वा दश्शो वा मशको वा यद्द्भ- जन्ति तदा अवन्ति ॥ ३॥ स य एपोऽण्सितदात्यसिदश सर्व तस्सत्य स आत्मा तत्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव सा भगवान्‌ विज्ञापयस्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ४ ॥ इति नवमः खण्डः ॥ ९ ॥ इभाः सोम्य नच्चः पुरस्तात्प्राच्यः स्यन्दन्ते पश्चात्म्तीच्यस्ताः ससुद्रात्ससुद- सेवापियन्ति समुद्र एवं भवति ता यथा तत्र न बिढुरियमहसस्मीति॥१॥ एव- सेव खळ सोम्येमाः सर्वा: ग्रजाः सत आगत्य न विदुः सत आगच्छामह इति त इह व्याघ्रो चा सिशहो वा इको चा चराहो वा कीरो वा पतङ्गो डा द्श्शो वा सशको वा यचद्धवन्ति तदा भवन्ति ॥ २ ॥ स य एषोऽणिसेतदात्स्य- सिदश सच तत्सत्यश स आत्मा तत्वससि श्वेतकेतो इति सूय एव मा भरा- वानर विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ३॥ इति दृशसः खण्डः१० अस सोम्य महतो वृक्ष यो सूळेऽभ्याहन्याजीवन्‌ खबेद्यो मध्येऽभ्या- ४२ __ इशाद्यपनिपत्सु- हन्याज्जीवन्खवेद्यो ग्रेउभ्याहन्याज्जी वन्खवेत्स एप जीवेनात्मनानुप्रभूतः पेपी- यमानो मोदमानस्तिप्टति ॥ १ ॥ अस्य यदेका® शाखां जीवो जहात्यथ सा शुप्यति द्वितीयां जहात्यथ सा शुप्यति तृतीयां जहात्यथ सा शुप्यति सच जहाति सर्वः झुष्यत््चमेच खलु सोम्य विद्धीति होचाच ॥ २ ॥ जीतापेतं वाव किलेदं म्रियते न जीवो म्रियत इति स य एपोऽणिमतदात्म्य मिद सब तत्सत्य* स आत्मा तच्चमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान चि- ज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ३ ॥ इत्येकादशः खण्डः ॥११॥ न्यग्रोधफलमत आहरेतीदं भगव इति भिन्धीति भिन्न भगव इति किमत्र पञ्यसीत्यण्व्य इवेमा धाना भगव इत्यासामङ्गेकां भिन्धीति भिन्ना भगव इति किमत्र पश्यसीति न किंचन भगव इति ॥१॥ त* होवाच यं व सोम्ये- तमणिमानं न निभालयस एतस्य वे सोम्यपोऽणिख् एवं महाक्यग्रोधम्तिष्टति ॥ २ ॥ श्रद्धत्स्व सोम्येति स य एपोऽणिमेतदास्म्यमिदः सब तत्सत्य* स॒ आत्मा तस्वमसि श्वेतकेतो इति भूय/एणच मा भगवान्‌ विज्ञापयन्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ३ ॥ इति द्वादराः खण्डः ॥ १२ ॥ लवणमेतदुदकेऽचधायाथ मा प्रातरुपसीदथा इति स ह तथा चकार तः. होवाच यद्दोपा छवणसुदकेऽबाधा अङ्ग तदाहरेति तद्वावमृज्य न विवेद ॥१॥ यथा चिलीनसेवाङ्गास्यान्तादाचामेति कथमिति लवणमिति मध्यादाचामेति कथमिति लवणमित्यन्तादाचासेति कथमिति लवणसित्यसिप्राइयनदथ सोपः सीदथा इति तद्ध तथा चकार तच्छश्वव्संवतते तश्होवाचान्नर चाच किल सत्सोम्य न निभालयसेऽत्रेव किलेति॥ २ ॥ स य पुपोऽणिमेतदान्म्यमिदः सच तत्सत्य< स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव सा भगवान्‌ चि- ज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥३॥ इति त्रयोदशः खण्डः ॥ १३॥ यथा सोम्य पुरुप गन्धारेभ्योऽभिनद्वाक्षमानीय त ततोऽतिजने त्रिसृजेत्स यथा तन्न प्राक्ठोदङ्ावधराङ्का प्रत्या प्रध्मायीताभिनद्धाक्ष आनीतोऽभिनद्धा- क्षो विसृष्टः ॥ १ ॥ तस्य यथाभिनहनं प्रसुच्य प्रब्रूयादेतां दिश गन्धारा पतां दिश बज्ञेति स ग्रासाद्वासं च्छन्‌ पण्डितो मेधावी गन्धारानेवोपसंपथ्येतेव- मेचेहाचार्यवान्‌ पुरुपो चेद तस्य तावदव चिरं यावन्न विमोद्ष्येञ्य संपत्स्य इति ॥ २ ॥ स य एपोऽणिमेतदात्म्यसिद्‌९ सर्वे तत्सत्यथ्स आत्मा तत्त्व. मसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति, हो वाच ॥ ३ ॥ इति चतुदेशः खण्ड: ॥ १४ ॥ _ घुरूप सोम्योतोपतापिनं ज्ञातयः पर्युपासते जानासि मां जानासि मा- मिति ततस्य यावन्न वाझानसि संपद्यते सनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां छान्दोग्योपनिपत्‌ ॥ ९ ॥ ६३ देवतायां तावज्ञानाति ॥ १ ॥ अथ यदास्य वाडानसि संपद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायामथ न जानाति ॥ २ ॥ स य एपोऽणि- मेतटात्म्यमिदध सर्व तत्सत्यश स आत्मा तस्वससि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्‌ चिज्ञापयस्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ३ ॥ इति पञ्चदशः खण्डः ॥ १५ ॥ पुरुप सोम्योत हम्तगृहीतमानयन्त्यपहापीत्स्तेयमकार्पीस्परश्चुमस्ये तप- तेति स यदि तस्य कर्तां भवति तत एवानृतमात्मानं कुरुते सोऽनृतामिस- न्धोऽनृतेनास्मानमन्तधोय परशु तसं प्रतिगृह्णाति स दह्यतेऽथ हन्यते ॥१॥ अथ यदिः तस्याः कता भवति तत एव सत्यमात्मानं कुरुते स सत्याभिसन्धः सस्येनात्मानमन्तर्घोय परञ्ज तप्तं प्रतिगृह्णाति स न दह्यतेऽथ सुच्यते ॥२॥ स यथा तत्र नादाह्येतेतदात्म्यमिद्‌श सवं तत्सत्यश स आत्मा तस्वमसि श्रेत- केतो इति तद्धास्य विजज्ञाविति विजज्ञाविति ॥ ३ ॥ इति पोडशः खण्डः ॥१६॥ इति पष्टः प्रपाठकः ॥ ६ ॥ अथ सप्चमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ ३ ॥ अधीहि भगव इति होपससाद सनत्कुमारं नारदस्तश होवाच य- दत् तेन मोपसीद ततस ऊध्वं वक्ष्यामीति ॥ १ ॥ स होवाचर्ग्वेदं भग- चोऽध्येमि यजुर्वेद* सामवेदमाथर्वणं चतुर्भमितिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पिन्यई राशि देवं निधि वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्यां ब्रह्मविद्या भूत- विद्या क्षत्रविद्यां नक्षत्रविद्याः सपंदेवजनविद्यामेतद्भगवोऽध्येमि ॥२॥ सोऽहं भगवो मन्रविदेवास्मि नात्मविष्छुत४-द्येव मे भगवहुशेभ्यस्तरति झोकमा- त्मविदिति सोऽहं भगवः शोचामि तं सा भगवाञ्छोकस्य पारं तारयत्विति त* होवाच यद्वै किंचेतदृध्यगीष्टा नामेवेतत्‌-॥ ३ ॥ नाम वा ऋग्वेदो यजु- वेदः सामवेद आथर्वणश्चतुर्थ इतिहासपुराणः पञ्चमो वेदानां वेद: पित्र्यो राशिदेबो निधिवीकोवाक्यमेकायनं देवविद्या ब्रह्मविद्या भूतविद्या क्षत्रविद्या नक्षत्रविद्या सपंदेवजनचिद्या नामेवेतन्नामोपास्चेति ॥४॥ स यो नाम ब्रह्मे- स्युपास्ते यावन्नाम्नो गतं तत्रास्य यथाकामचारो अवति यो नाम ब्रह्मेत्यु पा- स्तेऽस्ति भगवो नाञ्नो सूय इति नाम्नो वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्त्र- वीत्विति ॥ ५ ॥ इति प्रथमः खण्डः ॥ १॥ वाग्वाच नाम्नो भूयसी वागवा ऋग्वेद विज्ञापयति यजुर्वेद सामवेद- माधर्वणं चतुर्थमितिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पित्र्य राशि देवं निधिं वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्यां घ्रह्मविद्यां भूतविद्यां क्षत्रविद्यां नक्षत्रविद्या सर्पदेवजनविद्यां दिव॑ च प्रथिचीं च वायुं चाकाशं चापश्च तेजश्च देवाऽश्च ६४ इशाद्युपनिपत्सु- मनुष्याइश्च पश्शश्च वयाइसि च तृणवनस्पतीन््कापदान्याकीटपतङ्गपिपीऊकं धर्व चाध च सत्यं चानृतं च साधु चासाधु च हृदयज्ञं चाहृद्यज्ञ च यदे वाङ्नाभनिप्यन्न थमो नाधमों च्यज्ञापिप्यञ्च सत्यं नानृतं न साधु नासाधु न हृदयज्ञो नाहृदयज्ञो वागेवेतत्सवं विज्ञापयति वाचसुपास्ेति ॥ १ ॥स यो वाचं ब्रह्मेत्युपास्त यावद्वाचो गतं तत्रास्य यथाकामचारो. भचति यो वाचं ्र्मेत्युपास्रऽस्ति भगवो वाचो सूय इति वाचो वाच भू- योऽस्तीति तन्मे भगवान्त्रवीस्विति ॥ २ ॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ २॥ मनो वाव वाचो भूयो यथा वे द्वे वामलके द्वे वा कोले द्वो वाक्षौ सु- रिरनुभवत्येव वाचं च नाम च मनोऽनुभवति स यदा मनसा मनस्यति मच्रानधीयीयेसथाधीते कर्माणि कुर्व॑ तित्यथ कुरुते पुत्राईश्व पञ्ञूशश्चेच्छेये- त्यथेच्छत इमं च लोकमु चेच्छेयेत्यथेच्छते सनो ह्यात्मा मनो हि लोको सनो हि ब्रह्म मन उपास्वति ॥१॥ स यो सनो ब्रह्मेव्युपास्ते यावन्मनसो गतं तत्रास्य यथाकामचारो अवति यो मनो ब्रह्झेस्युपास्तेऽस्ति सगतो मनसो सूय इति मनसो वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्त्रदीत्विति ॥ २ ॥ इति तृतीयः खण्ड: ॥ ३ ॥ संकल्पो वाव मनसो भूयान्यदा वे संकल्पयतेऽथ सनस्यथ चाचसी- रयति ताखु नान्नीरयति नाक्चि सच्चा एकं भवन्ति सत्नेपु कर्माणि ॥ १ ॥ तानि ह वा एतानि संकल्पैकायनानि संकल्पात्मकानि संकल्प घ्रतिष्टितानि समछ्कूपतां द्यावाएथिवी समकल्पेतां दायुश्चाकाहं च समकल्पन्तासापश्च तेजश्च तेपा संझह्ये वपंश संकल्पते पस्य संछूल्या अन्न संकल्पतेऽञ्नस्य संकृध्य॑ प्राणाः संकल्पन्ते प्राणाना४ संछृल्ये सच्चा: संकल्पन्ते मन्नाणा* संझुस्य कर्माणि संकल्पन्ते कसेणा< संकृध्ये लोकः संकड्पते लोकस्य सं- कस्य सर्व संकल्पते स एष संकल्पः संकरपसुपास्वेति ॥ २॥ स थः संकल्पं त्रह्मेस्थुपास्ते झुसान्वे स लोकान्‌ शुवान्‌ छुबः प्रतिष्ठितान्‌ प्रतिष्ठितो 5व्यथ- दानानव्यथसानोऽसिसिध्यति यावत्संकल्पस्थ गतं तत्रास्य यथाकामचारो सवति यः संकटपं ब्र्मस्युपास्तेऽस्ति अगवः संकल्पाहूथ इति संकल्पाद्वाव सूयोऽस्ीति तन्मे भयवान्त्रवीर्विति ॥ ३ ॥ इति चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ चिं चाव संकल्पाद्गयो यदा चे चेतयतेऽथ संकल्पयतेऽथ सनस्यत्यथ वाचमीरयति ताझु नाञ्लीरयति बाज्नि सच्चा एकं भवन्ति मन्रेछु कर्माणि ॥ ३ ॥ ताले ह चा एतानि चित्तेकायनानि चित्तास्मानि चित्ते प्रतिष्ठितानि तस्माद्यद्यपे बहुविदचित्तो अवति नायमस्तीत्येबनसाहुयेद्य वेद यद्वा अयं विद्वाजेत्थमचित्तः स्यादित्यथ यद्यल्पदिचित्तवान्भवति तस्मा एवोत शुश्रूपन्ते छान्दोग्योपनिषत्‌ ॥ ९ ॥ | ६५ चित्तशह्येचेपामेकायनं चित्तमात्मा चित्त प्रतिष्ठा चित्तमुपाखेति ॥२॥ स यश्चित्तं ग्रह्मेत्युपास्ते चित्तान्वे स लोकान्‌ श्वुवान्‌ श्रुवः प्रतिष्ठितान्‌ ग्रतिष्टितोऽव्य- श्रसानानव्यथसानोऽसिसिङ्यति यावच्चित्तस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यश्चित्त बम्युपास्तेऽस्ति भगवश्चित्ताद्वय इति चित्ताद्वाव श्ूयोऽस्तीति तन्मे सगचान्त्रचीस्विति ॥ ३ ॥ इति पञ्चमः खण्डः ॥ ५ ॥ ध्यानं वाव चित्ताङ्गयो व्यायतीव उथिवी ध्यायतीवान्तरिक्षं ध्यायतीव योध्यायन्तीचापो ध्यायन्तीव पर्वता ध्यायन्तीच देवसचुष्यास्तस्माद्य इह स- चुष्याणाँ सहत्तां ग्रापुचन्ति ध्यानापादाश्शा इवेच ते भवन्त्यथ येल्पाः करू- हिनः पिशुना उपवादिनस्तेऽथ ये रभवो ध्यानापादाइशा इवेच ते भवन्ति घ्यानसुपास्त्रेत ॥ १ ॥ स यो ध्यानं ब्रह्मत्युपास्ते यावञ्यानस्य गतं त- चास्य यथाकामचारो भवति यो ध्यान ब्रह्मत्युपास्तेऽस्ति अगवो श्यानाद्धय इति ध्यानाद्वाव भूयोञ्स्तीति तन्मे भगवान्त्रवीत्विति ॥ २॥ इति पष्ठः खण्ड; ॥ ६॥ विज्ञानं वाव ध्यानाङ्गयो विज्ञानेन वा ऋग्वेद निजानाति यजुर्वेदश्सा- सवेदमाथर्यणं चतुर्थमितिहासशुराणं पञ्चमं वेदानां चेदं पिश्यर राशिं देवं निधि वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्यां ब्रह्मविद्यां भूतविद्यां क्षत्रविद्यां नक्षन्न- विद्या सर्पदेवजनविद्यां दिवं च एथिवीं च वायु चाकाशं चापश्च तेजश्च देचाशश्च मचुष्याइश्च पञ्चूइश्च वयासि च तृणचनरेपतीन्द्यापदान्याकीरपत- ङ्गपिपीळकं धर्म चाधर्मं च सत्यं चानृतं च साधु चासाधु च हृदयज्ञं चाह- दयज्ञं चान्नं च रसं चेमं च लोकसं च विज्ञानेनेच विजानाति विक्लानसुपा- सेति ॥ १ ॥ स यो विज्ञानं ्रह्मेत्युपास्ते विज्ञानवतो वे स लोकान्ज्ञान- वतो5सिसिड्यति यावद्विज्ञानस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो अवति यो चि- ज्ञानं ब्रह्मत्युपास्तेऽस्ति भगवो विज्ञानारुअ इति विज्ञानाद्वाच भूयोऽस्तीति तन्ते भगवाम्त्रवीत्विति ॥ २ ॥ इति सप्तमः खण्ड: ॥ ७ ॥ वं वाच चिज्ञानाङ्गयोऽपि ह शतं विज्ञानवतासेको बलयानाकस्पयते स यदा बळी भवत्यथोत्थाता अवत्युत्तिएन्परिचरिता अवति परिचरचुपसत्ता अवत्युपसीदन्दटा भवतिं श्रोता भवति अन्ता भवतति बोळा भवति कता चे एथिवी तिष्टति वछेतान्तरिश बढेन ग्रावे- भचति विज्ञाता भवति बलेन च हाथ नरेन पशवश्च वर्याश्से च तृणवनस्पतय: २० ~ ->>>> १०७ ans ss द्य रून पर्यत्ता बळन दुवसजुप्या sores RO £ न्न गस्तिणलि नळमलपान्ते हि ॥ 39 ला भ् पदा स्वा|कासट्प पज (१ ACG Cet Nil Rass 5 ८५ 4.९.७०९ १ य दुई ९% क्र ~ ~ ~ ~ ery [रर हरे हर हु न `¬ ~ क अन्यु) क पा” क भाण्न कुट" ~ _ ss गात तत्रास्य ययाकासच्यरा सचत या चळ -४/ cs डर खन्य्‌ a ~ ४: १८४? es न्ट यो बल अहात्युपारू सीने ॥ = “स्य = epg ST ० erred भो हू करो > Fr नर > १ + ne 040 कली “i क 2 | यु हर ककल कक रजा 4 ह) Co ०० ss न नव्या म्त भरावा SUS ७१० रूद्रः घय. 75565 ता अशना १" "० न्त्रवीस्वित्ि। २ ॥ इलष्टमः सण्ड; ॥ ८ ! अ. उ. ५ ६६ इशाद्युपनिपत्सु- अन्न वाव वछाद्भ्यस्तस्माद्यद्यपि दशरात्री नोश्चीयाद्यद्युह जीवेदथवाज्द- एाऽश्रोताऽमन्ताऽबोद्धाऽकर्ताऽविज्ञाता भवत्यथा5न्नस्याये द्वष्टा भवति श्रोता भवति सन्ता भवति वोद्धा भवति कता भतति चिज्ञाता भवत्यन्षसुपास्वेति ॥१॥ स योऽन्नं ब्रह्मेत्युपास्तेऽन्नवतो वे स लोकान्पानवतोऽभिसि इयति यावद- ग्नस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति योऽन्नं ब्रहमत्युपास्तेऽस्ति भगवोऽन्नाद्भूय इत्यन्नाद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्त्रवीरिवति ॥२॥ इति नवमः खण्डः ९ आपो वावान्नाद्भ्यस्यस्तस्माद्यदा सुबृष्टिन भवति व्याधीयन्ते प्राणा अन्न कनीयो भविष्यतीयथ यदा सुवृष्टिभवत्यानन्दिनः प्राणा अवन्सन्नं बहु भविष्यतीत्याप एवेमा मूर्ता येयं "थिवी यदन्तरिक्षं यदू द्योयेत्पर्यता यद्देव- सचुष्या यस्पशवश्च वयाइसि च तृणवनस्पतयः श्वापदान्याकोरपतङ्गपिपीरक- माप एवेमा मूर्ता अप उपास्वेति॥१॥ स योऽपो ब्रह्मेत्युपास्त आझोति सर्वो- न्कासाश्स्वृसिमान्भवति यावदपां गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति योऽपो ्रह्मेत्युपास्तेस्ति भगवो ञ्द्यो भूय इत्यन्यो वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्त्रवी- त्विति ॥ २ ॥ इति दशमः खण्डः ॥ १०॥ तेजो वावाज्यो भूयस्तद्वा एतद्वायुमागृह्याकाशममितपति तदाहुनिशो चति नित्तपति वर्षिष्पति वा इति तेज एव तत्पूव दृशयित्वाऽथापः रुजते तदे- तदृध्वीभिश्च तिरश्चीभिश्च विद्युद्धराहादाश्वरन्ति तस्मादाहुबिद्योतते स्तन- यति वरिष्यति वा इति तेज एव तत्पूव दशायिस्वाऽथापः सुजते तेज उपा- स्वेति॥ १ ॥ स यस्तेजो ब्रह्मत्युपास्ते तेजस्वी चे स तेजस्वतो लोकान्भा- स्वतोऽपहततमरस्कानभिसिच्यति यावत्तेजसो गतं तत्रास्य यथाकामचारो भ- ` चति यस्तेजो ब्रह्मत्युपास्तेऽस्ति भगवस्तेजसो थूय़ इति तेजसो वाव भूयोऽ- स्तीति तन्से भगवान्त्रवीत्विति ॥ २ ॥ इत्येकादशः खण्डः ॥ ११ ॥ आकारो वाव तेजसो भूयानाकाशे व सूर्याचन्द्रमसायुभो विद्युन्नक्षत्रा- ज्यञ्चिराकारोनाहूयत्याकारेन छणोत्याकाशेन प्रतिशणोत्याकारे रमत आ- कारेन रमत आकारो जायत आकाशमभिजायत आकाइासुपास्वेति ॥ ३ ॥ स य आकाशं ब्रह्मेत्युपास्त आकाशवतो वे स लोकान्प्रकाशवतोऽसंवाधाड- रुगायचतोऽभिसिद्घ्ति यावदाकाशस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति य आकाश अझ्त्युपास्तेऽस्ति भगव आकाशाद्भूय इत्याकाशाट्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भयवान्त्रची स्विति ॥ २ ॥ इति द्वादश: खण्ड: ॥ १२ ॥ सरो वावाकादा्ूयस्तस्माद्यद्यपि वहव आसीरन्नस्मरन्तो नेव ते कंचन झणुयुन मस्वीरक्ष बिजानीरन्‌ यदा दाव ते स्मरेयुरथ झणुयुरथ सन्वीरच्थ चिजानीरम सरेण च्‌ पुत्रान्विजानाति स्मरेण प्शूजू स्मरमुपास्त्रेति ॥ १ ॥ ल थः सारं मद्ठेत्यु पास्ते याचर्स्मरस्य रातं तत्रास्य यथाकासचारो अवति थः छान्दोग्योपनिपत्‌ ॥ ९ ॥ ६७ स्मरं ब्रह्मत्युपास्तेऽस्ति भगवः स्पराहुय इति स्मराद्वाव भूयोऽस्रीति तन्से सगचान्त्रवीस्विति ॥ २ ॥ इति त्रयोदशः खण्डः ॥ १३ ॥ आशा वाव स्मराहूयस्थाशेद्ो वे स्मरो मन्नानधीते कर्माणि ङुरुते पु- च्राइश्च पञ्ूशश्चच्छत इमं च लोकमझुं चेच्छत आशासुपाखेति ॥ १ ॥ स य आशां ब्रह्मेत्युपास्त आशयास्य सर्वे कामाः सञ्टय्यन्त्यमोघा हास्याशिषो भवन्ति यावदाशाया गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति य आद्या ब्रह्मेत्यु- यास्तेऽस्ति भगव आशाया सूय इत्याशाया चाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवा- न्त्रवीत्विति ॥ २ ॥ इति चतुदशः खण्डः ॥ १४ ॥ प्राणो वा आशाया भूतान्यथा वा अरा नाभो समर्पिता एवमस्मिन्‌ प्राणे सर्वर समर्पित प्राणः प्राणेन याति प्राणः प्राणं ददाति प्राणाय ददाति प्राणो ह पिता प्राणो साता प्राणो भ्राता प्राणः स्वसा प्राण आचार्यः प्राणो बाह्मणः ॥ १ ॥ स यदि पितरं वा मातरं वा आतरं वा स्वसारं चाचार्यं वा ब्राह्मण चा किंचिद्‌ भ्शमिव प्रत्याह थिवस्वास्त्वितयेवेनमाडुः पितृहा चै त्वमसि मा- ठा व स्वमास आतृहा वे स्वमसि खसहा चे स्वमस्याचार्थहा चै त्वमसि घाह्मणहा वे त्वमसीति ॥ २ ॥ अथ यद्यप्येनाचुस्कान्तम्राणान्‌ झूलेन समासं व्यतिपं दहेन्नवन ब्रूयुः पितृहासीति न मातृहासीति न आतृहासीति न स्वस्ृहासीति नाचायंहासीति न ब्राह्मणहासीसि ॥ ३ ॥ प्राणो हेवेतानि सर्वाणि भवति स चा एप एवं पञ्यच्नेवं मन्वान एवंविजानन्नतिवादी भवति तं. चेद्रूयुरतिवाद्यसीलतिवाद्यस्मीति ब्रूयाज्नापहुवीत ॥ ४ ॥ इति पञ्चदशः खण्डः ॥ १५ ॥ एय तु वा अतिवदति यः सत्येनातिवदति सोऽहं भगवः सत्येनातिवदा- नीति सत्यं त्वेव चिजिज्ञासितव्यमिति सत्यं भगवो चिजिज्ञास इति ॥ १॥ इति पोडशः खण्डः ॥ १६॥ यदा चे विजानात्यथ सले वदृति नाचिजाननू सत्यं चदति विजानन्नेव सत्य वदति विज्ञानं त्वेव चिजिज्ञासितव्यमिति विज्ञान भगवो विजिज्ञास इति ॥ १ ॥ इति सप्तदशः खण्डः ॥ १७ ॥ यदा चे सचुतेऽथ विजानाति नामत्वा विज्ञानाति मत्वेव चिजानाति म- तिस्स्वेव चिजिञ्ञासितब्येति मतिं भयवो विजिज्ञास इति ॥ १ ॥ इत्यष्टा- दशाः खण्डः ॥ १८ ॥ यदा चे श्रददधात्यथ सचते नाभ्नदधन्मनुते श्रद्दधदेव मनुते श्रद्धा त्वेव विजिज्ञासितव्येति श्रद्धां भयतो विजिज्ञास इति ॥ ३ ॥ इत्येकोनविंशः खण्ड: ॥ १९ ॥ ६८ डशाद्युपनिपत्सु- यदा चै निखिएलथ श्रद्दधाति नानिस्तिष्ठञश्रद्धाति निस्तिष्ठन्नेव श्रद्दधाति चेष्टा त्वेव चिजिज्ञासितव्येति निष्ठां भगवो विजिहास इति ॥ १ ॥ इति विद: खण्डः ॥ २० ॥ यदा ये करोत्यथ निस्तिष्ति नाझत्वा निस्तिष्ठति छृत्वेव निस्तिष्ठति कृति- सवेद चिजिज्ञासितब्येति कृति भगवो विजिज्ञास इति ॥ १ ४ इत्येकविशः खण्डः ॥ २१ ॥ यदा चे सुखं ऊभतेऽथ करोति नासुखं लब्ध्वा करोति सुखमेच रूव्ध्वा करोति सुखं त्वेव विजिज्ञासितव्यमिति सुखं भगवो विजिज्ञास इति ॥ १॥ इति द्वाविंशः खण्डः ॥ २२ ॥ यो चै भूमा तत्सुखं नाल्पे सुखमस्ति भूमेव सुखं भूमा त्वेव विजिज्ञा- सितब्य इति भूमानं भयवो विजिज्ञास इति ॥ ३ ॥ इति त्रयोविंशः खण्ड: ॥ २३ ॥ यन्न नान्यत्पर्‍्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स सूसाऽथ यन्राच्य- र्पञ्यत्मन्यच्छुणोत्यन्यद्विजानाति तदल्पं यो वे भूसा तदख्॒तमथ यदल्पं त- न्मर्ल॑श स सगवः कस्सिम्प्रतिष्ठित इति खे महिक्षि यादि वा च महिन्नीति ॥ १ ॥ गोअश्वतिह महिमेत्याचक्षते हस्तिहिरण्यं दासथार्य ेत्राण्यायतमा- नीति नाइमेच ब्रवीमि ब्रवीसीति होवाचान्यो झब्यस्सिन्प्रतिष्टित इति ॥२॥ इति चतुरचिशः खण्डः ॥ २४ ॥ स एवाधस्तात्स उपरिष्टात्स पश्चात्स पुरखात्स दक्षिणतः स उत्तरतः स एचेदशसर्वसित्यथातोऽहङ्कारादेश एवाहमेवाधस्तादहस्ुपरिष्टादहं पश्चादहं पु- रस्तादहं दक्षिणतो5दहसुत्तरतो5हमेवेद€सरवंमिति ॥ १ ॥ अथात आत्मादेश णुदात्सेचाधस्तादात्मोपरिष्टादात्सा पश्चादात्मा पुरस्तादात्मा दक्षिणत आत्मो- न्तरत आल्मैवेदश सर्वसिति स वा एप एवं पइयन्नेव मन्वान एवं विजानन्ञा- स्मरतिरात्सक्रीड आत्मसिशुन आत्मानन्दः स स्वराड्‌ भवति तस्य सेषु लो- केयु कामचारो भवति । अथ थेऽन्यथाऽतो विदुरन्यराजानस्ते क्षय्यलोका अदन्ति तेपाईसर्वेधु डोकेप्वकासचारो भवति ॥२॥ इति पञ्चविशः खण्डः र ५ तस्य ह वा एतस्यैवं पद्यत एच सन्वायस्येवं चिजानत आत्मतः प्राण आ- स्मत आशात्मतः स्मर आत्मत आळा आत्मतस्तेज आत्मत आप आत्मत आविभीबतिरोभावादात्मतोऽनमासमतो' वळभात्मतो विज्ञानमात्मतों ध्यान? ञारमतश्चित्तसात्मत्तः संकल्प आत्मतों अन आत्मतो सागास्मतो नामास्मत म्या आत्मतः कर्माण्यात्सत एवेद< सर्यमिति ॥ ५ ॥ तदेष छोको न पञ्यो डृ्युं पच्यति न रोगं नोत दुःखा सये पश्थः पड्यति सर्चमाप्नोर्ति ~ छान्दोग्योपनिपत्‌ ॥ ९ ॥ ३९ सर्वश इति स एकधा भपति त्रिधा अवति पञ्चघा सप्तथा नवधा चेव पुन- अकादश स्खतः शतं च दश चेकश्च सहस्राणि च विश्शतिराहारशुद्धों सत्त्व- शुद्धिः सत्वञुद्धो धुवा स्वतिः स्ट्ृतिळम्भे सर्वअन्धीनां बिम्रमोक्षस्तस स॒दि- तकपायाय तमसस्पारं दशयति भगवान्‌ सनत्कुमारस्तश स्कन्द्‌ इत्याच- क्षते तई स्कन्द्‌ इत्याचक्षते ॥ २ ॥ इति पद्डिशः खण्डः ॥ २६ ॥ इति स- समः प्रपाठकः ॥ ७ ॥ अष्टमोऽध्यायः । अथ यदिदमस्मिन्त्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं चेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशास्त- स्मिन्यदन्तस्तदन्वेएव्यं तद्वाच विजिज्ञासितव्यमिति ॥ १ ॥ तं चेह्युयेद्द्स- स्मिन्व्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेइम दृहरोऽस्मन्नन्तराकाशः क्रि तदत्र विद्यते यदन्वेष्टव्यं यद्वाव विजिज्ञासिततव्यमिति ॥ २॥ स जूयाद्यावाल्वा अयसाका- शस्तादानेपोऽन्तहृद्य आकाश उभे अस्मिन्‌ ावाएथिची अन्तरेव समाहिते उभावञ्चिश्च वायुश्च सूर्याचन्द्रमसाबुभौ बिद्युन्नक्षत्राणि यच्चास्येहास्ति यञ्च नाखि सव॑ तद्स्मिन्समाहितमिति ॥ ३ ॥ तं चेट्रूयुरस्मिशश्ेदिदं ब्रह्मपुरे सर्वश्समाहितश्सवोणि च भूतानि सर्वे च कामा यदेनजरामाप्तोति ग्रध्य<- सते वा कि ततोऽतिशिष्यत इति ॥ ४ ॥ स मूयाच्चास्य जरयेतजीर्यति न वधेनास्य हन्यत एतत्सत्यं ब्र्मपुरमस्मिन्कामाः समाहिता एप आत्मापहत- पाप्सा चिजरो विस्व्युविशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्पो यथा हवेह प्रजा अन्वाचिशन्ति यथानुशासन य॑ यमन्तमभिकामा भवन्ति यं जनपदं यं क्षेत्रभागं त तमेवोपजीचन्ति ॥ ५ ॥ तद्यथेह कसैचितो लोकः श्रीयत एवसेवाझुत्र पुण्यचितो लोक: क्षीयते तद्य इहात्मानमनचुविच्य मज- नसताइश्च सत्यान्‌ कामाइस्तेपाई सवेषु छोकेप्वकासचारो भवल्यथ य इहा- त्मानभनुचिद्य बजन्त्यताईश्च सत्यान्‌ कामाईस्तेपा< सर्वेषु लोकेपु कामचारो सवति ॥ ६ ॥ इति प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ स्‌ यदि पितृकोककामो सवति संकल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति तेन पितृलोकेन संपन्नो महीयते ॥ १ ॥ अथ यदि सातृलोककामो भवति संक- उपादेचास्य सातरः सञ्चुत्तिष्ठल्ति तेन मातृछोकेन संपन्नो महीयते ॥ २॥ अथ यदि ज्रातृोककामो भवति संकद्पादेचास्य आतरः ससुचिष्ठनित तेद आतृलोकेच संपञ्ो महीयते ॥ ३ ॥ अथ यादि स्वसुलोककासो सचति सं कल्पादेचास्य स्वसारः ससुत्तिष्ठन्ति तेन स्वसलोकेच संपन्नो महीयते ॥ ४ ४ अथ यदि सखिलोककामो भवति संक्रद्पादेवाख सखाच: सञ्चुत्ति्ठन्ति तेः सखिलोकेन संपन्नो महीयते ॥ ५ ॥ अथ यदि गन्धसाल्य लोककामो सवात ७० . इशाययुपनिषत्सु- संकल्पादेवास्थ गन्धमाल्ये समुत्तिष्ठतस्तेन गन्धमाल्यलोकेन संपन्नो महीयते ॥ ६ ॥ अथ यद्यक्षपानलोककामो भवति संकस्पादेचरस्यान्नपाने समुत्तिष्ठ- तस्तेनाज्षपानलोकेन संपंन्नो महीयते ॥ ७ ॥ अथ यदि गीतवादित लोक- कामो भवति संकल्पादेवास्य गीतवादिते समुत्तिष्ठतस्तेन गीतवादितरोकेन संपन्नो सहीयते ॥ ८ ॥ अथ यदि स्रीलोककामो भवति संकट्पा देचास्य खियः समुत्तिष्ठन्ति तेन खीलोकेन संपन्नो महीयते ॥ ९ ॥ यं यसन्तमसि- कामो भवति यं कामं कामयते सोऽस्य संकर्पादेव ससुत्तिष्ठति तेन संपन्नो महीयते ॥ १० ॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ | त इमे सत्या: कामा अनृत्तापिधानास्तेपाईसत्याना< सतामनुतसपिधान यो यो ह्यस्येतः प्रेति न तमिह दशनाय रभते ॥१॥ अथ ये चास्येह जीवा ये च प्रेता यच्चान्यदिच्छन्न लभते सर्व तदत्र गस्वा विन्दतेऽत्र झस्यैते सत्या: कासा अनृतापिधानास्तद्ययापि हिरण्य निधिं निहितसक्षेत्रज्ञा उपयुपरि संच- रन्तो न विन्देयुरेवमेवेमाः सर्वाः प्रजा अहरहरेच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोक न बिन्दन्स्यनृतेन हि प्रत्यूढा: ॥२॥ स वा एप आत्मा हृदि तस्यैतदेव निरुक्त हचयमिति तस्माद दयमहरदवो एवंचिरस्वर्ग लोकमेति ॥ ३ ॥ अथ य एप संप्रसादोऽस्माच्छरीरास्ससुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन सूपेणासिनिष्पद्यत एप आत्मेति होवाचेतदस्तमभयमेतङ्रह्मति तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मणो नास सत्यमिति ॥ ४ ॥ तानि ह चा एतानि त्रीण्यक्षराणि सतीयमिति तद्यत्सत्त- दुखुतमथं यत्ति तन्मत्यमथ यद्यं तेनोभे यच्छति यदनेनोभे यच्छति तस्माद्य- महरहर्वा एवंबित्सवर्ग लोकमेति ॥ ५ ॥ इति तृतीय: खण्डः ॥ ३॥ अथ य आत्मा स सेतुर्वितिरेपां लोकानामसंभेदाय नेत सेतुमहोरात्रे तरतो न जरा न खृत्युने शोको न सुकृतं न दुप्कृत< सर्वे पाप्मानोऽतो नि- वर्तन्तेऽपहतपाप्मा होप ब्रह्मलोकः ॥ १ ॥ तस्माद्वा एतऽ सेतुं तीत्वोऽन्धः सन्ननन्धो भवति चिद्धः सन्नविद्धो भवत्युपतापी सन्ननुपतापी भवति त- स्माट्ठा एतश्सेतुं तीत्वोषि नक्तमहरेवासिनिप्पद्यते सङ्कद्विभातो होेवेप ब्रह्म" लोकः ॥ २ ॥ तद्य एंवेतं त्रह्मलोकं ब्रह्मचर्यणानुविन्दन्ति तेपासेवेप ब्रह्मलो- कस्तेपा* सदैघु लोकेपु कामचारो भवति ॥३॥ इति चतुर्थः खण्ड: ॥ ४ ॥ ` अथ यद्यज्ञ इल्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तद्रहाचय्रण ह्येव यो ज्ञाता तं बिन्द्‌ तेऽ यदिएमित्याचक्षते ब्रह्मचयेमेद तट्रह्मचर्यण झोवेशात्मानमलुविन्दते ॥ १ ॥ अथ यस्सत्रायणमित्याचक्षते ब्रह्मचयमेव तद्रह्मचर्येण ह्च सत आ- त्मनखाणं बिन्दतेडथ यन्मानमित्याचक्षते त्रह्मचर्यमेव तद्ुझ्चर्यण ह्येवात्मान- मनुविद्य मजुते ॥ २ ॥ अथ यदनाशकायनमिल्याचक्षते ब्रह्मचर्य॑भेव तदेप हात्मा न नटयति यं त्रह्मचर्येणानुविन्दते$्य यदरण्यायनसित्याचक्षते त्र छान्दोग्योपनिपत्‌ ॥९॥ ` ७१ चर्यमेव तत्तदरश्च ह वे ण्यश्चाणदो ब्रह्मलोके तृतीयस्यामितो दिचि तदेरंस- दीय सरस्तदश्वस्थः सोमस्तवनस्तदपराजिता पूर्ववह्मणः प्रसुचिमित हिरण्य- यस्‌ ॥ ३ ॥ तद्य एवेतावरं च ण्यं चाणेवो व्रझलोके ब्रह्मचर्येणानुविन्दन्ति तेपामेबेष वरह्मलोकस्तेपा< सवपु लोकेषु कामचारो भवति ॥ ४ ॥ इति प- ज्वमः खण्डः ॥ ५ ॥ अथ या एता हृदयस्य नाड्यम्ताः पपेङ्गलस्याणिखस्तिष्टन्ति शुङ्स्य नीलस्य यीतस्य लोहितस्येत्यसो वा आदित्यः पिङ्गल एप शङ एप नील पप पीत : एप लोहितः ॥ १ ॥ तद्यथा महापथ आतत उभो ग्रामो गच्छतीमं चामु चेचमेवता आदित्यस्य ररमय उभो लोको गच्छन्तीमं चाझुं चासुप्मादादि- त्यात्प्रतायन्ते ता आसु नाडीणु सुप्ता आस्यो नाडीभ्यः प्रतायन्ते तेऽसुष्मि- ज्ञादित्य साः ॥ २ ॥ तद्यत्रतत्सुप्तः समस्तः संप्रसन्नः स्वझं न विजानात्यासु तदा नाडीपु सो भवति तन्न कश्चन पाप्मा स्प्रशति तेजसा हि तदा सं- पन्नो भवति ॥ ३ ॥ अथ यत्रतदवलिसान नीतो भवति तमभित आसीना आहुर्जानासि सां जानासि मामिति स यावदस्माच्छरीराद्नुत्कान्तो भवति तावज्ानाति ॥४॥ अथ यत्रेतदस्माच्छरीरादत्कामत्यथतरेच रदिमभिरूध्यं माक्रमते स ओमिति वा होद्वामीयते स थावरिक्षप्येन्मनस्ताचदा दित्यं गच्छत्ये- तट्टे खलु लोकद्वारं बरिदुपां ्रपदनं निरोधोऽचिदुपाम्‌ ॥ ५ ॥ तदेप छोकः शतं चेका च हृदयस्य नाड्यस्तासां सूर्घानममिनिःरतका ॥ तयोध्वमायन्न- सतत्वमेति निप्चङुन्या उस्क्रमणे भवन्त्युत्कमणे भवन्ति ॥ ६॥ इति पष्टः खण्ड: ॥ ६॥ य आत्मापहतपाप्मा विजरो घिग्टृत्युविद्योकोऽविजिघत्सोऽपिपासः सत्य- कामः सत्यसंकल्पः सोऽन्वेए्व्यः स विजिज्ञासितव्यः स्‌ सचा<श्च लोकाना- मोति सर्वाशश्च कामान्यस्तमात्मानसचुविद्य विजानातीति इ प्रजापतिरुवाच ॥ १ ॥ तद्ोभये देवासुरा अनुबुबुधिरे ते होचुहंन्त तमात्मानमन्विच्छामो यसाइमानमन्विष्य सर्वाधश्च लोकानाझोति खसतोशश्च कामातितीन्द्रो हव दे- वानामभिप्रचत्राज विरोचनोऽसुराणां ताहासंचिदानावेच समित्पाणी ग्रजाप- तिसकाशमाजग्मतः ॥ २ ॥ ता ह द्वात्रिश्शत वपाण व्रह्मचयसूपतुस्ता ह प्रजापतिरुवाच किमिच्छन्ताववाम्तमिति ता होचतुय आत्मापहतपाप्मा चि- जरो चिस्त्युविंशोकोऽविजिबत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्प सोऽन्वे- एच्यः स विजिज्ञासितव्यः स सवाऽश्च लोकानासाति सवाध्श्च कामान्यस्त- सात्मानसनुचिद्य बिजानातात अरगचतो वचो चेदयन्तदे तामेच्छन्ताववास्त- मिति ॥ ३ ॥ तो ह॒ प्रजापतिस्वाच य एषोऽक्षिणि पुरुषों इश्यत एप आ- स्ति हॉवाननटकचमन पो उनाहा लात सोख भराता 5“ प्रख्यायते यश्चाय न ७२ इशाद्युपनिपत्सु- मादस कतम एप इत्येप उ एवैपु सर्वेप्वेत्तेतु परिख्यायत इति होवाच ॥४॥ इति सप्तसः खण्डः ॥ ७ ॥ उदशराव आत्मानसवेदय यदात्मनो न विजानीथस्तन्मे प्रब्रूतमिति तो होदज्ञरावेऽवेक्षांचक्राते तौ हृ ्रजापतिरुवाच किं पश्यथ इति तो होचतुः सर्वसेवेदमादाँ भगव आत्सान पश्याव आलोसभ्य आनुखेभ्यः परतिरूप- सिति ॥ १ ॥ तो ह प्रजापतिरुवाच साध्वलंक्कतो सुवसनो परिपक्वता भू- स्वोदशरावे<्वेक्षेयामिति तौ ह साध्वलंकृतो सुवसनो परिष्कृतो भूत्वोद्रा- राचेऽवेक्षांचक्राते तो ह॒ प्रजापतिरुवाच किं पश्यथ इति ॥ २ ॥ तो होचतु- ययैवेद्मावां अगवः साध्वलंकृतो झुवसनो परिष्कृतौ च एत्रमेवेमो भगवः साध्वलंकृतो सुवसनौ परिष्कृतावित्यप आत्मेति होवाचेतदस्रदमभयसेत- टहाति तो ह शान्तहृदयो प्रवनजतुः ॥ ३ ॥ तो हान्वीक्ष्य ्रजापतिसुवा- चाडुपळभ्यातमानमननुचिद्य जतो यतर एतढुपनिपदो भविष्यन्ति देवा वा- सुरा वा ते पराभविष्यन्तीति सह शान्तहृदय एव दिरोचनोऽसुराअयास तेभ्यो हेताझुपनिपदं प्रोवाचास्मेवेह महस्य आत्मा परिचये आत्मा- नसेवेह महयन्नात्मानं , एरिचरचुभो लोकाववासोतीसं चासु चेति ॥ ४ ॥ तस्मादप्यद्येहाददानसश्रदद्ानमयजसानमाहुराखुरो वतेत्यसुराणार झपोपनिपत्रेतस्य शरीरं शिक्षया बसनेनालकारेणति सईस्कुर्वल्येतेत हासु लोक जेष्यन्तो सन्यन्ते ॥ ५॥ इलप्टमः खण्डः ॥ ८ ॥ अथ इेन्द्रोऽप्राप्येच देवानेतद्भयं ददश यथेव खढ्चयससिब्छरीरे साध्व- लंकृते साध्वलूकृतो भवति सुवसने सुवसनः परिष्कृते परिष्कृत एवसेवाय- सस्सिन्नन्येऽन्धो भवति खासे खास: परिव्रक्णे परिदृवणो5स्येव शारीरस्य ना- शमन्देष नइयति चाइसन्न भोग्यं पश्यासीति ॥ १ ॥ स॒ ससित्पाणिः झुनरे- याय तई द प्रजापतिरुवाच सघवन्यच्छान्तहृद्यः आाळाजीः साध विरोचनेन क्रिसिच्छन्‌ पुनरारास इति स होवाच यथेव खल्वयं भगवोऽस्मिञ्छरीरे सा- श्वळंकृते साध्वलंछृतो अवति सुवसने सुवसनः परिष्कृते परिष्कृत एवमे च ~ > क्क तरो च टि जंग = [a च्य ™ रि प्र ~ अ ..._; (यसस्मित्न्धेडलयो भवति लाखे लास: परिछङणे परितक्‍्णोडस्थव शारीरस्य का ie) सम्चे ~> 2 mes = 3.5 * ०१०० १ न] गी ते ग कौ यादरासल्वय जनश्थात नाइभन भाग्य प्थ्यामीतति ॥२॥ "नसेचण सघद- Rs OO ज्य = नेल “> स्‌ Tos अ र्ट न 47७ ~ पद ति os ४ "बाद दाचाचत व्यद त चु युच्याख्याख छ चसापराण द्ुरोन चरा नपा" ५११ A = STETYUT | पद ७/३5० २ po कळ बक छ क a क छू ळ ३३ क्ति गात स हापराण द्रप्न्नस्दत वंपाण्युवास तस्म इावाच हे ३ $ २५ “~ ७ । २०५ चढ वि ~ यू एप स्वप Taam ST: re ऱ्य ज्र hn ट्र र एप स्वत मडावमानधरतखप आत्मेति होचाचतटङतससथसतद्र्षोवि 000 श्या IF टा 28 य्‌ ~ र शण ट SEI MEANS Cea क्र € रू ह मान्तढ्दयः प्रबनाज सह प्राप्यच 'दवानतङ्गय द छान्दोग्योपनिपत्‌ ॥ ९ ॥ ७३ रमन्धं भवत्यनन्धः स भवति यदि खाममस्रामो चेचेपोऽस्य दोपेण दुष्यति ॥ १ ॥ न वधेनास्य हन्यते नास्य स्राम्येण स्रामो घ्नन्ति व्वेवेनं विच्छादय- न्तीवाप्रियवेत्तेव भवत्यपि रोदितीव नाहमत्र भोग्यं पझयामीति ॥ २ ॥ स- मित्पाणिः पुनरेयाय त ह प्रजापतिरुवाच मघचन्यच्छान्तहृद्यः ग्राबाजीः किमिच्छन्‌ पुनरागम इति स होवाच तद्यद्यपीदं भगवः इारीरमन्धं भवत्य- नन्धः स भवति यदि स्राममस्रामो नेवेपोऽस्य दोपेण दुष्यति ॥ ३॥ न वघेनास्य हन्यते नास्य स्राम्येण स्रामो घ्नन्ति त्त्रेवेनं चरिच्छादयन्तीवाग्रिय- चेत्तव भवत्यपिरोदितीव नाहमत्र भोग्यं पइयामीत्येवमेवेष मघवन्निति हो- चाचेतं स्वेच ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि वसा5पराणि द्वात्रिश्शतं चर्पाणीति स हाऽपराणि द्वान्रिरशतं वर्षाण्युवास तस्मे होवाच ॥ ४ ॥ इति दशमः खण्ड: ॥ १० ॥ तद्यत्रेतत्‌ सुत्तः समस्तः संप्रसन्नः खभ न विज्ञानासेप आत्मेति होवाचे- तदश्तमभयसेतह्कह्मति स ह शान्तहृदयः प्रवत्राज स हाप्राप्येव देवानेत- द्वयं ददर्श नाह खल्वयमेव९ संप्रत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवे- मानि भूतानि विनाशमेवापीतो भवति नाहमन्न भोग्यं पर्‍्यामीति ॥ १ ॥ स ससित्पाणिः पुनरेयाय त४ ह प्रजापतिरुवाच गघवन्यच्छान्तहृद्यः प्रा- च्राजीः किमिच्छन्पुनरागम इति स होवाच नाहं खल्वयं भगव एव संप्र- व्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानि विनाशमेवापीतो भ- चति नाहमत्र सोम्यं पश्यामीति ॥ २॥ एवमेवेप मधवन्निति होवाचैतं स्येव ते भूयोऽनुष्याख्यास्यास्ति नो एवान्यत्रेतस्माद्वसाऽपराणि पञ्च वपोणीति सहापराणि पञ्च वर्षाण्युवास तान्येकशत& संपेदुरेतत्तद्यदाहुरेकशत€ ह चे च्पाणि मघवान्प्रजापतो ब्रजझचर्यसुवास तस्मे होवाब्व ॥ ३ ॥ इत्येकादशः खण्ड: ॥ ११ ॥ सघवन्मर्त चा इद्‌ शरीरमात्तं खत्युना तदस्याग्रतस्याशरीरस्यात्मनोऽधि- डानमात्तो चे सशरीरः प्रियाग्रियास्याँ न वे सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोर- पहतिरस्त्यरीरं वाव सन्तं न म्रियाभिये स्टृशतः ॥ १ ॥ अशरीरो वायुरं विद्युरतनयिलुरशरीराण्येतानि तद्यथेतान्यसुप्मादाकाशात्ससुत्थाय पर ञ्यो- तिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणासिनिप्पद्यन्ते ॥ २ ॥ एवसेवेष संग्रसादोऽस्मा- च्छरीरात्ससुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणासिनिप्पद्यते स उत्तमः पुरुपः स॒ तत्र पर्येति जक्षन्क्रीडन्रममाणः खरीसिर्वा यानेवां ज्ञातिसिवा नो- पजन स्सरन्निद< शरीर स यथा प्रयोग्य आचरणे युक्त एवमेवास्मिन्छ- रीरे प्राणो युक्तः ॥ ३ ॥ अथ यत्रेतदाकाशमजुविपण्णं सञ्चः स चाक्षुपः इ- ७४ इेशाद्युपनिपत्सु- रुपो दशनाय चक्षुरथ यो चेदेदं जिघ्राणीति स॒ आत्मा गन्धाय घाणमथ यो वेदेदमभिव्याहराणीति स आत्माऽस्रिव्याहाराय वागथ यो चेदेद्‌ई *यण- वानीति स आत्मा श्रवणाय श्रोत्रम्‌ ॥ ४ ॥ अथ यो वेदेदं सन्वातेति स आत्मा मनोऽस्य देवं चक्षुः स वा एप एतेन देवेन चक्षुपा मनसैतान्‌ का- सान्‌ पझ्यन्‌ रमते ॥ ५ ॥ य एते ब्रह्मलोके त चा एतं देवा आत्मानमुपा- सते तस्मात्तेपाश सर्वे च लोका आत्ताः सर्वे च कामाः स सवां<श्च लोका- नाझोति सर्चवाइश्र कामान्यस्तमात्मानमनुविद्य विजानातीति ह प्रजापतिर्‌- वाच प्रजापतिरुवाच ॥ ६ ॥ इति द्वादशः खण्डः ॥ १२ ॥ उयामाच्छबल प्रपचे शवलाच्छयामं प्रपद्येऽश्व इव रोमाणि विधूय पापं चन्द्र इव राहोसुखात्म्रसुच्य भूत्या शरीरमक्कत ङतात्मा ब्रह्मलो कम भिसंभ- वासीयसिसंभवामीति ॥ १ ॥ इति त्रयोदशः खण्डः ॥ १३ ॥ आकाशो चे नास नामरूपयोनिर्चहिता ते यदन्तरा तन्म तदस्॒तर स आत्मा प्रजापतेः सभां वेइम ग्रपचे चदोऽहं भवासि बाह्मणानां यशो राज्ञां यशो दिशां यशो5हमजुप्रापत्सि स हाहं यशलां यशः शेतमदत्कमदृत्कई श्वेत लिन्दुमाभिर्गा लिन्टुमाभियास्‌ ॥ १ ॥ इति चतुदेशः खण्डः ॥ १० ॥ तद्धतद़ह्या प्रजापतय उवाच प्रजाएतिर्सेनत्रे सजुः प्रजाभ्य आचायेकुला- द्वेदमधीत्य यथाविधानं गुरोः कर्मातियोपेणासिसमात्रृत्य कुटुम्बे झुचो देशे स्वाध्यायमधीयानो धार्सिकान्विदधदात्मनि सर्वेन्द्रियाणि संप्रतिष्टाप्याहिई सन्त्सर्वे भूतान्यन्यत्र तीर्थभ्यः स खल्वेचं वर्तचन्यावदायुपं ब्ह्मलोकमभिसंप- द्यते न च पुनरावतेते न च पुनरावतेते ॥१॥ इति पञ्चदशः खण्ड; ॥ १५ ॥ इत्यष्टलः प्रपाठकः समासः ॥ ८ ॥ अ आप्यायन्तु समाङ्गानि वापप्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो वळभिन्द्रियाणि च सर्वाणि सर्व ब्रह्मोपनिपद साहं ब्म निराकुर्यां मासा ब्रह्म निराकरो दनिराक- रणमस्त्वनिराकरणं सेऽस्ठु तदात्मनि निरते य उपनिपत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मथि सन्तु ॥ ३२ शान्तिः शान्तिः शान्ति: ॥ ~ इति छाम्द्रोग्योपनिषत्लपूर्णा ॥ ९ ॥ sm = सनक क्य बृहदारण्यकोपनिपत्‌ ॥, १० ॥ त वृह दारण्यकोपनिषत्‌ । 3४» पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पू्णसुदच्यते ॥ पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवाच- दिष्यते ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ उ उपा वा अश्वस्य मेध्यस्य शिरः ॥ सूयश्चक्षुवातः प्राणो व्यात्तमञनितर श्वानरः संवत्सर आत्माश्वस्य मेध्यस्य ॥ योः एृष्टमन्तरिक्षसुदरं प्रथिवी पा- जस्यस्‌। दिशः पार्श्वे अवान्तरदिशः पशव ऋतवोऽङ्गानि मासाश्चार्घमासाश्च पर्चाण्यहोरात्राणि प्रतिष्ठा नक्षत्राण्यस्थीनि नभो मासानि । ऊवध्यश्सि- कताः सिन्धवो गुदा यकृच्च झोमानश्च पर्वता ओपधयश्च चनर्पतयश्च लो सानि उद्यन्‌ पूर्वाधों निम्लोचञ्जघनार्धो तद्विञ्चम्भते यद्विद्योतते यद्विधूचुते तत्स्तनव्रति यन्मेहति तद्रपति वागेवास्य वाक्‌ ॥ १ ॥ अहता अश्व पुरस्ता- न्महिमान्वजायत तस्य पूर्व समुद्रे योनी रात्रिरेनं पश्चान्महिमान्वजायत तस्यापरे ससुद्रे योनिरेतो चा अश्व महिमानावभितः संवभूचतुः । हयो सूत्वा देहानवहद्वाजी गन्धर्चानवांऽसुरानश्वो मनुष्यान्‌ समुद्र एवास्य वन्धुः ससुद्रो योनिः ॥ २ ॥ इति प्रथमं ब्राह्मणम्‌ ॥ १ ॥ नैवेह किंचनाग्र आसीन्सरत्युनेवेदमात्रतमासीत्‌ । अशनाययाशनाया हि श॒त्युस्तन्मनोऽक्रुतात्मन्वी स्यामिति ॥ सोऽचन्नचरत्तस्याचत आपोजायन्ता- चते वे सेकमभूदिति तदेवाकस्यार्कस्वस्‌ क ह वा अस्मे भवति य एवमेत- दर्कस्यार्कत्वं वेद ॥ १ ॥ आपो वा अकंस्तयद्पाश्शर आसीत्समहन्यत सा प॒थिव्यभवत्तस्यामश्राम्यत्तस्य श्रान्तस्य तक्षस्य तेजो रसो निरवर्तताप्मिः ॥२॥ स त्रेधात्मानं व्यङुरुतादित्य तृतीयं चायुं तृतीयश्स एप प्राणख्रधा विहितः । तस्य प्राची दिक्छिरोऽसो चासो चेमों । अथास्य प्रतीची दिक्‌ पुच्छमसो च सव£्यो दक्षिणा चोदीची च पार्श्व द्योः पृष्टमम्तरिक्षसुदरमियस्ुरः स ए- पोऽप्खु प्रति्ितो यत्र कक चेति तदेव प्रतितिष्ठत्येवं विद्वान्‌ ॥ ३ ॥ सोऽका- मयत द्वितीयो स॒ आत्मा जायेतेति स मनसा वाचं मिथुनईसमभवदश- नाया सृर्युस्तद्यद्रेत आसीत्स संवत्सरोऽभवत्‌ । न ह पुरा ततः संवत्सर आस तसेताचन्तं कालमविभः । यावान्संवत्सरम्तमेतावतः काळस्य परस्ता- दसूजत । तं जातमसिव्याददात्स साणकरोत्सेब वागभवत्‌ ॥ ३॥ स पेक्षत यदि चा इमममिमशस्ये कनीयोऽन्नं करिष्य इति स तया वाचा तेनात्मनेद< सर्यैससूजत यदिहं किंचर्चा यजूशयि सामानि छन्दाइसि यज्ञान्यजा: पशून्‌ । स यद्यदेचासूजत तत्तदत्तुमध्रियत सर्व वा अत्तीति तददितेरदितित्वई सर्व- स्येतस्यात्ता भवति सर्चमस्याक्नं भत्ति य एवमेतददितेरदितित्वं वेद ॥ ५ ॥ सोऽ कामयत भूयसा यज्ञेन भयो सजयेति सोऽश्राम्यस्स तपोऽतप्यत तस्य ७६ डशाद्युपनिषत्सु- श्रान्तस्य स्तस्य यशोवीर्य॑सुदक्रामत्‌ प्राणा वे यशो वीर्य तत्माणेपूत्क्रान्तेपु शरीरशश्वयितुमध्रियत तस्य शरीर एव सन आसीत्‌ ॥ ६ ॥ सोऽकामायत्त मेध्ये स इद स्यादात्मन्व्यनेन स्यामिति ततोऽश्वः समभवद्यदश्ववत्तन्मेध्य- मभूदिति तदेवाश्वमेधस्याश्वमेधस्म्‌ । एप ह वा अश्वमेधं वेद य एनसेवं चेद तमनवरुख्यवासन्यत त< सवरसरस्य परस्तादात्मन आलभत पशून्देव- ताभ्यः प्रत्योहत्‌ तस्मात्सरवेदेवत्यं प्रोक्षित प्राजापयमालभन्त । एष हवा अ- श्वसेघो य एप तपति तस्य संवत्सर आत्मायमञ्निरकंस्तस्येमे लोका आत्सा- नस्तावेतावर्काश्वमेधौ सोपुनरेकेव देवता भवति सृत्युरेवापपुनसत्यु जयति नेन मत्युरामोति स्त्युरस्यात्मा भवत्येतासां देवतानामेको भवति ॥ ७॥ इति द्वितीयं राह्मणम्‌ ॥ २॥ इया ह प्राजापत्या देवाश्चासुराश्च ततः कनीयसा एव देवा ज्यायसा अ- सुरास्त एषु लोकेष्वस्पधन्त ते ह देवा ऊचुर्हन्तासुरान्यज्ञ उद्दीथेनात्यया- सेति ॥ १॥ ते ह वाचयूचुस्त्वं न उद्गायेति तथेति तेभ्यो वागुदगायत्‌ यो वाचि भोगलं देवेभ्य आगायत्‌ यत्‌ कल्याणं वदति तदात्सने ते विदुरनेन चे न उद्वात्राखेष्यन्तीति तमसिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन्स्स यः स॒ पाप्मा यदेचे- दसम्रतिरूप वदति स एव स पाप्मा ॥ २ ॥ अथ ह प्राणसूचुस्त्वं न उद्धा- येति तथेति तेभ्यः प्राण उदगायद्यः प्राणभोगस्तं देचेश्य आगायद्यत्‌ कल्याणं जिघ्रति तदात्मने ते बिडुरनेन वे न उद्दात्रालेष्यन्तीति तससिद्टुय पाप्म- नाऽचिध्यन्त्ख यः स पाप्मा यदेचेदसप्रतिरूपं जिघ्रति स एव स पाप्मा ॥३॥ अथ इ चक्षुरूचुस्त्वं न उद्गायेति तथेति तेभ्यश्चश्ुर्दगायत्‌ यश्चक्षुषि भो- रास्त देचेभ्य आगायद्यत्कल्याणं पश्यति तदास्मने ते विहुरनेन वे न उद्धान्ना- स्येष्यन्तीति तमभिद्वुत्य पाप्मनाचिध्यन्त्स यः स॒ पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूपं पश्यति स एव स पाप्मा ॥ ४ ॥ अथ ह श्रोत्रसूचुस्त्वं न उद्गायेति तथेति तेभ्यः श्रोत्रसुदयायद्यः श्रोत्रे भोगस्तं देवेभ्य आगायचस्कल्याण झ्णोति तदात्मने ते विदुरनेन चे न उद्ात्रात्येप्यन्तीति तमभिट्टुय पाप्सनाऽवि- ध्यन्त्स यः स पाप्मा यदेचेदमप्रतिरूप€ णोति स एव स पाप्मा ॥ ५ ॥ अथ ह सन ऊचुस्स्वं न उद्गायेति तथेति तेभ्यो मन उदगायद्यो संनसि भो- रासं देचेभ्य आगायद्यत्‌ कल्याण संकल्पयति तदात्मने ते विदुरनेन वे न उद्वात्रात्येप्यन्तीति तमभिद्ुुत्य पाप्मनाऽचिध्यन्त्स यः स पाप्मा यनेवेदमप्र- तिरूपई संकल्पयति स एव स पाप्मेवसु खल्वेता देवताः पाप्मभिरुपास- जन्चवसनाः पाप्मनाऽऽचिध्यन्‌ ॥ ३ ॥ अथ हेसमासन्यं भ्राणयूचुस्तवं न उ- इायेति तथेति तेभ्य एप प्राण उद्गायत्ते निहुरनेन वे न उद्वात्रात्येव्यन्तीति तदुसिढुस पाप्मनादिध्यन्स यथाउमानद्धस्वा लोष्ठो विध्वश्सेतेव्रशहैव विध्व 0 बृहदारण्यकोपनिषत्‌ ॥ १० ॥ ७७ समान चिष्वञ्चो विनेशुस्ततो देवा अभवन्‌ पराऽसुरा भवत्यात्मना परास्य द्विपम्ध्रातृन्यो भवति य एवं वेद्‌ ॥ ७ ॥ ते होचुः क चु सोऽभूययो न इत्थ- ससक्तेययमास्येऽन्तरति सोऽथास्य आङ्गिरसोऽङ्गानाश हि रखः ॥ ८॥ सा वा पुषा देवता दूर्नाम दूर४ हास्या अ॒त्युूंरर हृ वा अस्मान्सत्युभवति य एवं वेद ॥ ९॥ सा चा एपा देवतेतासां देवतानां पाप्मानं मृत्युमपहत्य यत्रासां दिशामन्तस्तद्रमयांचकार तदासां पाप्सनो विन्यद्धात्तस्मान्न जन- सियाज्ञान्तसियाज्ेत्पाप्मानं स्त्युसन्ववायानीति ॥ १० ॥ सा वा एपा देव- तैतासां देवतानां पाप्मानं सत्युमपहलायैनां खत्युमत्यवहत्‌ ॥ ११॥ स वे वाचसेव प्रथमासत्यवहत्सा यदा खत्युसत्यसुच्यत सो5मिरभवत्सोञयमस्निः परेण झत्युमतिऋान्तो दीप्यते ॥ १२ ॥ अथ ह प्राणसत्यचहत्स यदा-रूत्यु- सत्युच्यत स वायुरभवत्सोञयं वायुः परेण खत्युमतिक्रान्तः पवते ॥ १३ ॥ अथ चक्षुरत्यवहत्तद्यदा सत्युमत्यसुच्यत स आदित्योऽभवत्सोऽसावादित्यः प- रेण झत्युमतिक्रान्तस्तपति ॥ १४ ॥ अथ श्रोन्रमतद्यवहत्तद्दा स्वत्युमत्यसु- च्यत ता दिशोश्सवश्खा इमा दिशः परेण सत्युसतिक्रान्ताः ॥ १५ ॥ अथ मनोऽस्यवहत्तद्दा खृत्युसससुच्यत स चन्द्रमा अभवत्सोसौ चन्द्रः परेण स- त्युसतिक्रान्तो आत्येव ह वा एनमेपा देवता खत्युमतिवहाति य एवं चेद ॥ १६ ॥ अथार्मनेऽन्नाद्यमागायद्यद्धि किंचान्नम्यतेऽनेनेव तदद्यत इह प्र- 'तितिष्ठति ॥ १७॥ ते देवा अद्ठुदन्नेतावद्वा इद सर्वं यदन्नं तदारमच्‌ आगासीरनु नोऽस्मिन्नज्न आभजस्वेति ते वै मासिसंविशतेति तथेति तई समन्तं परिण्यविशन्त तस्माद्यदनेनाञ्ममत्ति तेनेतास्तृप्यत्त्येव< ह चा एन स्ता असिसंचिशरिति भता खानार श्रेष्ठ: पुर एता भवत्यन्नादोऽधिपतियं एव चेदय उहैवंबिद्श्स्वेपु ्रतिपत्तिडँसूपति न हेवालं भार्येभ्यो भवत्यथ य एवैतमजुभवति यो वै तमनुभायान्‌ छुभूषति स दवारं भार्येभ्यो भवति ॥ १८ ॥ सोऽयास्य आङ्गिरसोऽङ्गानाई हि रसः प्राणो वा अङ्गाना< रसः ग्राणो हि वा अङ्गाना< रसस्सस्मायस्सासकस्माचाङ्गात्माण उत्क्रामति तदेव त- च्छुण्यत्येष हि वा अङ्गानाई रसः ॥ १९॥ एव उ एव बृहस्पतिवोग बहती तस्या पुष पतिस्तस्मादु बृहस्पति: ॥ २० ॥ एप उ एव ब्रह्मणस्प त्ति- त्रीय बै ब्रह्म तस्या एप पतिस्तस्मादु ब्रह्मणस्पतिः ॥ २१ ॥ एप उ एव सास बाग चे सामैष सा चामश्चेति तत्सान्नः सामत्व॑ यद्वेव समः छपिणा समो सशकेन ससो नागेन सम एसिखिसिर्लोकैः समोऽनेन सर्वेण तस्माद्वेव सा- साक्षते साञ्ञः सायुज्य< सलोकतां जयति य पुवमेतस्साम वेद॒ ॥ २२ ॥ एच उ वा उट्ीथः प्राणो वा उत्प्राणेन हीदई सर्वमुत्तव्ध॑ वारोव गीथोच- गीथा चेति स उद्गीथः ॥ २३ ॥ तद्धापि ब्रह्मदत्तश्चैकितानेयो राजानं भक्ष- ७८ इशाहुपनिफ्त्लु- यन्नुदाचाय तस्य राजा नूर्धानं विषातयताद्यदितोञ्यास्य आङ्गिरसोऽन्थेन्नो- द्वायदिति वाचा च होव स॒ प्राणेन चोदगायदिति ॥ २४ ॥ तस्य, हवस्य साज्ञो यः स्वं वेद अवति हास्य सनं तस्य चे स्वर एव खं तस्मादात्विज्य॑ करिष्यन्वाचि स्वरसिच्छेत तया चाचा स्टरसंपन्नयात्विज्यं कुर्यात्तर्माचजञे खरवल्तं दिदक्षन्त एवा5थो यस्य स्वं भवति भवति हास्य स्व॑ य एवपेत- त्साञ्च: स्वं चेद ॥ २५ ॥ तस्य हतस्य साञ्नो. यः सुवर्ण चेद्‌ अवति हास्य. सुवर्ण तस्य चे स्वर एव सुवण अवति हास्य सुवण य एवसेतत्लाज्ञः सुवण वेद॒ ॥ २६ ॥ तस्य हेतस्थ साञ्नो यः अतिष्टौं वेद प्रति ह तिष्ठति तस्य चे वाशेव प्रतिष्ठा चाचि हि खल्वेप एतत्माण: अतिष्ठितों गीयतेऽन्न इस्यु हेक आहुः ॥ २७ ॥ अथातः पवसानानामेवाभ्यारोहः स चे खलु प्रस्तोता सास अस्तीति स यन्न प्रस्तुयात्तदेत्ानि जपेदसतो सा सद्भमय तससो सा ज्योति- गेसय खत्योमाख्रत्‌ । अगमयेति स यदाहासतो मा सद्गमयेति छृत्युर्चा अल- स्सद्स्टृतं खरत्योर्सास्ृतं गसयाय्रत सा ङुर्चिप्येवैतदाह तमसो सा ज्योति्गस- येति झत्युबें तमो ज्योतिरद्धत खत्योमॉछूत गसयाम्रुत मा कुदित्येवेतदाह खुत्योसोग्चत॑ गमयेति नात्र तिरोहितमिवास्ति । अथ यानीतराणि स्तोत्राणि तेष्वात्मने5न्नाचमागायेत्तस्मादु तेषु वरं वृणीत यं कासं कासयेल त< स एप एवंबिदुद्वातात्मने वा यजसानाय वा चं कालं कासयेल तमागायति तदेत- छोकजिदेव न इेवाळोक्यताया आशास्ति य एवसेतत्सास चेद ॥ २८ ॥ दृति तृतीयं बराह्मणस ॥ ३ ॥ आस्मेवेद्सअ आसीत्‌ एुरुपविधः सोडलुबीक्षय नान्यदात्मनोऽपश्यत्‌ सो5हसस्मीत्यग्रे व्याहरचतोऽह नासाअवत्तस्माद्प्येत्याम श्षितोऽहमय सित्ये- घाम उनस्वाथाच्यन्ञास पबूते यदस्य सवति स यत्पूवोऽस्मास्सवैस्मास््दीन्पा- “मच आपत्तस्मात्पुरुष आपति इ दे स तं योड्यमात्पूर्वा बुभूपति य एवं वेद ॥ १ ॥ सोऽविभेच्तस्यादेकाकी विभेति सहायभीक्यांचक्रे यन्सदच्यञ्ञास्ति क- ख़ाझु बिभेसीति तत एवास्य भयं चीयाय्‌ कस्माच्यभेष्यह्ठितीयाङ्वे भयं सचति ॥ २॥ स वे नेव रेसे तस्मादेकाकी न रमते स द्वितीयमैच्छत्‌ स हंतावानास यथा खरीएमाशसो संपरिष्वत्ती स इममेवात्मानं द्वेघा पातय- ततः पतिश्च पत्ती चाभवतां तस्याविदमर्थे्गयलमिव स्व इति ह खाइ याझ- दल्कयस्तस्थादयसाकाश: खिया पूयत एच ताश समभवत्ततो अचुप्या अजा- यन्त ॥ ३ ॥ साहेयभीक्षांचक्रे कथं खु मात्यान एव जनयित्वा संसच ति इंन्त तिरोऽसानीति सा गोरभदद्पभइलरस्वाश्‍ससेचाभचच्ततो' गानोऽजायन्ल दड- चेतराभवद््श्प इतरो गर्दभीतरा गेस इतरस्ताश सप्तेवासबसत एक फ- अजायताअजेतरासवद्दस्त इतरोऽधिरिलरा शेष इतरस्ता<ससेदासव्ततोडञ्जाव- बहदारण्यकोएनिपत्‌ ॥ ३० ॥ ७५ योऽजायन्तैवसेद यदिदं किंच मिथुनसापिपीलिकाभ्यसत्सचमस्जत ॥ ४॥ सोऽचेद्ं वाव सृष्टिरस्म्यहरहीदश्सर्षसस्क्षीति ततः स्टिरभवत्पृ्ट्या<दा- स्येतस्या भवति य एवं चेद ॥ ८ ॥ अथेत्मभ्यमन्थस्सं झुखाश्च योनेहत्तास्या चामिससजत तस्मादेलहुअयमलोमकम्म्तरतोऽलोमका हि योनिरन्तसथदि तमाहुरझ;ुं यजासु यजेत्येकेक देवमेतस्येब सा विर्रष्टिरेष उ होव सर्वे देवा अथ यत्किचेदसाई तद्रेतलोञसजत तहु सोम एतावद्वा हृदश्सर्वसन्न चिचा- जादश सोस एवान्रमपिरज्षाद: सपा ब्रह्मणोइतिलप्टियच्छेयसो देवानररज- ताथ यन्सर्लः सन्नर्धतानस्ट्जत तस्मादतिस्ष्टिरतिखुष्टयार इतर अचति अ एवं चेद ॥ ६॥ तदेदं तह्यव्याकृतमासीचजासरूपाश्यासेच व्याक्तिय- सेशसोनासायमिदशरकूप इति तदिदसण्येताहे नासरूपास्यासेच व्याक्रिय- तेञ्सौनासायनिद४रूप इति स एप इह प्रविष्ट आनखात्रेम्यो यथा छुरः क्षुरणा- नेऽचहितः स्वाहिशंसरों वा विश्वंभरझुळाये तं न पश्यन्ति । अङस्जो हि स प्राणज्ञेव प्राणो जाम अवति वदन्‌ चाक्पइ्यश्वक्ः शण्वन्‌ शरोत्रं सन्चानो मनस्दान्यस्येतानि कमेनामान्येव स योत एकेकसुपास्ते न ख -चेदाङत्जो च त -- सवत्यार ऱ्य ~ 5 अय्‌ त देत शेपोऽत एककेन भवत्यास्मेत्येवोपासीताच्र होते सवे एकं अवन्ति त्प- दनीयसल्य सर्वस्य यद्यसात्मानेच छोतत्सवे वेद । यथा ह चे पदेनाजुचिन्दे- देवं कीर्ति: होक चिन्दते य एवं वेद ॥ ७ ॥ तदेतल््रेयः पुन्राठोयो वित्ता- स्मेयो5न्यस्थात्सवेस्मादन्तरतर॑ यदयमात्मा ल योडन्यसात्सचः प्रिय छुवार्ण ब्रूयात्‌ मिथ रोत्स्यतीतीश्वरो ह तयेव स्थादास्सानसेव म़रियसुपादीत सय आत्सानसेव मियसुपास्ते च हास्य प्रियं प्रसायुक भवति ॥ ८ ॥ तदाहुयेह- - छविद्यया सर्व अनिप्यस्तो सझुष्या मन्यन्ते किस तहह्माअ्वेयस्मासत्सवेस- भवदिति ॥ ९ ॥ ब्रह्म वा इद्मग्र आसीत्‌ तदात्मानसेषावेदहं घह्मास्मीति ताक सर्वेमभव॒त्‌ तयो यो देवानां प्रखडुध्यत स॒ एव तढुअबसथर्षीणा तथा सजुप्याणां चद्धेतत्पदयघुपिचोमवेइः अतिपेदेञ्ह सजुरभव< सूथेश्चेति तदिदमप्येतर्हि थ एवं चेदाऽहं अलद्याशीति स इद्‌९ सच अचति तस्य ह॒ न द्वेवाश्च नाभूत्या ईशते आसमा झेपाई ख भवल्यथ योऽन्यां देवतासुपास्तेड- सावन्योऽहमस्मीति न स येद यथा पछुरेव< स देवानां यथा इ चे बहयः यशो सलुग्यं सुञ्युरेयसेकेकः पुरुषों देवान्‌ झुनवस्येकस्थिच्षेव पशाचादी- यसानेउप्रियं अचति किसु वहुड तस्मादेयां तज श्रियं यदेतन्मझुण्या विश्यु ॥ ३० ॥ त्रम चा इदसय आसीदेकमेच तदेक सन्न व्यभवसच्छेयो रूएसत्य- सजत न्नं यान्येतानि देवचा झत्राणीन्द्रो वर्णः सोमो इद्गः एजन्यो यभो ख्वृत्युरीशान इति सख्यात्‌ क्षत्रात्परं चास्ति तस्माद्राहाण: क्षन्नियमधस्ताहु- यास्ते राजसूथे क्त्र एव तथशो दधाति खेचा क्षत्र्य योधि तस्यास” ८० इंशाहुपनिपत्सु- यपि राजा परसतां गच्छति ब्रह्मेवान्तत उपनिश्रयति स्वाँ योनि य उ एन€ हिनस्ति खाई स योनिसखच्छति स पापीयान्‌ भवति यथा श्रेयाइस हि सित्वा ॥ ११ ॥ स नैव व्यभवत्‌ स विशमसूजत यान्येतानि देवजातानि गणश आख्यायन्ते वसवो रुद्रा आदित्या विश्वेदेवा मरुत इति ॥ १२॥ स्र ज्ञेच व्यसवत्‌ स शौद्रं व्णेमसजत पूषणसियं चे पूपेयश हीद< सर्च पुष्यति यदिदं किंच ॥ १३ ॥ स॒ नेव व्यभवतच्छरेयोरूपसत्यस॒जत धर्स तदेतत्‌ ` कषत्रस्य छत्रं यद्धसैस्तश्साद्धर्मास्परं नास्त्यतो अबलीयान्‌ बलीयाश्समाशश्सते | घर्मेण यथा राजैवं यो वे स धर्मः सत्यं चे तत्तस्मात्‌ सत्यं वदन्तसाहुर्धस चद्तीति धर्म वा वद्न्त४ सत्य वदतीत्येतब्येवेतदुभयं अवति ॥ ३४॥ तदेतन्म क्षत्रं विद शूद्रस्तदभिनेव देवेषु बरह्मासवह्ाह्मणो सलुप्येणु क्षत्नि- येण क्षत्रियो वैश्येन वैश्यः झूद्रेण झूदस्तस्मादझावेच देवेणु लोकमिच्छन्ते ब्राह्मणे सञुष्येष्देताभ्याइहि रूपाभ्यां ब्रह्माभवत्‌ । अथ यो ह वा अस्सा- छोकास्स्वं लोकमदषटरा प्रेति स॒ एनमविदितो न सुनक्ति यथा वेदों वान- नूक्तोञन्यद्वा कर्माकृतं यदिह वा अप्यनेवंनिद्‌ सहत्पुण्यं कसे करोति तद्धा- स्यान्ततः क्षीयत एवात्मानमेव लोकसुपासीत-स य आत्मानमेव छोकसुपाखे न हास्य कमे क्षीयते अस्साञ्येवात्मनो यद्यत्कामयते तत्तस्ट्जते ॥ १५ ॥ अथो अयं चा आत्मा सर्वेपां भूतानां लोकः स यजहोति यद्यजते तेन देवानां छोकोऽथ यदचुब्रूते तेन ऋपीणासथ यस्पितृभ्यो लिएणाति यस्प्रजा- मिच्छते तेन पिदूणासथ यन्सबुष्यान्वासयते यदेभ्योऽशनं ददाति तेन मजु- ' ब्याणामथ यस्पशुभ्यस्तृणोद्कं चिन्दत्रि तेन पञ्ूनां यदस्य गृहेछु श्वापदा चयाइस्यापिपीलिकाऱ्य उपजीचन्ति तेन तेपां लोको यथाइ दे साय लोका- यारिष्टिमिच्छेदेवर हेवंविदे सर्वाणि अूतान्यरिष्टिमिच्छन्ति तद्वा एतद्विदितं मीसाश्सितस्‌ ॥ १६ ४ आत्सैवेदमग्न आसीदेक एव सोऽकामयत जाया से स्यादथ अजायेयाथ चित्तं से स्यादथ कर्स ङुर्वयित्येताचान्‌ चे कासो नेच्छशश्च नातो सूयो बिन्दे्तसादप्येतर्काकी कासयते जाया से स्यादथ प्रजायेयाथ वित्त से स्यादथ कमे कुर्वीयेति स यावदप्येतेपासेकेकं न' गाप्लोत्यकृस्ज एद वावन्सन्यते तस्यो झत््दा सन एवास्यात्मा वाग्जाया प्राणः प्रजा चुर्मा- खुद चित्तं चक्षुपा हि तद्विन्दते श्रोत्रं देवश श्रोत्रेण हि तच्छुणोत्यात्मैचास्य कर्मोत्सना हि कम करोति स एप पाङ्को यञः पाळूः पशु: पाङ्कः पुरुष: पाळुमिद< सद यदिदं किंच तदिद सर्वमाप्तोति य एव वेद ॥ १७ ॥डूति चतुथ घाह्मणस्‌ ॥ ४ ॥ यत्ससाज्ञानि सेघया तपसाजनयत्पिता । एकसस्थ साधारणं द्वे देवान- भाजयतू । श्रीण्यात्मनेञ्कुरुत पशुभ्य एक प्रायच्छत्तरिमन्सर्द प्रतिष्ठित यच्च वृहदारण्यकीपनिफ्त्‌ ॥ 9०॥ ८१ णिति यच न कस्मात्तानि न क्षीयन्सेऽ्यमानानि सर्वदा । यो वेसामक्षितिं वेद सोऽन्नमत्ति प्रतीकेन स देवानपि थच्छति स ऊरजसुपजीवतीति शोकाः ॥ ३ ॥ यत्सप्ान्नानि सेघया तपसाजनयस्पितेति मेधया हि तपसाऽजनचय- स्पितेकमस्य साधारणमितीदमेचास्य तत्साधारणमन्नं यद्द्मच्येत स य एतडु- पास्ते न स पाप्मनो व्याववेते मिश्र ह्येतद्वे देवानभाजयदिति इतं च अहुतं च तस्माद्देवेभ्यो जुहृति च प्रच जह्ृत्यथयो आहुर्दशपूणेमासाचिति । तस्पाज्ञांटऐयाजुकः स्यारपशुभ्य एकं प्रायच्छदिति तत्पयः पयो ह्येवाग्रे मचु- ध्याश्ष पदझावश्चोपजीवन्ति तस्मात्‌ कुमार जातं चरतं चेवाग्रे अतिलेहयन्ति स्तनं वानुधापयन्त्यथ वत्स जातमाहुरतृणाद इति । तस्मिन सर्व अतिष्ठितं यञ्च ्राणिति यच्च नेति पयसि हीद< सवं प्रतिष्ठित यच ग्राणिति यच न । तद्यदिदमाहुः संचत्सरं पयसा जुहूदपयुनरूत्युं जयतीति न तथा 'िद्याथद्ह- रेन जुहोति तदहः एुन्टस्युमपजयत्येवंबिद्वान्सवंश हि देवेभ्योऽभ्नाद्यं श्रय- च्छति । कस्मात्तानि च क्षीयन्तेऽ्यमानानि सर्वदेति पुरुषो वा अक्षितिः स हीदमन्न पुनः पुनजेनयते यो चे तामक्षितिं वेदेति पुरुपो वा अक्षितिः स हीदमन्न धियाधिया जनयते । कर्मेभिर्यद्वेतन्न . कुर्यातक्षीयेत ह सोऽन्नमत्ति प्रतीकेनेति सुखं प्रतीक सुखेनेत्येतत्स देवानपि गच्छति स ऊर्जेसुपजीवतीति प्रशश्सा ॥ २ ॥ न्रीण्यात्मनेऽकुरुतेति मनो वाचं प्राणं तान्यात्मनेङुरुतान्य- रमना अभूचं नादशमन्यत्रमना अभूवं नाश्रोपमिलि मनसा ह्येव पश्यति स- नसा ञुणोति । कासः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा छतिरष्टतिहीर्थी- मीरिसेतस्सै मन णव तस्मादपि पृष्ठत उपस्पृष्टो भनसा विजाचाति यः कश्च शाब्दो वागेव सेपा झन्तसायत्तेपा हि न ग्राणोऽपानो व्यान उदानः ` समानोऽन इत्तस्सर्व प्राण एवैतन्मयो वा अयमात्मा वाद्ययो सनोमयः . प्राणमयः ॥ ३ ॥ त्रयो लोका एत एव वागेवायं कोको मनोऽन्तरिक्षलोकः ग्राणोसौ लोकः ॥ ४ ॥ त्रयो चेदा एत एव वागेवग्वेंदो मनो यजुवंदः प्राणः सासवेदः ॥ ५ ॥ देवाः पितरो मनुष्या एत एव चागेव देवा मनः पितरः आणो सञ्चण्याः ॥ ६ ॥ पिता साता प्रजैत एव सन एव पिता वाढ्याता ग्राणः प्रजा ॥ ७ ॥ विज्ञातं विजिज्ञास्यमविज्ञातसेत एव यत्‌ किंच विज्ञातं वाचस्तद्रूपं चाग्घि विज्ञाता वागेनं तहूत्वाइउवति ॥ ८ ॥ यत्किंच विजिज्ञास्य सनसस्तद्रूपं मनो हि विजिज्ञास्यं सन एनं तद्धूस्वाडवति ॥ ९ ॥ यत्किंचा- विज्ञातं प्राणस्य तद्रूपं प्राणो ह्यविज्ञातः प्राण एनं तद्भत्वाऽवति ॥ १० ॥ तस्यैव वाचः परथिवी शरीरं ज्योती रूपमयममिस्तद्यावलेव वाक्तावती एथिवी तावानयमञ्िः ॥ ११ ॥ अयैतस्थ मनसो यौः शरीरं ज्योती रूपमसावादि- तस्तद्यावदेच सनस्तावती चौस्तावानसावादित्यसों मिथुन< समतां ततः प्रा- अ. उ. ६ ८२. इंशाद्युपनिषस्सु- णोऽजाझत स इन्द्रः ल एपोऽसपल्ो द्वितीयो वे सपज्ञो नास्य सपलो भवति य एवं वेद ॥ १२ ॥ अथेतस्य ग्राणखाप; शरीरं ज्योती रूपससौ चन्त्रस- साचानेच ग्राणस्ताचल्य आपस्तावाचसी चन्द्रस्त एते सर्व एव समाः स- चेंऽनन्ताः स यो हेतानन्तवत उपास्ते$न्तवल्तश स लोकं जयत्यथ यो हेता- बनन्ताइुपास्तेऽनन्त स॒ रोकं जयति ॥ १३ ॥ स एप संवत्सर; प्रजापति: पोडशकलस्तस्थ रान्य पुच पञ्चदृशकला शुचेवास्य पोडशी कळा र रान्निसिरेचा च पूर्यतेऽप च क्षीयते सोऽसाचास्यश रात्रि झेतया पोडझ्या कळया सर्वेसिदं प्राणभदनुप्रविश्‍य ततः ग्रादर्जायते तस्मा- देताई रात्रिं प्राणश्वतः घ्राण न बिच्छिन्यादपि झूकलासस्येतस्या एव देव- साया अएघित्य ॥ १४ ॥ यो व स संवत्सरः प्रजापतिः पोडशकलोऽयसेव स योऽयभेवंबित्पुरुपस्तस्य चित्तसेच पञ्चदशकरला आस्मेवास्य पोडशी कला ख विक्तेदेवा च पूयतेऽप च क्षीयते तदेतन्नभ्यं यदयसात्सा ग्रधिर्चित्तं तस्माछ- सपि सर्वज्यानिं जीयत आत्मना . चेज्जीवति अधिनागादित्येबाह: ॥ १५ ॥ 7 झयो याव लोका सड्ुण्यलोकः पितृलोको देवलोक इति सोऽयं मजुष्य- रोकः पुदेणेच जय्यो नान्येन कर्मेणा कर्मणा पितृुछोको विद्यया देवलोको उळोको घ छोकानार श्रएस्तसराद्वि्ां प्रशासन्ति ॥ १६॥ अथातः संग्र- निर्यद्‌र परष्यन्मन्यदेऽश पुन्नयाह स्वं ब्रह्म स्वं यज्ञस्त्वं लोक इति स पुत्र आसाइ३३४ बरझाऽहं यञ्चोऽहं लोक इति यद्दे किंचातृक्तं तस्य सर्वर त्रह्मत्ये- कता । थे चे के च यझारतेयाई सार्वेषां यज्ञ इत्येकता ये के फे थे ब॒ खोकास्तेयार सदेर्षां कोक इत्येकदेदाबद्दा इदर सर्वसेतन्सा सर्व a ५3 2 ०4 ऱ्व A ८: £ 59 2] बदति तस्यात्‌ पुकयउुणिडं ळोक्यसाहुरूस्मादेचमसुञ्ञा- सति स यदेर्वबिदसाछोचासैलयेशिरेद माणैः एद्रसादिदति स थचनेन किंचिद्यणया छत सवति तण्यादेदर सर्वस्यात्पुत्रो सुजजति दखा- oO २५ च त्पुत्रो नास स पुनेणेदास्सिहोके शरिति्रूथेमसेते देवाः प्राणा असता आ- विशन्ति ॥ १७ ॥ पृथिव्ये सेनम्नेश देवी चाथाविदाति सा चे देदी चाव्यया यद्यदेव वदति तत्तञ्गवति ॥ १८ ॥ !८ री १३३ दित्याञ्च दब सच जया तद्दे देव सनो येनानन्धेव अपसो न शोडति ॥ १९ ॥ अब्यद्धेन चः्त्रस- सश्च दवः प्राण आविराति स च देवः गणो यः उंचरश्धासंचरशध्य न प्यः थतेऽथो न रिप्यति स एुदंवित्सवेपां सूतानाशात्सा अचति यथेपा देदतेद स यथता पृबतार सचाणि सूदान्ययम्खवहेचंदिद्‌श सर्वाणि भूतान्यवन्ति यदु किचेसा: गजा: शोचन्लसेदासई सद्चदति पुण्यसेदार्य गच्छति न ह ६ एनान्‌ ५५ गज्छादें ॥२०॥ अथातो बतमीमाश्सा अञापतिहई छमा! एच तरि सुष्टःन्सम्योन्देनास्प्चन्त वदिष्मास्थेचाहनिति वाग्दप्रे हृद्ष्या- बुहदारण्यकोपनिपत्‌ ॥ १०॥ ८३ स्यहसिति चक्षुः श्रोंष्यास्यहमिति श्रोत्रमेवमन्यानि कर्माणि यथाकर्म तानि झत्यु: श्रसो सूतवोपयेगे तान्याप्ोत्तान्यास्वा ङृत्युरवारुन्धत्तस्माच्ट्रास्यत्येद वाकू श्राम्यति चक्चः श्राम्यति श्रो्नमथेससेच नाम्ञोद्योऽयं सध्यसः आण- स्तानि ज्ञातुं दुधिर अयं वे नः श्रेठो यः संचरशश्वासंचर६श्च न व्यथतेऽथो न > ha हष्यति इन्तास्येच सर्वे रूपसखासेति त एतस्येव सर्वे रूपमभवस्तस्यादेत एतेनाख्यायन्ते राणा इति तेन ह वाद तत्कुल्साचक्षते यस्मिन्कुले भवति य एवं चेद य उहेवंविदास्पधेतेञ्युछुण्यत्यनुछुप्य हेवान्ततो म्रियत इत्य- ध्यात्मस्‌ ॥ २१ ॥ अथाधिदैवतं ज्वल्ष्यास्येवाहमित्यप्षिदश्ने तप्खास्थहमि- त्यादित्यो भास्याम्यहमिति चन्द्रमा एवमन्या देवता यथादेचत< स यथेषां पराणानां सध्यसः प्राण एवमेतासां देवतानां वायुर्निम्लोचन्ति न्या देवता न चायुः सेपानस्तमिता देवता यद्वायुः ॥ २२ ॥ अथेप छोको भवति यत- श्रोदेति सूर्याऽल्ं यत्न च यच्छतीति आणाद्वा एप उदेति प्राणेऽस्तसेतिः तं देवाश्चक्रिरे घमे€ स एवाद्य स उ श्व इति यद्वा एतेऽसूह्मभ्रियन्त तदेवाप्यद्य कुन्ति । तस्मादेकमेव बतं चरेत्मराण्याचेचापान्याच नेन्मा पाप्मा खत्युरामु- वदिति पञ्ुचरेत्समापिपयिपेत्तनो प॒तस्ये देवताये सायुज्य< सलोकतां जयति ५ २३ ॥ इति पञ्चमं ब्राह्मणस्‌ ॥ % ॥ न्यं बा इदं नासरूपं कसे तेपां नाख्ना चागितेतदेपासुक्थमतो हि स- वणि नासान्युत्तिषठन्स्येतदेपाई सामेतद्धि सर्वेवोसशिः सममेतदेपां व्रह्मे- दद्धि सर्वाणि नामानि विभति ॥ १ ॥ अथ रूपाणां चक्षरित्येतदेपाञुक्थ- अतो हि सर्वाणि रूपाण्युक्ति््त्येतदेपाई सामैतद्धि सचे रूपेः सममेतदेषां बरहैतद्धि सर्वाणि रूपाणि विभाति ॥ २ ॥ अथ कर्मेणामास्मेत्येतदेपासुक्थ- मतो हि. स्चोणि कर्माण्युत्तिन्स्देतदेपाई सामैतद्धि सवें: कमेभिः सममे. तदेपां नह्वेतद्धि सर्वाणि कर्माणि विभति तदेतन्रयऽ सदेकमयमात्माऽत्मो एक: सञ्ेतच्चयं तदेतदृष्टतर सतेन छन प्राणो दा अस्त नामरूपे सत्य ता- भ्यास प्राणगइछन्नः ॥३॥ इति पष्ठं त्राह्मणर्‌ ॥६॥ इति प्रथमोऽध्यायः ॥१॥ द्वितीयोऽऽ्यायः । ३» ॥ चहवाळाकि्हीचूचानो गार्य घास ख होबाचाजातशर्ज काऱ्यं ब्रह ने बवाणीति स होवाचाजादशडः सहरूसेदसा दादि दुझो जनको जनक इति दे जना धावन्तीति ॥ १॥ स होवाच गारो य एवासावादित्ये पुरुए पतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स॑ होशचाजावशछुमों मेतस्मिन्संवद्ष्ठा अतिष्ठाः सर्वेपां भूतानां सूर्धा राजेति दा अहमेतलुपास इति ख य एतमेवसुपा- स्तेऽतिष्टाः सर्वेपां सूतानां सूघो राजा अबति ॥ २ ॥ स होवाच यार्ग्यो य ८४ डेशाद्युपनिषत्सु- एचासौ चन्द्रे पुरुष एतमेवाहं बह्मोपास इति स होवाचाजातशज्रु्ा अेतसि- न्संचदिा बृहन्पाण्डरवासाः सोसो राजेति वा अहमेतसुपास इति स य एतसेवसुपास्तञहरहह सुतः प्रसुतो भवति नाखान्ने क्षीयते ॥ ३ ॥स हो- वाच गाग्यौ य एवासो विद्युति पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचा- जातराजुमो मेतस्सिन्संवदिष्ठास्तेजस्तरीति वा अहमेतसुंपास इति स य एत- सेवजुपास्त तेजस्वी ह भवति तेजखिनी हास्य प्रजा अवति ॥४॥ स होवाच गाग्यों य एवायमाकाशे घुरुप एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवा- चाजातशन्रुमां मेतस्मिन्संवदिष्ठाः पूर्णसप्रवर्तीति वा अहमेतसुपास इति स य युतसेवस्ुपासते पूर्यते प्रजया पद्चुभिर्नास्यास्माहोकात्मजोद्ववते ॥ ५॥ रा होवाच याम्यो य पुवायं वायो पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचा- जातइाञु्मा मेतस्मिन्संवदिष्ठा इन्द्रो वैकुण्डोचपराजिता सेनेति वा अहसेत- सुपार इति स य एतसेवसुपास्ते जिष्णुहापरा जिष्णुर्भबत्यन्यतस्त्यजायीः ॥६॥ स होवाच गार्ग्यो य एवाथमझो पुरुप एतमेवाहं त्रह्मोपास इति स होवा- चाजातशजुर्मा मेतस्मिन्संचदिष्टा विघासहिरिति वा अहसेतसुपास इति स य एतमेवसुपास्ते बिपासहिह भवति विपासहिहास्य अजा भवति ॥ ७ ॥ स होवाच गाग्यों य एवायमप्लु पुरुष एतसेवाह ब्रह्मोपास इति स होवाच जातशच्ुमां सेतस्मिन्संवदिष्ठाः प्रतिरूप इति वा अहसेतसुपास इति स य णुतमेचञचुपास्ते प्रतिरूप< हेवेन्ुपयच्छति ना्रतिङूपमथो भतिरूपोड्या- जायते ॥८॥ स होवाच गार्ग्यो य एवायमादर्श युरुप एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशचु्सा मैतस्मिन्संव दिष्टा रोचिष्णुरिति वा अहमेतस्ु- पास इति स य॒ एतसेवझुपास्त रोचिप्णुई अवति रोचिष्णुहास्य प्रजा भवः यथो येः सन्निगच्छति सर्वाश्स्तानतिरोचते ॥ ९॥ स होवाच ग्राम्यो य खुवा यन्तं पश्चाच्छव्दोऽनूवेत्येतसेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातझ- जुमो मैतस्सिन्संददिष्ठा असुरिति वा अहमेतसुपास इति स य एवसेवसु- पासते सर्व हेवासिँझोक आयुरेति नेन पुरा कालात्‌ प्राणो जहाति ॥१०॥ स होवाच गार्ग्यो य एवायं दिक्षु पुरुप एतसेवाहं ब्रह्मोपास इति स होचा- चाजातशज्ज॒र्मा सैतस्मिन्संब दिष्ठा द्वितीयोऽनपय इति वा अहसेतसुपास इति स पुवसेवझुपाले द्वितीयवाच्‌ ह अवति नास्माहणरिछच्यते ॥ ११ ॥ स हो- वाच गाग्यों य पंवायं छायासयः पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवा- चाजातशचुमी सतस्सिन्संवदिष्ठा श्त्थुरिति वा अहृमेतसुपास इति सय एतसेवसुपास्ते सवै हेवास्मिँलोक आयुरेत्ति नेनं पुरा काछान्छृत्युरागच्छति ॥ १२ ॥ स होवाच गाय्यों य एवायसात्मले पुरुष एुतसेचाहं ब्रह्मोपास ९ २७ इति स होवाचाजातशलज़ुर्सा सतस्मिन्संचदिछा आत्मन्वीति वा अहमेतसु- चुहृदारण्यकोपनियत्‌ ॥३० ॥ ८५ पास इति स य पुतसेवसुपास्त आत्मन्बीह भवत्यात्मन्विनी हास्य प्रजा अ- चति स इ तूरणीसास गार्ग्यः ॥ १३ ॥ स होचाचाजातशजुरेतावन्नू इत्येता- वदीति नेतावता विदितं भवतीति स होवाच गाग्ये उपत्वायानीति ॥३४॥ स होवाचाजातशल्नुः अतिलोम चेतचद्वाह्मणः क्षत्रियसुपेयाद्रह्म ने वक्ष्यतीति व्येव स्वा ज्ञपयिप्यामीति तं पाणावादायोत्तस्थो तो ह पुरुष सुससाजग्म- तुस्तसेतेनीमभिरासन्रयांचक्रे बृहन्‌ पाण्डरवासः सोमराजश्निति स नोत्तस्थी दं पाणिना पेपं वोधयांचकार स होत्तस्थो ॥ १५॥ स होवाचाजातशचुर्य- ज्ञेप एतत्सुप्तो5भूच एप विज्ञानमयः पुरुष; केप तदाभूत्कुत एतदागादिति तढु ह न सेने गम्यः ॥ १६ ॥ स होवाचाजातशञ्चुयेत्रेष पुतत्सुत्तीञभूच एप चिज्ञानसयः पुरुपस्तदेपां ग्राणानां विज्ञानेन निञ्ञानमादाय य एपोऽन्त- ईदय आकाझास्तस्मिञ्छेते तानि यदा शृह्णात्यथ हेतस्पुरुपः खपिति नाम तद्हीत एव प्राणो अवति गुहीता चाग गुहीतं चक्षुगृहीतश श्रोत्रं ग्रहीतं ` मन: ॥१७॥ स यत्रितत्स्वञ्ायाचरति ते हास्य लोकास्तदुतेव महाराजो भव- त्युतेब सद्ात्राह्मण उतेदोच्चावचं निगच्छति स यथा महाराजो जानपदान्‌ गुहीस्वा स्थे जनपदे यथाकामं परिचर्ततेवमेचेप एुतस्प्राणान्‌ ग्रह्दीत्वा सुचे जरीरे यथाकामं परिचदेते ॥ १८ ॥ अथ यदा सुपुप्तो भदति यदा च कस्य चन येद हितानास नाड्यो द्वास्तिसहस्राणि हुद्याव्पुरीततमभिम्रतिष्टन्ते वासिः पत्यवरूष्य पुरीतति शोते स यथा कुमारो वा सहाराजो या महा- ब्राह्मणो वातिन्गीसानन्दस्य गस्वा दायीतेवभेवेष एतच्छेते ॥१९॥ स्र यथोण- नाभिस्तन्तुनोच्वरेयथाञेः छुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युद्रन्देचसेवास्मादात्मनः सर्च त्राणाः सर्वे लोकाः सर्वे देवाः सवोणि भूतानि व्युच्चरन्ति तस्योपनिपत्सत्यस्य सञ्चमिदि प्राणा वे सं तेपामेष सत्यम्‌ ॥ २० ॥ मथर्स ब्राह्मणम्‌ ॥ १ ॥ यो ह थे दिछुर साधानई सप्रत्याघानई सस्थूणई सदामं चेद सप्त ह द्विपतो आतृव्यानवरुणञ्यरयं वाव झ्षिशुयोऽयं सध्यमः प्राणस्तस्येद्‌सेवाधान- मिदं प्रत्याधानं प्राण: स्थूणान्नं दाम ॥ १ ॥ तमेताः सप्तोक्षितय उपतिएत्ते तद्या इमा अक्षन्‌ लोहिन्यो राजयस्तासिरेनई ह्रोऽन्वायत्तोऽथ या अक्षच्ञा- पस्ताभिः परैन्यो या कनीनका तयादित्यो यस्कृप्णं तेनापिय॑च्छुछ तेने- ््रोऽधरयेनं वन्या एथिव्यन्वायत्ता य्ोरुतरया नास्यान्नं छीयते य एवं चेद ॥ २ ॥ तदेप कोको भवति अवाग्विलद्वमस ऊ्येबुश्चस्तस्मिन्यशो निहितं विश्वरूप तस्यासत ऋपयः सप्ततीरे वागष्टसी बरह्मणा संविदानेत्यर्वास्चिर- श्रसस ऊर्ध्ववुधध इतीदं तच्छिर एप ह्यवार्बिछश्चमस ऊर्ध्व बुञ्चस्तस्मि न्यशो निहित विश्वरूपमिति प्राणा वे यशो विश्वरूप प्राणानेतदाह तस्यासत ऋपयः सप्तवीर इति प्राणा चा ऋपयः ग्राणानेतदाह वागष्टमी ब्रह्मणा संत्रिदानेति ८६ ईइशाद्युपनिषत्छु-- वाग्थ्यष्टमी ब्रह्मणा संवित्ते ॥ ३ ॥ इसावेच गोतम भरद्वाजावयसेद गोत- सोऽयं भरद्वाज इसावेव विश्वामित्रजमद्सी अयसेव विश्वामित्रोऽयं जसदसि- रिमाचेद वसिष्ठकर्यपावयसेव वसिछोऽयं कश्यपो वागेवात्रिवाचा हान्स यतेऽत्ति् वे नासेतद्यदश्िरिति सर्वस्यात्ता अवति सर्वमस्यान्नं अचति य एद वेद ॥ ४ ॥ इति द्वितीयं बराह्मणस ॥ २ ॥ द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे सूत चेदासूत च मर्त्य चारत च स्थितं च यञ्च सच्च त्यच्च ॥१॥ तदेतन्सूतं यदन्यद्वायोश्वान्तरिक्षाच तन्सत्यसेतस्स्यितमेतत्सत्तस्तवै- तस्य सूतस्येतस्य मलेस्यैतख स्थितस्यैतस्य सत एप रसो य एप तपति सतो झेप रसः ॥ २ ॥ अथासूतं वायुश्चान्तरिक्षं चेतदळतमेतच देतच्यन्तस्यैतस्यः- सूतेस्ेतस्या्ृतस्यैतस्य यत एतस्य त्यस्थेप रसो य पुष एतस्मिन्मण्डले पुरु- परत्यस्य ह्येप रस इत्यधिदेवतस्‌ ॥ ३ ॥ अथाध्यात्ममिदसेच सूतं यद्न्य्मा- णाच्च यश्चायसन्तरात्मन्राकाझ एतम्मर्व्यसेतल्स्वितमेतत्सत्तस्यैतस्य सूतेखे: तस्य मर्यस्यैतस्य स्थितस्यैतस्य सत एप रसो यच्चष्लुः सतो झोप रसः ॥ ४ ॥ अथार्त प्राणश्च यञ्चायसन्तरात्मञ्चाकाश एतदस्ूतमेतच्चदेतस्यं तस्यतस्या- सूतस्यंतस्यास्रतस्यैतस्य यत एतस्वत्यस्यैण रसो योऽप दक्षिणेक्षन्युरुपरत्यस्थ छोप रस: ॥ ५ ॥ तस्य हतस्य पुरुषस्य रूपं यथा महारजनं वासो यथा पा- ण्जाविक यथेन्द्रगोपो यथाअध्यर्चियंथा एुण्डरीकं यथासक्ृनद्धि्युत्तर सक्नह्ि- थुत्तेव ह वा अस्य श्रीमदति य पुच वेदाथात आदेशो नेति नेति न झेत- स्मादिति नेल्यन्यत्परसस्त्यय नामधेयर सत्यस्य सलभमिद्ति माणा ये सत्य तेदामेप सत्यर्‌ ॥ ६ ॥ इति तृतीयं ्ाह्मणस्‌ ॥ ३ ॥ सेत्रेयीति होवाच याङवल्यय उद्याखल्या अरेऽहसस्मारस्थानाद्स्सि हन्त तेऽनया कात्यायऱ्याऽम्तं करवाणीति ॥ १ ॥ सा होवाच सेत्रथी यज्ञु स इयं अयोः सर्दा एथिदी छित्तेन पूर्णा सत्कथं तेनाळूता स्यासिति नेति होवाच याठचल्यो ययैदोपकरणबता जीवित तथेव ते जीवित स्थादसूतत्वरय हु नाशारित वित्तेनेति ॥ २ ॥ सा होदाच सैन्रेयी येनाहं नासता खा किमह तेय झया यदेव भगवान्वेद तदेव मे ब्रृहीति ॥३॥ स होजाच याशदए्यः श्रिया बतारे चः सती मिय आपस एहरस् व्यास्यार्‍यारि ते व्याचक्षाणस्य तु से दिदिध्यासस्देति ॥ ४ ॥ रू होवाच न वा अरे पत्युः काथय पतिः मियो सवत्यात्सदरतु कामाय पतिः प्रियो सवति न चा झरे जायायै कासाय जाया मिया रवत्यात्मनस्ठु कासाय जाया प्रिया भवति न चा अरे एुन्नाणां कामाय शुचाः मिया सवस्यात्मनस्त कासाय पुना; प्रिया चन्ति व दा अरे बिसख कामाय द्वित शिये सचश्यात्मनस्ठु कामाय निक्त धियं सवति न बृहदारण्यकोपनिपस्‌ ॥ १० ॥ ८७ वा अरे च्रह्मण: कासाय ब्रह्म ग्रियं भवत्यात्मनस्तु कासाय ब्रह्म प्रिय भवति न चा अरे क्षत्रस्य कामाय क्षत्रं रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय क्षत्रं प्रिय भ- चति न वा अरे लोकानां कामाय लोकाः मिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय होकाः पिया भवन्ति न वा अरे देवानां कासाय देवाः मिया अचन्त्यात्म- नस्तु कासाय देवाः प्रिया अवन्ति न वा अरे सूतानां कासाय भूतानि सियाणि सवन्त्यात्मनस्तु कासाय भूतानि प्रियाणि अवन्ति न वा अरे सर्वस्य कासाय सर्व॑ ग्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सब प्रिये सचत्यात्स चा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो सन्तव्यो निदिध्यासितव्यो झषेत्रेय्यास्मनो था अरे ददानेन वणेन मखा चिज्ञानेनेद सच विदि- तस्‌ ॥ ५ ॥ ब्रहम तं परादाद्योऽन्यत्रात्सनो ब्रह्म चेद क्षत्रं तं परादा- योऽन्यत्रात्मनः क्षत्र वेद लोकास्तं परादुर्यो$न्यत्रात्सलो लोकान्वेद देवास्तं प्राइुयोंऽन्यत्नात्मनो देवान्वेद भूतानि त पराहुर्योऽन्यन्रात्मनो भूतानि चेद्‌ सर्च ठं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः सव वेदेदं ब्रह्मद क्षत्रमिमे लोका इसे देवा इसानि सूताचीद सर्वं यदयमात्मा ॥ ६ स यथा हुन्हुसेहन्यमानस्य न बाह्याञ्छब्दाञ्छलुयाड्इणाय दुन्दुभेस्तु ग्रहणेन इुन्दुभ्याघातस्य -वा शब्दो गृहीतः ॥ ७ ॥ स यथा शहुस्य ध्मायभानस्य न बाह्याज्छव्दान्छक्षुपाड़ह- णाय झङ्कस्य तु अहणेन शङ्खध्मस्य या शब्दो युहीतः ॥ ८ ॥ स यथा वी- णाय वाद्यसानाये न बाह्यान्छव्दाञ्छक्कयाद्रहणाय दीणाय तु ग्रहणेन चीणा- वादस्य चा झाउ्दो गृहीतः ॥ ९ ॥ स यथाद्रेंघाभेरभ्याहितात्पथरधूमा चिनि- श्वरन्त्येचं चा अरेऽस्य महतो सूतस्य निःश्वसितमेतद्यव्चेदो यजुवेदः सामवे- दोऽथ्ाङ्गिरसः इतिहासः सुराणं विद्या उपदिषदः शोफाः सूत्राण्यजुव्या- ख्यानानि व्याख्यानान्यस्मैपतादि सर्वाणि निःश्वसितानि ॥ १० ॥ स यथा सर्वोद्यामपार समुद्र एुकायनमेच९ सवपा स्पीन त्वगेकायनसेव€ सवपां यन्धाचा नासिके एकायनसेबह सर्वेपार रखानां जिह्रेकायनसेवद सर्वेपा: रूपाणां चक्कुरेकायनसेचइसदेदाई इाव्दानाई शोदयेकायनरोव€ सवपा संकल्पानां सम एकायनमेच सरीला बिदाई हृदयसेकाघनसेचई सर्वेपां कणा इस्ायेकायनमेयर सर्वेधागायन्दाणासुपस्थ एकायनभेच९ सर्वेषां चिलगणां पाधुरेकायनगेप सचपामध्वया पादायेकायचमेद& सर्देयां चेदान होकायचस्‌ ॥ ११ ॥ स यधा सैन्बवखिल्य उदके प्रारू उदकःसेवाचुदि- लीयेत नहास्योडहणायेव स्यादतो यतसवाददीच लबणभेषेदं वा अर इदं सहङ्तसनन्तसपारं विद्धानधप यवेतेष्यो स्रूत्ेष्यः सञ्चुस्थाय ताम्थेवाऽनु निदइयति न मेल संज्ञास्तीत्यरे प्रयोमा।ति होचा गाझ्घल्क्यः ॥ १२ ॥ सा होदाच मैत्रेय्यज्ैद मा भगवानमूसुदक्ष भेत्य संज्ञासीसति स होवाच याझ- al त? A ८८ इश्ाद्युप'नेषस्सु- वल्क्यो न वा अरेऽहं मोहं घ्रवीम्यळं वा अर इद्‌ विज्ञानाय ॥ १३ ॥ यन्न हि द्वेतवमिच भवति तदितर इतरं जिघ्रति तदितर इतरं पश्यति तदितर इ- तरश शणोति तदितर इतरमसिवदति तदितर इतरं सुते तदितर इत्तर विजानाति यत्न चा अस्य सर्वसास्मेचाभूत्तस्फेच कं जिघ्रेत्तत्केन कं पञ्थेत्त- स्केन क शणुयात्तत्केन कमभिवदेत्तत्केन कं मन्वीत तत्केन कं चिजा- नीयाचेनेद्‌९ सर्वं विजानाति तं केन विजानीयाद्विहातारमरे केन चिजानी- यादिति ॥ १४ ॥ इति चतुर्थ, चाह्मणस्‌ ॥ ४ ॥ ७ च जर ९ 4२ इयं पृथिवी सर्वेपा भूतानां मध्वस्य एथिव्य सवाणि सूतानि सु यश्चा- यमंस्यां प्रथिव्यां तेजोमयो5ग्ट्तमय: पुरुषों यश्वायसध्यात्म< 'शारीरस्तेजोस- योच्स्ुतसयः पुरुषोञ्यमेच स यो$्यमात्मेदसस्तसिदं ब्रह्मद सर्यस्‌ ॥ १ ॥ इसा आपः सर्वेषां सूतानां सध्वासामपाई सर्वाणि भूतानि सघु यश्चायसा- स्वप्सु तेजोमयोऽञ्टतमयः घुरुपो यश्चायमध्यात्म९ रेतसस्तेजोसयोऽग्टतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमारमेदमख्तसिदं ब्रह्मश सर्वैस्‌ ॥ २ ॥ अयमप्ति: सर्वेपां भूतानां मध्वस्याशेः सर्दाणि भूतानि मु यश्चायमस्सिन्न्ञो तेजोम- योऽफूतसयः पुरुपो यश्चायमध्यात्मं चाञ्मयस्तेजोसयोऽष्टृतसयः पुरुपोऽयसेच स योऽयसास्मेद्मस्तमिदं ब्रह्मद सर्वस्‌ ॥ ३ ॥ अय वायुः सर्वेपां सूतानां मध्वस्य वायो; सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायसस्मिन्वायो तेजोमयोऽख्धतसयः पुरूपो यश्चायमध्यात्मं प्राणस्तेजोमयोऽस्ृतमयः एुरKपोऽयसेच स योऽयमा- स्मेदमद्धतमिदं ब्रह्मेदश सर्वस्‌ ॥ ४ ॥ अयसादित्यः सर्वेपां सूतानां सध्व- सादित्यस्य सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन्चाद्त्यि तेजोसयोऽस्ुत्तमयः पुरुपो यश्चायमध्याःस _ चाक्लुपर्तेजोमयोऽस्तमथः एरूपोऽयसेच स्र योऽय- सात्मेदमस्तसिदं घह्ेदश सर्वस्‌ ॥ ५॥ इसा दिशः सर्वेषां सूतानां मध्वासां दिशाध्सवोणि भूतानि सधु यश्चायमाखु दिक्षु तेजोमयोऽमृतमयः पुरुपो यश्चायसध्यातम श्रोतः ग्रातिश्रुत्कस्तेजोमयोऽस्ूतमयः एरुपोऽयसेच स योऽय- मात्मेदसर्तमिदं ्र्मेद्‌श सर्वस्‌ ॥ ६॥ अयं चन्द्रः सर्चेपां सूतानां सध्वस्य चन्द्रस्य सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिशश्नन्द्रे तेजोमयोऽरतमयः पुरुषो यश्चायसध्यात्सं मानसस्तेजोसयोऽञ्तमयः पुरूपोऽयसेच स॒योऽयमात्मेदम- स्टतसिदं घह्मदई सर्वस्‌ ॥ ७ ॥ इयं-विद्युस्सरचेपां भूतानां मध्वस्ये विद्युतः स- वाणि सूतानि मधु यश्चायमस्यां चिद्युति तेजोमयोऽमृतमयः झुरुपो यश्चाय- मध्यास्मं तेजसस्तेजोमयोस्धतसयः पुरुपोऽयमेव स योऽयमात्मेदमस्रतमिदं ब्रह्मेद< सेस ॥ ८ ॥ अय< स्तनयिल्ः सर्वेपां भूतानां मध्वस्य स्तनयिलोः सवाणि भूतानि मधु यश्रायमस्मिन्सनयिल्लो तेजोमयोऽष्टतमयः घुरुपो य- श्रायमध्यात्मई शाव्डुः सोवरस्तेजोसयोऽस्ृतसयः पुरुषो यसेच स॒ योऽय- वृहदारण्यकोनिपत्‌ ॥ ३० ॥ ८९ मास्सेदसश्टतमिदं घहोदश सस्‌ ॥ ५ ॥ अयमाकाशः सबपां भूतानां सथ्व- स्वाकाशस्थ सर्वाणि भूतानि मधु यश्वायमस्मिन्नाकाशे तेजोमयोञ्यतसयः पुरुपो यश्चायसध्यात्म४ हृयाकाइास्तेजोमयोऽगतमयः पुरुषोञ्यसेव स योऽ- यसात्मेदमञ्ूससिदं बह्मेदुर सर्वस्‌ ॥ १० ॥ अयं धमः सर्वेपां सूतानां मध्व- स्य धर्मस्य संवोणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन्धमे तेजोमयोऽस्तमयः पुरुषो यश्चायसध्यास्मं धार्सस्तेजोसयोऽम्टतसयः पुरुषो$्यसेव स योअ्यसात्सेद्भरू- समिदं नझेद्‌श सर्वस्‌ ॥११॥ इद्द सत्य सवेपां सूतानां सध्वस्य सत्यस्य सवोणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन्सस्ये तेजोमयोऽग्तमयः पुरुषो यश्चाऽयसभ्यात्सर ससस्तेजोसयोऽग्टृतमयः पुरुपोऽयसेव स योऽयत्मेद्‌- सञ्तसिदं ्ह्मेदर सर्वस्‌ ॥ १२ ॥ इदं माचुपश सर्वेपां सूतानां मध्वस्य सा- नुपस्य सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन्माचुपे तेजोमयोऽष्टतमयः पुरु पोऽयसेच स॒ योऽयसात्मेदमखूतमिदं घह्मद< सर्वस्‌ ॥ १३ ॥ अयमात्मा सर्वेपां भूताला मध्वस्यास्मनः सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन्ञात्मनि देजोमयोऽट्टतमयः पुरुपो यश्वायसात्मा तेजोमयोऽम्टतसयः पुरुपोऽयमेच स योऽयसात्मेदसरूतसिदं ब्रह्मद सर्वस्‌ ॥ १४ ॥ स वा अयमात्मा सर्चेपां भूतानामबिपतिः सर्वेपां भूताना€ राजा तद्यथा रथनाभो च रथनेमो चाराः सर्वे समर्पिता एवमेवास्मिन्नात्मनि सर्वाणि भूतानि सर्वे देवाः सर्वे लोकाः सर्वे प्राणाः सर्व एत आत्मानः समर्पिताः ॥ १७ ॥ इदं वे तन्म॒ दध्यङ्का- थर्चणोऽश्चिभ्याझुवाच तदेतदृयिः पश्यन्नवोचत्‌ । तद्वां तरा सचयेद्‌ स॒ उप्च- साचिप्कृणोमि तन्यतुर्न दृष्टिं दध्यङ्ह यन्मध्वाथर्घणो वामश्वस्य झीष्णा ग्रय- दीस्ुवाचेति ॥ ९६॥ इवं चे तन्म॒ दध्यज्काथ्यणोऽख्िभ्यासुवाच तदेत- इपिः पइथञ्चचोचदाथर्यणायाशिनादथीचेइष्यर शिरः प्रत्येरयर्त स॒ वां मधु अचोचदतायन्त्वाएं यह्रावपि कक्ष्यं यामिति ॥ १७ ॥ इदं चे तन्मधु दृध्य- ुथर्वणो5श्विभ्यासुवाच तदेतदृपिः पइ्यञ्चचोचत्‌ । पुरश्चक्रे द्विपदः पुरश्चक्रे चतुष्पदः पुरः स॒ पक्षी भूत्वा पुरः छुरुप आविशदिति स चा अय पुरुपः सर्वासु पूर्ण पुरिशयो वैनेन किंचनानाकृतं नेनेन किंचनासंबृतस्‌ ॥ १८ ॥ इदं चे तम्मछु दृध्यङ्काथर्वेणोऽश्चिभ्या्ुचाच तदेतदृषिः पञ्यन्नवोचद्रूप रूपं प्रतिरूपो बभूव तदस्य रूपं अ्रतिचक्षणाय इन्द्रो सायाभिः पुरुरूप इंयते युक्ता स्य हरयः दाता दरोत्ययं वे हरयोऽयं चे दश च सहस्ताणि बहूनि चानन्तानि च तदेतन्रह्मापूरमनपरसनन्तरमबाह्ममयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभू- रिख्यबुशासनम्‌ ॥ ९९ ॥ इतिं पञ्चमं घाह्मणस्‌ ॥ ५ ॥ अथ वश्शः पौतिमाष्यो गोपवनाह्रोपवनः पौतिसाप्यात्पोतिमाष्यो गोप- = वनाद्वोपवनः कोशिकात्कोदिकः कोण्डन्यात्कोण्डिन्यः शाण्डिल्याच्छाण्डिल्यः ९७ इशा्युपन्निषत्सु-- कौशिकाच गोतसाच गोतमः ॥ १ ॥ अझिवेइयादाञ्चियेश्यः शाण्डिल्याज्ञा- नसिस्छाताच्चानसिस्छात आनशिग्लातादानशिम्छात आवशिस्कातादानसि- स्कातो गोतमाहोतसः सेतवप्रादीनयोग्यास्यार सैतवत्राचीनयोग्यौ पारा- शयात्पराशयों भारद्वाजाडारद्दाजो सारङ्वाजाच गौतमाच्च गोतमो भारद्वा- जाद्भारद्वाजः पाराझयात्पाराशयो वेजवापायनादैजचापायनः कोशिकायने: कोशिकायनिः ॥ २ भ घृतकोशिकाडुतकोशिकः पाराशर्यायणात्‌ पाराशयौ- यणः पारक्षयांत्‌ पाराशयों जातूकण्यांजातूकण्य आसुरायणाज्च यास्काज्चासु- रायणस्रवणेखेवणिरोएजन्धनेरोपजन्धनिरासुरेरासुरिभारद्वाजाजारद्वाज आ- न्रेयादात्रेयो साण्टेसॉण्टिगॉंतमाहोतसों गौतमाङ्ोतमो' वास्स्याद्वात्सयः शा. णिडल्याच्छाण्डिल्यः केशोर्यात्काप्यास्केशोयः काप्यः कुमारहारितात्कुमारहा- रितो गाळवाद्वालवो विदभीकोण्डिन्याद्विदर्भीकोण्डिन्यो वत्सनपातो वान्नवा- द्वत्सनपाद्‌ वाञ्जवः पथः सोभरात्पन्थाः सोभरोऽयास्यादाङ्गिर्लादयास्य आ. ज्ञिरस आभूतेस्त्वाट्टादाशूतिरस्वाट्रो विश्वरूपास्वाष्राद्विश्वरूपस्त्दाट्रो$श्विभ्या- सशिनो दधीच आशथर्वणाइध्यज्ञाथवणोड्थवैणों देवादथवोदेबो उत्योः प्रा- शसनान्शृत्युः प्राध्वश्सनः अध्चश्सनास्पण्चश्सन एकर्देरेक्पिविअचित्तेर्नि- अचित्तिव्येटेव्यष्टिः सनारोः सनारः सनातनास्सनातनः सनशात्सनगः पर- सेडिनः परमेष्ठी ब्रह्मणो बरह्म स्वयं बरह्मणे नसः ॥ ३ ॥ इति पष्ट ब्राह्मणम्‌ ॥ ६ ॥- इति ह्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ अ ॥ जनकोह वैदेहो बहुदक्षिणेन यज्ञेनेजे तत्र ह ङुडपञ्चालाना घ्रा- हाणा अभिसमेता बभूबुस्तस्थ ह जनकस्य वैदेहस्य निजिज्ञासा बभूव कः- स्िदेषां माखणाचासचूचानतस इति स ह गवा€ सहस्रमवहरोध दश दश पादा पुककसयाः ग्डङ्गयोरावद्धा बभूबुः ॥ ३ ॥ तान्होचाच ज्ाह्मणा अगः वन्तो यो वो घहिएः स एता गा उदजतासिति ते इ घ्राह्मणा न. दुष्ठपुरथ ह याञ्चवद्क्य: स्वसेव ब्रह्मचारिणसुवाचेता: सोज्योदज लासश्रचा ३ इति त्ता होदाचकार ते ह वाह्मणाशुकुधु: कथ नो ब्रह्चिष्ठो जुवीतेत्यथ ह जनकस्य चदेहस्य होताश्वलो बभूव सहन पप्रच्छ त्वं हु झु मो याझवल्क्य बहि- झोऽसी ३ ति स होवाच बसो व्य ब्रह्िष्टाय कुसो गोकासा एवं वय स्म इति त ह तत पुद प्र दृधे होतारः ॥ ९ ॥ याङ्वल्क्येति होवाच य- ददे सद उत्टुनाधर सब ऋत्णुचाभिपन्नं केन यजमानो ङृत्योराधिमतिद्ु- ~ च्यत हृति दहोच्रस्विजासिना बाचा वास्तै यज्ञस्य होता तद्येयं वाकू सोऽय- दहदारण्यकोपनिपत्‌ ॥ १० ॥ ९१ ससिः स होता स झुक्तिः सातिसुक्तिः ॥ ३॥ याझजवल्न्येति होवाच यदद्‌ ससहोरात्रास्यामाक्षश सर्वेमहोरात्राध्यासशिपज्नञ केन यजमानो$होरात्रयो- राधिससिझुच्यत इत्यध्वयुंणत्विजा चक्कुपाऽदिथेन चक्षुवै यञ्ञस्याऽध्वयुस्तद्य- दूं चक्षुः सोऽसावादित्यः सोऽध्यर्थुः स झुक्तिः सातिसुक्तिः ॥ ४ ॥ याच व्कयेति होवाच यदिद सर्व पूर्व पक्षापरपक्षाभ्यासाप्तर लवे पूर्वपक्षापरप- क्षाभ्यामसिपञ्ं केन यजमानः पूर्वपक्षापरपक्षयोराष्तिमतिस्लुच्यत इस्सुद्गान्न- स्विजा बायुना आणेच माणो चे यज्ञस्योद्गाता तद्योऽयं प्राण: स वायुः स उद्गाता स सुक्तिः सातिसुक्तिः ॥ ५ ॥ याजञचल्क्येति होवाच यदिद्‌मन्तरि- क्षमनारस्बणसिन केनाक्रमेण यजमानः स्वर्ग 'रोकसाक्रसत इति बह्मण- ल्विजा मनज्ञा चन्द्रेण सनो चे यज्ञस्य ब्रह्म तद्यदिदं मनः सोऽसौ चन्द्रः सा ब्रह्मा ख सुक्तिः साऽतिस्षुक्तिरित्यतिमोक्षा अथ संपदः ॥ ३ ॥ याऊव- ल्क्थेति होचाच कतिभिरयसच्यर्भिहोतास्मिन्यद्षे करिण्यतीति तिरद- शिदिति कतमास्तास्तित्र इति एुरोऽलुघाक्या च याज्या च झस्येच तृतीया किं ताथिजयतीति यत्किंचेदं ग्राणथ्वृढिति ॥ ७ ॥ याङ्ञवल्क्येति होबाच क- स्यसद्याध्व्युरस्मिन्यज्ष आहइुतीहोण्यतीति तिर्थ इति कतमास्तास्तिख्र इति या हुवा उज्चरून्ति या हुता अतिनेदन्ते या हुता अधिशेरते किं तासिज- यतीति या हुता उज्ज्वळन्ति देबलोकभेच ताभिजयति दीप्यत इच हि देवलोको या हुदा अतिनेदन्ते पितृकोकमेच ताभिजेयत्यतीव हि पिठ्छोको या हुता अधिशेरते सञ्चुप्यकोकसेच ताशिजयत्यक्ष इच हि सनुष्यलोकः ॥ ८ ॥ याळ- बलस्येति होवाच कतिसिरयमच ब्रह्मा यज्ञं दक्षिणतो देवतासिगोपायती- स्पेकथेति कतमा सेकेति सब एवेत्यनन्तं चे मनोऽनन्ता विश्वेदेवा अनन्त- सेच छ हेन लोकं जयति ॥ ९ ॥ याझवल्क्येति होवाच कल्यसद्योह्ाताऽ- स्मिव्यक्षे स्तोन्नियाः स्तोष्यतीति तिस इति कतमास्तास्तिज्च इति पुरोलुवाक्या सच याज्या च शस्येव तृतीया कतमास्ता या अध्यास्मसिति माण एव घुरोचु- चाक्याऽपानो' याज्या व्यानः शस्या किं चासिजयतीति एथिवीलोकसेव एुरो- युचाक्यया जबलन्दरिक्षलोक याज्यया छुलोकई झस्यया ततो ह होताश्वर उपरराम ॥ १० ॥ इति ग्रथसं घराह्मणस ' ३ ॥ र] ल्‍ ८७ al ढु “8 अथ हेनं जारस्कारच आर्तभागः पश्मच्छ याज्ञवल्क्येति होचाच कति अहाः कल्यतिमहा इत्ये अहा अष्टावतिअा इति येतेञ्डौ अहा अष्टावतिग्रहाः कलसे त इति ॥ ९ ॥ प्राणो वे महः सोपानेनातिग्राहेण गृहीतोऽपानेन हि शब्धादिप्रति ॥ २ ॥ वाग्वै ग्रहः स नाञ्जातिग्राहेण शृहीतो वाचा हि जा- जाव्यसिवदृति॥ ३ ॥ जिल्ला चै महः स रसेनातित्राहेण ग्रृहीतो जिह्वया हि रलास्विजानाति ॥ ४ ॥ चक्षुषे अहः स॒ ख्पेणातिग्राहेण शुह्दीतश्चश्चुपा हि ९२ | डेशाद्युपलिषत्सु- रूपाणि प्यति ॥ ५ ॥ श्रोत्रं चे अहः स शब्देनातिआहिण गृहीतः हि शब्दान्छुणोति ॥ ६ ॥ सनो वे अहः स कामेनातिग्राहेण गृहीतो अ- नसा हि कामान्कामयते ॥ ७ ॥ हस्रो वे अहः स कर्मणातिमाहेण गृहीतो हस्ताभ्याईहि कमे करोति ॥ ८ ॥ त्वग्बे अहः स स्पर्शेनातिझाहेण गृहीत्त- स्त्वचा हि स्पर्शान्वेद यत इलेते$टो ग्रहा अष्टावतिञअहाः ॥ ९॥ याज्ञव- ल्क्येति होवाच यदिद सर्व रूत्योरत्न का स्थित्सा देवता यस्या सत्युरत्न- नित्विवे खत्युः सोऽपामञ्चसप पुनस्ेत्यु जयति ॥ १० ॥ याञ्चवल्क्येति होवाच यन्राऽयं छुरुषो ज्ियत उद्स्मात्माणाः क्रामन्त्याहो ३ नेति नेति हो- वाच याजवल्क्योऽत्रिव समवनीयन्ते स उच्छृयत्याध्मायत्याध्मातों सत: शेते ॥ ११ ॥ याङ्वस्त्येति होवाच यत्रायं पुरुपो म्रियते किसेन॑ जहातीति तामेल्यनन्त वे नासानन्ता विश्वेदेवा अनन्तमेव स तेन लोकं जयति ॥१२॥ याज्ञवल्क्येति होवाच यत्रास्य पुरुषख सतस्थाप्ति वागप्येति वातं प्राणश्वक्षु- रादित्यं सनश्चन्द्र दिशः श्रोत्रे एथिवी€ शरीरमाकाशमात्मौषधी्लोंसानि वन- स्पतीन्केशा अप्सु लोहित च रेतश्च निधीयते छायं तदा पुरुपो भवतीत्याहर सोस्य हसमातेभागावासेवेतस्य वेदिष्याचो न नाचेतत्‌ स जन इति तो होत्कम्य मच्चयांचक्राते तो ह यदूचतुः कमै हेव तदूचतुरथ यव्मशशश्सतुः कमै दैव तत्मशशश्सतुः पुण्यो चे पुण्येन कर्सणा अवति पापः पापेति ततो ह जारत्कारव आतेसाग उपररास ॥१३॥ इति द्वितीयं याह्मणस्‌ ॥२॥ अथ हेने झुञ्युळाह्यायनिः पप्नच्छ याज्ञवल्क्येति होवाच मद्रेषु चरकाः पयत्रजाम ते पतञ्चलस्य काप्यस्य गृहानैम तस्यासीहुहिठा गन्धर्चगृहीता तसएच्छाम कोञ्सीति सोऽग्रवीत्सुधन्वाऽऽङ्गिरस इति तं यदा रोकानास- स्तानएच्छामाथेनसत्रून छ पारिक्षिता अभवन्निति क्क पारिक्षिता अभवन स स्वा एच्छासि याज्ञवल्क्य क्त पारिक्षिता अभवन्निति ॥ १॥ स होवाचोवाच चे सोच्गच्छन्बै ते तचन्राबमेयाजिनो गच्छन्तीति छ न्वश्वमेधयाजिनो ग- च्छन्तीति द्वात्रि९ शतं वे देवरथान््यान्ययं लोकस्तश ससन्तं पृथिवी द्विस्ता- वतपर्येति ताई समन्तं प्रथिवीं द्विम्तावस्ससुदरः पर्येति तद्यावती प्रस्थ धारा याचद्धा सक्षिकायाः पत्नं ताचानन्तरेणाकासस्तानिन्दः सुपर्णो भूत्वा वायवे आयच्छत्ताल्वायुरात्मानि धित्वा तत्रागमयचत्राश्चनेधयाजिनोऽचञ्निसेवसिव ब स वायुमेव अशशब्स तस्माद्वायुरेव व्यष्टिचायु: सञ्ष्टिरप पुनद्धेत्यु ज- यति य एवं वेद ततो ह झुभ्युर्लाह्मायनिर्परराम ॥ २ ॥ इति तृतीयं घ्रा- हाणस्‌ ॥ ३ ॥ | अथ हेनझुपस्तश्चाकायणः प्रच्छ याङ्वस्क्येतिहोचाच यस्साक्षादपरो- आहह य आत्मा सर्चोन्तरस्तं से व्याचद्दव इतेष त आत्मा सर्वान्तरः चृहदारण्यकोपनिषत्‌ ॥ १० ॥ ९३ कतमो याशवल्क्य सर्वान्तरो यः आणेन प्राणिति स त आत्मा सर्वान्तरो योऽपानेनापानिति स त आत्मा सर्वान्तरो यो व्यानेन व्यानिति स त॑ आत्मा सर्वान्तरो य उदानेनोदानिति स त आत्मा सर्वान्तर एष त आत्मा सर्वान्तरः ॥ १ ॥ स॒ होवाचोपसश्चाक्रायणो यथा वित्रूयादसौ गोरसावश्च इत्येवसेवेतन्यप दिं भवति यदेव साक्षादपरोक्षाद्रह्म य आत्मा सर्वान्तरस्तं से व्याचक्ष्वेत्येप त आत्मा सर्वान्तरः कतमो याज्ञवल्क्य सवान्तरो न ररे- दृष्टारं पश्येन श्रुतेः श्रोतार झाणुयान्न मतेमैन्तारं मन्वीथा न चिज्ञातेर्वि- सातारं विजानीया एष त आत्मा सर्वान्तरो5तो5न्यदात ततो होपस्तश्राक्रा- यण उपररास ॥ २ ॥ इति चतुर्थ बाह्मणम्‌ ॥ ४ ॥ अथ इेनं कहोलः कोपीतकेयः पप्रच्छ याज्ञवल्क्येति होवाच यदेव सा- क्षादपरोक्षाद्रह्ध य आत्मा सर्वान्तरख से व्याचक्ष्वेत्रेप त आत्मा सर्वान्तरः कतसो याज्ञवल्क्य सर्वान्तरो योऽशनायापिपासे शोकं मोहं जरां सत्युमत्ये- ति पु चे तमात्मानं विदित्वा ब्राह्मणाः पुत्रेषणायाश्च वित्तेषणायाश्च लोके- पणायाश्च च्युत्थायाथ सिक्षाचर्य चरन्ति या ह्येव पुत्रैषणा सा वित्तेषणा या वित्तेषणा सा लोकैपणोभे होते एपणे एव अवतस्तस्माद्‌ ब्राह्मणः पाण्डित्यं निविद्य वाल्येन तिष्ठासेव्दाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्याथ सुनिरसौनं च सौनं च निविद्याऽथ ब्राह्मणः स घ्राह्मणः केन स्याचेन स्यात्तेनेदश एवातोऽन्यदार्त ततो ह कहोरः कोपीतकेय उपरराम ॥ १ ॥ इति पञ्चमं ब्रामणस्‌ ॥ ५ ॥ अथ हेन गार्गी वाचक्रवी पप्रच्छ याञ्चवल्क्येति होवाच यदिद्‌ई सर्वम- य्स्थोत च ओरोतं च कस्मिन्नु खल्वाप ओताश्च प्रोताश्चेति वायो गार्गीति कस्मि खळ वायुरोतश्च श्रोतश्रेत्यन्तरिक्षकोकेयु गार्गीति कस्मिछु खल्वन्त- रिक्षलोका ओताश्च प्रोताश्चेति गन्धर्वलोकेषु गार्गीति कस्मिछु खलु गन्धवे- लोका ओताश्च प्रोताश्चेत्यादि्यलोकेछु गार्गीति कस्मिछु खल्वादित्यलोका ओताश्च मोताश्चति चन्द्रलोकेषु गार्गीति कस्मिन्नु खलु चन्द्रलोका ओताश्च म्रोताश्चति नक्षत्रलोकेषु गार्गीति कस्मिञ्च खलु नक्षत्रलोका ओताश्च प्रोता- श्वेति देवलोकेपु गार्गीति कस्मिछु खल देचलोका ओताश्च ग्रोताश्चेतीन्द्रलो- केणु गार्गीति कस्मिन्नु खल्विन्द्रछोका ओताश्च प्रोताश्चेति प्रजापतिलोकेणु गार्गीति कस्मिन्नु खलु प्रजापतिलोका ओताश्च ग्रोताक्षेति ब्रह्मलोकेषु गागीति कस्मिन्नु खलु ब्रह्मलोका ओताश्च प्रोताश्चेति स होवाच गार्गि माति प्राक्षीर्मा ते सूया व्यपश्षद्नतिम्रक्ष्यां वै देवतामतिएच्छसि गागि मातिम्राक्षीरिति ततो इ गार्गी वाचक्रव्युपररास ॥ १ ॥ इति षष्ठ घ्राह्मणम्‌ ॥ ६ ॥ अथ हेनसुद्दालक आरुणिः पग्रच्छ याज्ञवल्क्येति होवाच मद्रेष्ववसाम ९३ इैशाद्युपनिषत्सु- पतञ्चलस्य काप्यस्य गृहेघु यज्ञमधीयानास्यासीद्भार्या गन्धर्वसुहीता तम- युच्छाम कोऽसीति सोऽब्रवीत्‌ कबन्ध आथर्चण इति सोऽब्रवीत्पतञ्चर काप्यं याज्षिकाश्श्व चेत्थ नु रवं काप्य तस्सूत्रं येनायं च लोकः परश्च लोकः सवोणि च भूतानि संदव्धानि भवन्तीति सोऽश्रवीत्पतञ्चलः काप्यो नाहं तद्भगवन्वेदेति सोऽप्रवीतपतञ्चलं काप्यं याज्ञिकाश्च वेत्थ चु त्व काप्य तम- न्तयामिण य इमं च लोकं परं च लोक सर्वाणि च भूतानि योऽन्तरो यमयतीति सोऽत्रवीरपतञ्चरः काप्यो नाहं तं भगवन्वेदेति सोऽप्रवीतपतञ्चलं काप्यं याज्षिकाइश्च यो चे तत्कार्‍्यसूत्र विद्यात्तं चान्तयामिणसिति स ब्रह्म- वित्स लोकवित्स चेदचित्स भूतवित्स आत्मवित्स सर्वविदिति तेभ्योऽब्रवीत्त- दहं वेद तच्चेत्चं याज्ञवल्क्य सूत्रमविद्वाश्स्तं॑ चान्तयामिणं ब्रह्मगवीरुदजसे मूर्धा ते विपतिष्यतीति चेद्‌ वा अहं गोतम तस्सूत्रं तं चान्तर्यामिणमिति यो वा इदं कश्चिदरूया ्वेदवेदेति यथा चेत्थ तथा ब्रूहीति ॥ १ ॥ स होवाच वायु गौतम तत्सूत्रं वायुना चे गोतम सूञ्रेणायं च छोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि संदव्धानि भवन्ति तस्माद्वै गोतम पुरुष प्रेतमाहुव्यख<सिपता- स्याङ्गानीति वायुना हि गौतम सूत्रेण संदव्धानि भवन्तीत्येवसेवेतद्याज्ञव- ल्क्यान्तर्यामिणं ब्रूहीति ॥ २ ॥ यः एथिव्यां तिएन्‌ एथिच्या अन्तरो यं णथिवी न चेद्‌ यस्य एथिची शारीरं यः एथिवीमन्तरो यमयत्येष न आत्मा- न्तयास्यस्रतः ॥ ३ ॥ योऽप्सु तिष्ठञ्नत्योऽन्तरो यमापो न विदुयेस्यापः शारीरं योऽपोऽन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यद्धतः ॥ ४ ॥ योञ्झो तिष्ठन्नपेर- न्तरो यमपिन वेद यस्याच्चिः शरीरं योऽस्तिमन्तरो यमयत्येष त आत्सान्त- याम्यखतः ॥ ५॥ योऽन्तरिक्षे तिष्ठन्नन्तरिक्षादन्तरो यमन्तरिक्षं न वेद्‌ यस्यान्तरिक्ष९ शारीरं योऽन्तरिक्षमन्तरो यमयत्येष त आत्सान्तर्यास्यस्रतः ॥ ६ ॥ यो वायो तिष्ठन्वायोरन्तरो य॑ वायुनं चेद्‌ यस्य वायुः शरीरं यो चायुमन्तरो यमयत्येष त आस्मान्तर्यास्यस्तः ॥ ७ ॥ यो दिचि तिष्ठन्दिवो- ऽन्तरो यं योन वेद॒ यस्य द्यौः शरीरं यो दिवमन्तरो यमयत्येष त आत्मा- न्त्यास्यस्रतः ॥ ८ ॥ य आदित्ये तिष्ठज्ञादित्यादन्तरो यसादित्यो न वेद यस्यादित्यः शारीरं य आदित्यमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्यास्यसत्तः ॥९॥ यो दिक्क तिष्टन्दिरभ्योऽन्तरो यं दिशो न विदुर्यस्य दिशः शरीरं यो दिशो- ऽन्तरो यमयत्येप त आस्मान्तयीस्यस्तः ॥ ९० ॥ यश्चन्द्रतारके तिशञ्न्द्र” तारकाद्न्तरो यं चन्द्रतारकं न चेद्‌ यस्य चन्द्रतारकश शरीरं यश्वन्द्रतारक- अन्तरो यमयत्येष त आर्मान्तर्यास्यस्तः ॥ ११ ॥ य॒ आकारे तिष्ठञ्नाका- _शादन्तरो यमाकाशो न वेद यस्याकाशः शरीरं ब्र आकाझसन्तरो यमय" त्येप त आस्मान्तर्यास्यञ्रतः ॥ १२ ॥ यस्तमसि तिएशस्तमस्रोऽन्तरो यं तमो चहदारण्यकोपनिषत्‌ ॥ १० ॥ ९५ न चेद्‌ यस्य तमः शरीरं यसतमोन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यस्तः॥१३॥ यस्तेजसि ति्ठ्स्तेजसोऽन्तरो यं तेजो न॑ चेद यस्य तेजः शरीरं यस्रेजोन्तरो यसयत्येष त आत्मान्त्याम्य्त इत्यधिदैवतमथाधिसूतस्‌ ॥ १४॥ यः सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्सवेभ्यो , भूतेभ्योऽन्तरो य सचौणि भूतानि न विदुर्यस्य सर्वाणि भूतानि शारीरं यः सर्वाणि भूतान्यन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्या- स्यस्रुत इत्यधि सूतमथाध्यात्मस्‌ ॥ ९५ ॥ यः प्राणे तिषठन्प्राणादन्तरो यं राणो न वेद यस्य घ्राणः शारीरं यः ग्राणमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्या- स्यस्चतः ॥ १६ ॥ यो वाचि तिष्ठन्वाचोऽन्तरो यं वाङ्न वेद्‌ यस्य वाक्‌ शरीरं यो वाचमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तयोग्यस्रतः ॥ १७ ॥ यश्चक्षुषि ति्शश्रक्षुपोऽन्तरो यं चक्षुने वेद्‌ यस्य चक्षुः शरीरं यश्चक्षरन्तरो यमयत्येष . त आत्मान्तयास्यस्तः ॥ १८ ॥ यः श्रोन्ने तिष्ठन्छोत्रादन्तरो यश श्रोत्रं न वेद यस्य श्रोत्र शारीरं यः श्रोत्रमन्तरो यमयत्येप त आत्मान्तयोम्यस्ततः ॥ १९ ॥ यो मनसि तिष्ठन्मनसोऽन्तरो यं मनो न वेद यस्य मनः शरीरं यो मनोऽन्तरो यमयत्येष त आस्मान्तयास्यछ्तः ॥ २०॥ यस्त्वचि तिष्ठ<- स्त्वचोऽन्तरो यं त्वङ्न चेद्‌ यस्य त्वकू शरीरं यस्त्वचमन्तरो यमयत्येष त आस्मान्तयास्यस्तः ॥ २१ ॥ यो विज्ञाने तिष्ठन्विज्ञानादन्तरो यं विज्ञानं न चेद्‌ यस्य विज्ञान शारीरं यो चिज्ञानसन्तरो यमयत्येप त आत्मान्तया- व्यस्त: ॥ २२ ॥ यो रेतसि तिष्ठन्‌ रेतसोऽन्तरो य€ रेतो न वेद्‌ यस्य रेतः शरीरं यो रेतोऽन्तरो यसयत्येष त आत्मान्तयोम्यम्वतो5दृष्टो द्रष्टाऽश्व॒तः . श्रोत्राऽसतो मन्ताऽच्रिशातो विज्ञाता नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा नान्योऽतोऽस्ति श्रोता नान्योऽतोऽस्ति मन्ता नान्योऽतोऽस्ति चिज्ञातेष त आस्मान्तर्यास्यसू- तोऽन्यदातं ततो होद्दालक आरुणिरुपरराम ॥२३॥ इति सप्तमं बाहमणस्‌॥७॥ अथ ह वाचक्नव्युवाच ब्राह्मणा अगचन्तो हन्ताइसिम दवौ प्रश्नो प्रयाश तौ चेन्मे वक्ष्यति न वे जातु युष्माकमिमं कश्चिष्ठह्मो्यं जेतेति एच्छ या- गीति ॥ ३ ॥ सा होवाचाहं चे त्वा याङ्वल्क्य यथा पाइयो वा वैदेहो वोग्रपुत्र उज्यं धनुरधिज्यं कृत्वा द्वौ याणचन्तो सपल्नातिव्याधिनो हस्ते इ- त्वोपोत्तिछदेचसेवाहं त्वा द्वाभ्यां प्रश्नाभ्या्ुपोदस्थां तौ मे ब्रूहीति एच्छ गार्गीति ॥ २॥ सा होवाच यदूष्द याज्ञचस्क्य दिचो यदवाक्‌ पृथिव्या यद- न्तरा चावाएयिवी इसे यज्ूत च भवश्च अबिष्यच्नेत्याचक्षते कस्मिईस्तदोलं च ग्रोतं चेति ॥ ३ ॥ स होदाच यदूध्च गार्गि दिवो यदवाकू पृथिव्या य- दुन्तरा यावाएथिवी इसे यहूत॑ च सव अविष्यश्लेत्याचक्षत आकारो तदोतं च प्रोतं चेति ॥ ४ ॥ सा होवाच नसस्तेऽस्तु याञवल्क्य यो म एतं व्यवो- चो5परस्पे धारयस्वेति एच्छ गार्गीति ॥ ५ ॥ सा होवाच यदूध्व॑ याञ्चचल्स्य ७६ इशाद्युपनिषत्सु- दिवो यदवाक्‌ एथिव्या यद्न्तरा ग्यावापृथिवी इमे यद्भूतं च भवच्च भावि. ष्यद्षेत्याचक्षते करिमेस्तदोत च प्रोतं चेति ॥ ६ ॥ स होवाच यदूर्ध्वं गार्मि दिवो यदवाक्‌ पृथिव्या यदन्तरा द्यावाएथिवी इसे यहूत॑ च भवच्च भविष्य- चेत्याचक्षत आकाश एव तदोतं च ग्रोत चेति कस्मिछु खल्वाकाश ओतश्च गतश्चेति ॥ ७ ॥ स होवाचेतद्वै तदक्षरं गार्गि बाह्णा अभिवद्‌न्त्यस्थूलम- नण्वहस्तसदीघमलो हितम खेहमच्छायमतमोऽचायवनाकारामसङ्गसरससगन्ध- सचश्ुष्कमश्रोन्नमवागमनोऽतेजस्कमप्राणमसुखममात्रमनन्तरमवाह्ं न तद- आति किंचन न तदक्षाति कश्चन ॥ ८ ॥ एतस्य वा अक्षरस्य ग्रशाखने गार्गि सूर्याचन्द्रमसो वितो तिष्ठत एतस्य चा अक्षरस्य प्रशासने गागि द्याचापृ- थिन्यो विएते तिष्ठत एतस्य चा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि निसेपा सुहूर्ता अहोरात्राण्य्धमासा सासा ऋतवः संवत्सरा इति वि्तास्तिएन्सेतस्य चा अक्षरस्य प्रशासने गारि भाच्योडन्या नचः स्यन्दन्ते शतेभ्यः पर्वतेभ्यः गतीच्योऽच्या याँ यां च .दिझमन्वेतस्य प्रशासने गार्णि ददतो सलुष्याः अशध्सन्ति यजमानं देवा दुर्वी पितरोऽन्वायत्ताः ॥ ९ ॥ यो वा एतद्र गारग्यविदिस्वाऽस्मिखोके जुहोति यजते तपस्तप्यते बहूनि वर्षसहस्त्राण्यन्तद- देवास्य तरुवति यो वा पुतदक्षरं गार्यंबिदिस्वास्सालोकालैति स॒ छपणोडथ य एतदक्षरं गार्गि चिदित्वास्माल्लोकाकेति स ब्राह्मणः ॥ १० ॥ तहा पत- दुक्षरं गाग्यइ्ट दष्टशत< ओत्रसतं गन्नविज्ञा्त विज्ञात नान्यदतोऽस्ति वृष नाल्यव॒तोसि ओद्‌ नान्यदतो5रित सन्य नान्यदतोऽस्ति विशात्रेतस्मिज्चु ख- ब्वक्षरे गास्योकाश ओतश्च ग्रोतश्वेति ॥ १३ ॥ सा होवाच ब्राह्मणा भगव- न्तसदेव बहुमन्येध्वं यदस्मान्चमस्छारेण सुच्येच्वं न चै जाइ युय्माकमिग कविहह्योयं जेतेति ततो हु वाचक्लब्युपररास ॥ १२ ॥ दावि अष्टमं धा- _ हणरू ॥ < ॥ अध २... चिदरू ना ot येति > ळी भथ उन विदर्च: शाकल्यः प्रपच्छ कति देवा याञ्चचढ्द स हतयद निविदा प्रतिपेदे यावन्तो वैश्वदेवस्य निविद्युच्यन्ते त्रयक्ष त्री च शता ज्यश्च र चसहजेलोमिति होयाच कत्येच देवा याज्ञवल्क्येति न्रयस्मिरशदिलो- सिति होचा कत्येच देवा याङवरक्येति पडिलोधिति होचाच कस्ये देवा याङ्वल्क्येनि द्वाविदोभिति होवाच कस्येव देवा थाज्षवल्कथेत्यध्य्ध इत्यो- शिति होवाच कत्येव देवा याजवल्व्येखेक इलोयिति होवाच कतशे ते न यश्च जी च शता त्रयस्थ त्री च सहेति ॥ ३ ॥ स होचाच महिमान एव- पासेते भर्याद्वश्शक्त्वेव देवा इति कतसे ते ज्रयखिश्यादियदो वसव एकादश उग्रा द्वादृशादित्याच्त पुकन्रिशशदिन्द्रन्लेद मजापतिश्च अयख्िश्ञाविति ॥२॥ कतसे वसव इल्प्िश्व एथिची च वाचुश्चान्तरिक्षं चादित्यश्च योश्च चन्द्रमाश्च चहदारण्यकोपनिषत्‌ ॥ १० ॥ ९७ नक्षत्राणि चैते वसव एतेणु हीदं वसु सवंशहितमिति तस्माद्वसव इति ॥ ३॥ कतमे रुद्रा इति दरोमे पुरुषे आणा आत्मेकादशस्ते यदास्माच्छरीरान्मत्योदु- स्क्रामन्त्यथ रोदयन्ति तद्यद्रोदयन्ति तस्माद्रुद्रा इति ॥ ४ ॥ कतम आदित्या इति द्वादश चै मासाः संवस्सरस्यैत आदित्या एते हीद४ सर्वमाददाना यन्ति ते यदिद्‌श सर्चसाददाना यन्ति तस्मादादित्या इति ॥ ५॥ कतम इन्द्रः कतसः प्रजापतिंरिति स्तनयिल्नरेचेन्द्रो यज्ञः प्रजापतिरिति कतमः खनयिलु- रित्यशनिरिति कतमो यज्ञ इति पशव इति ॥ ६॥ कतमे पडित्यस्निश्च एथिवी च वायुश्चान्तरिक्षं चादित्यश्च योश्चैते षडेते हीद४ सव पडिति ॥ ७ ॥ कतमे ते त्रयो देवा इतीम एव त्रयो लोका एषु हीमे सर्वे देवा इति कतमौ तो द्वौ देवावियन्न चेव ग्राणश्चेति कतमोऽध्यधे इति योऽयं पवत इति ॥ ८ ॥ तदाहुर्यदयमेक इवैव पवते$थ कथमध्यर्ध इति यदस्मिन्निद सर्व॑मध्याञ्ञोत्ते- नाध्यर्थ इति कतम एको देव इति प्राण इति स ब्रह्म तदित्याचक्षते ॥ ९ ॥ ग्रुथिष्येव यस्यायतनमञ्चिळोको सनोज्योतियो चै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यारमनः परायण स चे वेदिता स्याद्याज्ञचल्क्य चेद वा अहं तं पुरुपश सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ य एवाय४ शारीरः पुरुषः स एप वदेव शाकल्य तस्य का देवतेत्यस्रतमिति होचाच ॥ १०॥ कामं एव यस्यायतन९ हृदयं लोको सनो ज्योतिर्यो चे तं पुरुषं विद्यात्सर्वखात्मनः परायण स चै चेदिता स्थायाज्ष- यल्क्य चेद्‌ वा अहं तं पुरुष सर्वस्यात्मनः परायेण यमात्थ य एवायं कास- मयः पुरुषः स एष वदैच झाकल्य तस्य का देवतेति खिय इति होवाच ॥११॥ झूपाण्येवं यस्यायतनं चक्षुलोको सनो ज्योतियों वे तं पुरुपं विद्यात्सर्यस्या- समनः परायण स चे वेदिता स्याद्याज्ञवल्क्य चेद चा अहं तं पुरुषर सर्वस्या- स्सनः परायणं यसात्थ य एवासावादित्ये पुरुषः स एप वदेव शाकल्य तस्य का देवतेति सत्यमिति होवाच ॥ १२ ॥ आकाश एव यस्यायतन श्रोत्र लोको सनी ज्योतियों वे तं पुरुषं चिद्यास्सर्वस्यास्मनः परायण स चे चेदिता स्याद्याशचल्क्य वेद चा अहं त एुरुपश सर्चेस्यात्मनः परायण यमात्थ य एवाय थोत्रः ग्रातिश्चत्कः युरुषः स एप वदेव शाकल्य तस्य का देवतेति दिशा इति होवाच ॥१३॥ तम एव यस्यायतन€ हृदयं लोको मनो ज्योतियो चे तं पुरुपं चिद्यात्सर्चस्यात्मचः परायण स चे वेदिता स्याद्याशवल्क्य वेद्‌ या अहं तं पुरुष सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ य एवायं छायामयः पुरुषः ख पुष वदेव शाकल्य तस्य का देवतेति झत्युरिति होचाच ॥ १४ ॥ रूपाण्येव यस्यायतनं 'वक्लुलौको मनो ज्योतिर्यों वे त पुरुषं विद्यास्सर्वस्यात्मनः परा- यण स चे वेदिता स्याथाज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुष< सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ य एवायसादुरों पुरुषः स एप वदैव शाकल्य तस्य का देव- ` अ. उ. ७ ५८ इशाशुपनिषत्सु- तेत्यसुरिति. होचाच ॥ १५ ॥ आप एव यस्वायतन€ हृदयं लोको मनो ज्यो- चै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यास्मनः परायण स चे वेदिता वेद चा-अहं तं पुरुष सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ य एवायसप्सु पुरुषः स एप वदेच शाकल्य तस्य का देवतेति वरुण इति होवाच ॥ १६ ॥ रेत एव यस्यायतन हृद्यं कोको मनो ज्योतियों चै तं पुरुषं विद्यात्सबैखात्मनः प- रास्ण€ स चे चेदिता खाद्याञ्चवक्क्य वेद दा अहं तं पुरुपश सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ य एनायं पुत्रमयः पुरुपः स एप वदेव शाकल्य तस्य का देवतेति प्रजापतिरिति होवाच ॥१७॥ शाकल्येति होवाच याजञवल्क्यस्त्वाष सदिसे माह गा अङ्गारावक्षयणमक्रता ३ इति ॥ १८ ॥ याशवस्क्येति होवाच श्ञा- कल्यो यदिदं कुरुपञ्चालानां त्राह्मणानत्यवादीः- किं ब्रह्म विद्वानिति दिशो चेद सदेवाः सप्रतिष्ठा इति यहिशो वेत्थ सदेवाः सप्रतिष्ठाः ॥ १९ ॥ किदेवतोऽस्यां भाच्यां दिश्यसीत्यादित्यदेवतः इति स आदित्यः कस्सिन्प्रतिष्ठित इति च- क्षुपीति करिमन्नु चक्षुः प्रतिष्ठितमिति रूपेष्विति चक्षुषा हि रूपाणि पञ्यति कस्मिञ रूपाणि प्रतिष्ठितानीति हृदय इति होवाच हृदयेन हि रूपाणि जानाति हृदये हयव रूपाणि प्रतिष्ठितानि अवन्तीत्येवमेचैतद्याज्ञवल्क्य ॥२० ॥ किंदेव- तोऽसां दक्षिणायां दिश्यसीति यमदेवत इति स यमः कस्सिन्प्रतिष्ठित इति यज्ञ इति कखिन्नु यज्ञः प्रतिष्ठित इति दक्षिणायासिति कसिन्नुदक्षिणा ्रतिष्टितेति श्रद्धायामिति यदा हेव श्रद्धत्तेऽथ दक्षिणां ददाति श्रद्धाया झेव दक्षिणा प्रतिष्ठितेति कसिन्नु श्रद्धा ग्रतिष्ठितेति हृदय इति होचाच हृदयेन हि श्रद्धा जानाति हृदये झेव श्रद्धा प्रतिष्ठिता अवतीत्येवमेवेतद्याज्ञवल्क्य ॥ २१ ॥ किंदेवतोऽस्यां प्रतीच्या दिश्यसीति वरुणदेवत इति स वरुणः कस्मिन्प्रतिष्टित इत्यप्स्विति कस्मिच्चवापः प्रतिष्ठिता इति रेतसीति कस्मिछु रेतः प्रतिष्ठितमिति हदय इति तस्मादपि ग्रतिरूपं जातमाहुहृद्यादिच सृसो हृदयादिव निर्मित इति हृदये हेव रेतः प्रतिष्ठितं अवतीत्येवसेवेत्त्याज्ञचल्क्य ॥ २२ ॥ किंदेव- तोऽस्याञ्चुदीच्यां दिञ्यसीति सोसदेवत इति स सोसः कस्मिन्प्रतिष्टित इति दीक्षायामिति कस्मिन्नु दीक्षा प्रतिष्ठितेति सत्य इति तस्मादपि दीक्षितमाहुः सत्य वदेति सत्ये हयव दीक्षा प्रतिष्ठितेति कस्मिञ सत्यं प्रतिष्ितर्मिवि हृदय इति होवाच हदयेन हि सत्यं जानाति हृदये होव सत्यं प्रतिष्ठितं सवतीत्येवसे- वैत्याइवल्क्य ॥२३॥ किंदेवतोऽस्यां युवायां दिश्येसीस्यञ्चिदेचत इति सोउपिः प्रतिष्ठित इति वाचीति कखिल्यु वाळू ग्रतिष्ठितेति हृदय इति कस्मिञ द्यं ्तिष्ठितमिति॥२४॥ अहल्लिकेति होवाच याञ्चचल्क्यो यन्नेत दृन्यत्रास्सन्म- न्यासे यख्केतदन्यत्रासत्सयपक्लानो वैनदद्यु्ैयाशसि चैबद्विमध्चीरक्षिति ॥२५॥ कसिएु त्वं चात्मा च प्रतिष्ठितौ स्थ इति आए इति छर्मिज्ञु राणः प्रतिष्ठित बृहदारण्यकोपनिषत्‌ ॥ १० ॥ ९९ इत्यपान इति कर्मिइवपानः प्रतिष्ठित इति व्यान इति कस्मिछु व्यानः प्रति- छित इत्युदान इति कस्मिन्नूदानः प्रतिष्ठित इति समान इति स पप नेति- नेत्यात्माऽगुह्मो नहि गृद्मतेज्शीयों नहि सीर्यतेऽसङ्गो नहि सज्यतेऽसितो न व्यथते न रिप्यत्येतान्यष्टावायतनान्यष्टो लोका अष्टो देवा अष्टो पुरुषाः स यस्तान्पुरुपान्षिरुह प्रत्युद्यात्यक्रासत्तं स्वोपनिपदं पुरुष इच्छामि तं चेन्से न वेवक्ष्यासे मूघी ते विपतिष्यतीति तश ह न सेने शाकल्यस्य ह सूरो विपपातापि हास्य परिमोपिणोऽस्थीन्यपजहुरन्यन्मन्यमानाः ॥ २६ ॥ अथ होवाच ब्राह्मणा अगचन्तो यो चः कामयते स मा एच्छतु सरवे वा मा पृच्छत: यो वः कामयते तं वः एच्छामि सवोन्वा वः एच्छासीति ते ह ब्राह्मणा दृष्टपुः ॥ २७ ॥ तान्‌ हेतेः छोकेः प्रच्छ ॥ यथा वृक्षो वनस्पति- स्तथैव पुरुपोऽस्रपा ॥ तस्य लोमानि पर्णानि त्वगस्योत्पाटिका बहिः ॥ त्वच पचास्य रुधिरे प्रखन्दिस्वच उत्पटः ॥ तस्मात्तदा तृण्णास्प्रति रसो डुक्षादिवा- हतात ॥ साई सान्यस्य शकराणि किनाट< साव तस्स्थिरम्‌ ॥ अस्थीन्यन्तरतो दारूणि सजा सज्जोपमा कुता ॥ यटुक्षो दुक्णो रोहति सूळान्नवतरः पुनः ॥ मरः स्तिन्ृत्युना द्ृक्णः कस्मान्मूळात्म्ररोहति ॥ रेतस इति माचोचत जीव- तस्तत्प्रजायते ॥ धानारुह इव वे वृक्षो5असा प्रेत्यसंभवः ॥ यत्समूलमावृहे- युद्येक्षं न पुनराभवेत्‌ ॥ सत्यः स्विन्मृत्युना बृक्णः कस्मान्मूळात्प्ररोहति ॥ जात एवं न जायते कोन्वेनं जनयेत्पुनः ॥ विज्ञानमानन्दं ब्रह्म रातिदातुः प्रायणं तिष्ठसानस्य तद्विद इति ॥ २८ ॥ इति नवमं ब्राह्मणस्‌ ॥ ९ ॥ इति लृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ जनको ह वेदेह आसांचक़ेऽथ ह याज्ञवल्क्य आवत्राज तई होवाच याज्ञवल्क्य किमर्थमचारीः पश्ूनिच्छन्नण्वन्तानीत्युभयमेव सञ्राडिति होवाच ॥ ३ ॥ यत्ते कश्चिदववीत्तच्छूणवासेत्यत्रवीन्मे जित्वा शैलिनिवाँग्वे ब्रह्मेति यथा मातृमान्पितृमानाचार्यवान्यूयाचथा तच्छेलिनिरत्रवीद्वाग्वे ब्रह्मेत्यवदतो हि कि स्थादित्यत्रवीत्तु ते तस्यायतनं अतिष्ठां न मेज्ब्रवीदित्येकपाद्दा एतत्स- आडिति स दै नो नूहि याज्ञवल्क्य । वागेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा भजेल्ये- नहुपालीत का प्रज्ञता याज्ञवल्क्य वागेच सज्ञाडिति होवाच वाचा च सत्र है. बन्धु: प्रछायत ऋग्वेदो यजुर्वेद सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराण विद्या उपनिपदः छोकाः सूत्राण्यचुव्याख्यानानि व्याख्यानानी्ऽ हुदमाशित पायितमयं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि वाचेव सम्राट्‌ मर यन्ते वास्चै सन्नाट परमं ब्म नेनं वाग्जहाति सर्वाण्येनं आूतान्यसिक्षरन्ति १०० इंशायुपनिण्त्सु- देवो भूत्वा देवानप्येति य एवं विद्वानेतदुपास्ते हस्त्युषम४ सहस्रं ददाभीति होवाच जनको वेदेहः स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य इरेतेति ॥ २ ॥ यदेव ते कश्निद्बवीत्तच्छुणवासेत्यत्रवीन्म उदङ्कः शोल्बायन: आणो वै ब्रह्मति यथा मातृमान्पितृमानाचायेवान्बूयात्तथा तच्छोल्वायन्ोऽघ्र. | वीत्माणो वे बह्येत्यप्राणतो हि कि स्यादित्यब्रवीततु ते . तस्यायतनं प्रतिष्ठां न सेऽब्रवी दिसेकपाह्वा एतस्सञ्राडिति स वे नो ब्रूहि याशवल्क्य प्राण एुवायत- नमाकाश: प्रतिष्ठा ग्रियमित्येनदुपासीत का प्रियता याज्ञवल्क्य भाण एव सस्राडिति होवाच प्राणस्य वे सम्राट्‌ कामायायाज्यं याजयत्यभतिगृह्मस्य ्रतियृह्णात्यापि तत्र वधाशङ्कं भवति यां दिशमेति ग्राणस्येच सम्राद कामाय आणो वे सन्राट्‌ परमं ब्रहम नैन प्राण जहाति सर्वाण्येनं भूतान्य सिक्षरन्ति देवो सूरवा देवानप्येति य एवं चिद्वानेतढुपास्ते हस्त्यूषभ सहस्रं ददासीति होवाच . जनको वैदेहः स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता सेऽमन्यत नाननुशिण्य इरेतेति ॥ ३ यदेव ते कश्चिदत्रवीतच्छुणवामेत्यत्रवीन्से वकुर्वाष्णेश्वक्षुवे ब्रह्मति यथा साठ्मान्पिठ्मानाचार्यवान्त्ूयात्तथा तद्वा्ष्णोऽव्रवीचक्चुचे बरह्मत्यपइयतो हि किः स्यादित्यतवीत्तुते तस्यायतनं प्रतिष्टां न न सेडबरवी दिसकपाद्रा एुतत्स- राडिति स वे नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य चक्षरेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठः सत्यम्नित्येन- डुपासीत का सत्यता याञ्ञवक्क्य चक्षुरेव सम्राडिति होवाच चक्षुपा चे जनाद पर्पन्तमाहुरद्ाक्षीरिति स आहाद्राक्षमिति तत्सत्यं अबति चक्षु सञ्राद्‌ परमं ब्रह्म ननं चक्षुजहाति सर्वाण्येनं सूतान्य सिक्षरन्ति देवो भूत्वा देवानप्येति य एवं विद्वानेतडुपास्ते इस्त्युषभ€ सहस्रं ददासीति इोवाच जनको वेदेहः स होवाच याज्ञवज्क्यः पिता मेऽमन्यत नानबुशिष्य हरेतेति ॥ ४ ॥ यदेव ते कश्चिदघवीतच्छृणवामेस्यवरवीन्से गर्दभीविपीतो भारद्वाज: श्रोत्रं वे घह्मोति यथा साठृमान्पिठ्सानाचारयेवाग्त्रूयात्तथा तज्ञार- द्वाजोअ्यवीच्छोत्र॑ वे ब्रह्मङण्वतो हि कि स्थादित्यत्रवीत्तु ते तस्यायतनं भतिष्ठां न सेअग्रवी दित्येकपाद्वा एतत्सम्राडिति सवेनोमूहि याज्ञवल्क्य श्रो- श्रसेवायतनमाकाश्ः ग्रतिष्टानन्त इत्येनदुपासीत कानन्तता याज्ञवल्क्य दिल इव सञ्राडिति होवाच तस्माद्वै सम्नाडपि यां काँ च दिस गच्छति नेवास्या गच्छत्यनन्ता हि दिशो दिशो वे सन्नाट्‌ श्रोत्र ओज दे सम्राट परमं ब्रह्म नेच श्रोत्रं जहाति सर्वाण्येन भूतान्य सिक्षरन्ति देंचो भूत्वा देवानप्येति य एवं विद्वानेतदुपास्त हस्त्यृषभ< सहस्रं ददामीति होवाच जनको चेदेहः स होवाच याज्चल्क््यः पिता सेऽमन्यत्‌ नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ५ ॥ यदेव से कश्चिद्ववीतच्छूणवासेत्यबदीन्मे सत्यकामो जावालो मनो चे व्रह्येति तथः आठ्सान्पितृमानाचायंवास्त्रूयातत्तथा तजावालोऽव्रचीन्सनो चे अहोत्यमनसो वृहदारण्यकोपनिपत्‌ ॥ १० ॥ १०१ हि कि स्थादित्यत्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठा न भेअन्नवीदित्येकपाददा घुतत्सञ्राडिति स चे नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य मन एवायतनमाकाइाः प्रतिष्टा55- नन्द इत्येनदुपासीत का आनन्दता यावल्क्य मन एव सम्राडिति होवाच सनसा वे सम्राट खियमसिहार्यते तस्यां ्रतिरूपः पुत्रो जायते स आनन्दो मनो वे सम्राट्‌ परमं ब्रह्म नेनं मनो जहाति सर्वाण्येनं भूतान्य भिक्षरन्ति देवो भूत्ता देवानप्येति य एवं विद्वानेतदुपास्त दस्त्युपभ< सहस्रं ददा- सीति होवाच जनको चेदेहः स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नान- नुशिष्य हरेतेति ॥ ३ ॥ यदेव ते कश्चिद्व्वीत्तच्छुणवासेत्य्वीन्से विद्ग्धः शाकल्यो हृदयं व ब्रह्मेति यथा मातृमान्पितृमानाचार्यवान्यूयात्तथा तच्छा- कल्योऽ्रवीद्धद्यं वे ब्रह्मत्यहृदयस्य हि कि स्यादित्यव्रवीत्तु ते तस्या- यतनं प्रनिष्टां न सेऽब्रवीदित्यिकपाद्वा एतस्सम्राडिति स चे नो ब्रूहि याज्ञा- चल्क्य हृदयसेचायतनसाकाराः प्रतिष्ठा स्थितिरित्येनदुपासीत का स्थितता याज्ञवल्क्य हृदयमेव सञ्राडिति होवाच हृदयं वे सम्राट सर्वेपां सूताना- सायतन€ हृद्यं वे सम्राद्‌ सर्वेपां भूतानां प्रतिष्ठा हृदये ह्येव सम्राट्‌ सचाणि भूतानि प्रतिष्ठितानि भवन्ति हृदयं चे सम्राट परमं ब्रह्म नेनंश हृदयं जहाति सर्वाण्येनं भूतान्यसिक्षरन्ति देवो सूत्वा देवानप्येति य एवं विद्वानेतदुपास्ते हस्त्यूषभ सहस्रं ददासीति होवाच जनको वैदेइः स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ७ ॥ इति बृहदारण्यके चतुर्थ प्रथमं घाह्ाणस््‌ ॥ ३ ॥ जनको ह वदेहः कूचाढुपावसर्पच्ुवाच्न नमस्तेऽस्ठु याज्ञवल्क्याचच माशा- धीति स होवाच यथा चे सम्नाण्महान्तसध्वानमेष्यन्‌ रथ चा नावं वा सस्राद्दीतेवसेवेतासिरुपनिपद्धिः समाहितात्माऽस्येवं बुन्दारक आव्यः सन्न- शीतवेद उक्तोपनिपल्क इतो विसुच्यमानः क गसिष्यसीति नाहं तद्धगवल्वेद खन्न गमिष्यासी्यथ चे तेऽहं तद्वक्ष्यासि यत्र गमिष्यसीति ब्रवीतु भगवा- निति ॥ १ ॥ इन्धो ह चे नामेष योऽयं दक्षिणेऽक्षन्पुरुपस्तं चा पुततमिन्ध< सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते परोक्षेणव परोक्षप्रिया इच हि देवाः प्रत्यक्ष्विपः ॥ २ ॥ अयेतद्वासेऽक्षणि पुरुपरूपमेपास्य पत्नी चिराट्र तयोरेष सश्स्तावों य एपोऽन्तर्हृदय आकाशोऽयेनयोरेतदनं य एपोऽन्तहृंद्ये रो हितपिण्डो- ऽथेचयोरेतत्पाचरणं यदेवदन्तहंद्ये चालकमिवायेनयोरेषा सूतिः संचरणी . येषा हदयादूध्वी नाड्युच्चरति यथा केशः सहस्रधा भिन्न एुवमस्यता हिता जास चाळ्योऽन्तहृद्ये प्रतिष्टिता अवन्त्येव तासिर्चा एतदाजवदासवति तस्मादेष प्रतिविक्ताहारतर इवेच भवसस्माच्छारीरादात्मचः ॥ ३ ॥ तस्य १०२ इद्यायुपनिषत्सु- गाची दिक प्राच्वः प्राणा दक्षिणा दिग्दक्षिणे प्राणाः प्रतीची दिक्‌ प्रयञ्च . आणा उदीची दिशुदञ्चः प्राणा ऊर्ध्वा दिगूर्ध्वाः प्राणा अवाची दिगवाञ्च राणाः सर्वा दिशः सर्वे प्राणाः स पुष नेति नेत्यात्माऽणुझो नहि गृह्यते उशीयों नहि शीर्यतेऽसङ्गो न हि सजतेऽसितो न व्यथते न रिव्यत्यभय चै जनक ग्रा्ञोऽसीति होवाच याज्वल्क्यः स॒ होवाच जनको वेदेहोऽभयं स्वा गच्छतायाजवल्क्य' यो नो अगवन्नभयं चेदयसे नमस्तेडस्त्विभे चिदेहा अयमहमस्मि ॥ ४ ॥ इति चतुथं द्वितीयं ब्राह्मणस्‌ ॥ २ ॥ जनक€ ह वेदेह याज्ञवल्क्यो जगाम स मेने न वदिष्य इत्यथ ह यज्ञ- जकश्च वेदेहो याज्ञवल्क्यश्चासिहोत्रे समूदाते तस्मे ह याङवल्क्यो चरं ददो स इ कामप्रश्नसेव वन्ने तशहास्मे ददौ त सम्राडेव पूव पप्रच्छ ॥१॥ याज्ञवल्क्य किञ्योतिरयं पुरुष इति आदित्यञ्योतिः सञ्राडिति होवाचा दित्येने वायं ज्योति- जास्त पल्ययते कर्म ङुरुते विपल्येतीत्येवमेवेतद्याज्ञवल्क्य। २॥ अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य किंज्योतिरेवायं पुरुष इति चन्द्रमा एवास्य ज्यो तिर्भवतीति चन्द्रम सेचायं ज्योतिपास्ते पल्ययते कमै कुरुते विपल्येतीत्येवमेवेतद्याज्वल्क्य ॥३॥ अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्यस्तसिते किंज्योतिरेवायं पुरुष इत्य- शिरेवास्य ज्योतिभवतीत्यपिनेवायं उयोतिपास्ते पल्ययते कसै कुरुते चिप- ल्येतीत्येवमेवेत्याज्ञवल्क्य ॥ ४ ॥ अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रम स्यस्तमिते शान्तेऽझो किंज्योतिरेवायं पुरुष इति वागेवास्य ज्योतिमवतीति 'वाचेवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति तस्साह्े सम्राडपि यन्न स्वः पाणिनं विनिर्जायते$थ यत्र वागुचरयत्युपेव तत्र न्येतीत्वेवमेवेत- याज्ञवल्क्य ॥ ५ ॥ अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रसस्यस्तसिते शान्ते- ञय़ो झान्तायां वाचि किंज्योतिरेवायं पुरुष इत्यात्मेवास्य उयो तिर्थेवतीत्या- स्मनेचायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कमै कुरुते चिपल्येतीति ॥ ६ ॥ कतस आ- स्सेति योऽयं विज्ञानमयः म्राणेणु हृयन्तर्ज्यातिः पुरुषः स समानः सन्नुभौ लोकावचुसंचरति भ्यायतीव लेलायतीव स हि सखम्ो भूत्वेसं लोकमतिक्रा- सति झत्यों रूपाणि ॥ ७॥ स॒ चा अयं पुरुपो जायमानः शरीरमसिसंपद्य- मानः पाप्मसिः सईस्ज्यते स॒ उत्क्रामन्‌ श्रियमाणः पाप्मनो विजहाति ॥ ८ ॥ तस्य चा एतस्य पुरुपस्य द्वे एव स्थाने भवत इदं च परलोकस्थानं नच सन्ध्यं तृतीय खज्चस्थान तस्मिन्सन्ध्ये स्थाने तिष्ठन्नेते उसे स्थाने पञ्य- तीदं च परलोकस्थानं च अथ यधाकमोऽयं परलोकस्थाने भवति तमाक्रस्या- ऋष्योभयान्‌ पाप्मन आजन्दाशश्च पझ्यति स यत्र ्रस्तरपित्यस्य लोकस्य स॒वाचत्रो मात्रासुपादाय स्वयं विहस्य स्वयं निर्याय स्वेन आसा स्वेन ज्यो” 'तिणा भ्रस्वपित्यन्नायं एुद्षः स्रयञ्योतिसवत्ि ॥ ९॥ न तत्न रथा न रथः बृहदारण्यकोपनियत्‌ ॥ १० ॥ १०३ योगा न पन्थानो भवन्त्यथ रथान्रथयोगान्पथः सजते न तत्रानन्दा मुदः प्रसुढो भवन्त्यथानन्दान्‌ सुदः प्रसुदः सजते न तन्न वेशान्ताः पुष्करिण्यः स्रचन्त्यो भवन्त्यथ चेशान्तान्पुष्करिणीः स्रवन्तीः सजते स हि कर्ता ॥ १०॥ तदेते शोका भवन्ति ॥ स््रमेन शारीरमभिप्रहत्यासुसः सुप्तानभिचाकशीति । शुक्रमादाय झुनरेति स्थान€ हिरण्मयः पुरुष एकह शसः ॥ ११ ॥ ग्राणेन रक्षन्नवरं कुलायं बहिष्कुळायादस्तश्चरित्चा ॥ स इँयतेऽश्टतो यन्न काम हिरण्मयः पुरुष एकहसः ॥ १२ ॥ स्वान्त उच्चावचमीयमानो रूपाणि देवः कुरुते बहुनि ॥ उतेव ख्रीभिः सह मोदमानो जक्षदुतेवापि भयानि पञ्यन्‌ ॥ १३ ॥ आराममस्य पञ्यन्ति न तं पञ्यति कश्चनेति तन्नायत बोधयेदित्याहुः ॥ दुर्मिपज्य£ हास्मे भवति यमेप न प्रतिपद्यतेऽथो खल्वा- हुजोगरितदेश एवास्यैष इति यानि होव जाग्रत्पयति तानि सुस्त इत्यत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिमवति सोऽहं भगवते सहख्रं ददाम्यत ऊर्ध्वं विमोक्षाय ब्रूहीति ॥ १४ ॥ स वा एष एतस्मिन्संग्रसादे रत्वा चरिस्वा दृष्टेव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्या द्रवति स्वप्नायेव स यत्तत्र किंचित्प- इयत्यनन्वागतस्तेन भवत्यसङ्गो ह्ययं पुरुष इत्येवमेवेतद्याज्ञवल्क्य. सोऽहं भगवते सहस्रं ददाम्यत ऊध्वं विमोक्षायेव ब्रूहीति ॥ १५ ॥ स वा एप एुतस्मिन्स्वसे रत्वा चरित्वा इष्ट्रेव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रति- योन्याङ्गवति वुद्धान्तायेव स॒ यत्तत्र किंचित्पञ्यत्यनन्वागतस्तेन भवत्यसङ्गो हयं पुरुष इत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य सोऽहं भगवते सहख्रं ददाम्यत ऊध्वं चिमोक्षाथेव ब्रूहीति ॥ १६ ॥ स वा एप पुतसिन्बुद्धान्ते रत्वा चरित्वा इट्ठैव पुण्य च पापं च पुनः प्रतिन्यायं.प्रतियो न्याद्ववति खमान्तायेव ॥१७॥ तद्यथा महामत्स्य उसे कूलेडजुसंचरति पूर्व चापरं चैवमेवाय पुरुप एताइु- भावन्तावनुसंचरति स्वझान्तं च बुद्धान्तं च ॥ १८ ॥ तद्यथास्मिन्नाकाशे इयेनो वा सुपर्णो वा ब्रिपरिपत्य श्रान्तः स€हत्य पक्षो सल्लयायैव ध्रियत णुवसेवाय पुरुष एतस्मा अन्ताय धावति यत्र सुप्तो न कंचन कामं कामयते न कंचन स्वप्न पझ्यति ॥ १९॥ ता वा अस्यता हिता नास नाड्यो यथा केशः सहखधा सिन्नस्तावताणिज्ना तिएन्ति शुछुस्य नीलस्य पिङ्गलस्य हरि- तस्य रोहितस्य पूर्णा अथ यत्रैनं घन्तीव जिनन्तीव हन्तीव विच्छाययति गसेमिच पतति यदेव जाग्रद्धयं पझ्यति तदत्राविद्यया सन्यतेऽथ यत्र देव इव राजेवाहमेवेद सर्वोऽस्मीति मन्यते सोऽस्य परसो लोकः ॥ २०॥ तद्वा अस्येतदतिच्छन्दा अपहतपाप्माउभय< रूपं तघथा ग्रियया खिया संपरिष्वक्तो न बाहां किंचन वेद नान्तरमेचमेवायं पुरुपः ग्राहेनात्मना संपरिष्वक्तो न वाहं किंचन वेद नान्तरं तद्वा असैसदासकाममात्मकाम- १०४ इैशाद्युपनिपस्सु- | सकास< रूप९ शोकान्तरम्‌ ॥ २१ ॥ अन्न पिताऽपिता भचति माताऽमाता ` लोका अलोका देवा अदेवा वेदा अवेदा अन्न स्तेनोऽस्तेनो भवति भूणहा- ऽञ्रूणहा चाण्डाळोऽचाण्डारः पौल्कसोऽपोल्कसः श्रमणोऽश्रमणस्तापसोऽता- पसोऽनन्वागतं पुण्येनानन्वागतं पापेन तीर्णो हि तदा सर्वान्छोकान्हृद्यस्य - . सवति ॥ २२ ॥ यद्वैतन्न प्यति पश्यन्चे तच्च पइयति न हि द्रष्टुरंेविपरि- लोपो चिद्यतेऽविनादित्वान्न तु तद्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यस्पञ्येत्‌ ॥ २३ ॥ यहै तन्न जिघ्रति जिघ्रन्वे तन्न जिघ्रति न हि घातुघ्रतिर्विपरिलोपो . विद्यतेडविनाशित्वान्न तु तद्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यज्निप्नेत्‌ ॥ २४॥ | यद्वै तन्न रस्यते रसयन्वे तन्न रसयते नहि रसयितू रसयतेविंपरिळोपो | बिद्यतेऽविनादित्वान्न तु तद्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विसक्तं यद्रसयेत्‌ ॥ २५॥ यद्वै त्न बदति वदन्वै तन्न वदति न हि वकतुर्वक्तेविपरिलोपो विद्यतेऽविना- | शित्वान्न तु तद्दितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यद्ददेत्‌ ॥ २६ ॥ यहे तन्न शुणोति झण्वन्व तन्न छुणोति न हि श्रोतुः ्च॒तेविपरिलोपो विद्यतेऽचिना- शित्वान्न तु तद्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यच्छूणुयात्‌ ॥ २७ ॥ यद्वे तञ्च सनुते मन्वानो चे तन्न मचुते न हि सम्तुमतेर्विपरिलोपो चिद्यतेऽच्रिनादि- ` रान्न हु त्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यन्मन्वीत ॥ २८ ॥ यद्वै त्च स्पृशति स्पृशन्वै तन्न स्पृशति नहि स्प्रष्टुः स्एृ्टेदिपरिछोपो निद्यतेऽचिनाशि- त्कान्ज तु तद्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यत्स्पृशेत्‌ ॥ २९॥ यद्वै तन्न वि- | जानाति विजानन्वे तन्न विजानाति न हि चिज्ञातुरचिज्ञातेर्विपरिळोपो विद्यते- ऽचिनादित्वान्न तु तट्टितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यद्विजानीयात्‌ ॥ ३० ॥ यन्न वान्यदिव स्यात्तत्रान्योऽन्यव्पञ्येद्‌न्योऽन्यजिप्रेद्न्योऽन्यद्गसयेदुन्योऽन्यः ' दर देदृन्योऽन्यच्छु णया दन्योऽम्यन्मन्वीतान्योऽन्यत्स्प्रशोदन्योऽन्यद्विजानीयात्‌ ` ॥ ३१ ॥ सलिल एको द्रष्टाऽद्वेतो भवत्येष ब्रह्मलोकः सम्नाडिति हेनसबुश- शास याज्ञवल्क्य एषास्य परसा गतिरेपास्य परसा संपदेषोऽस्य परमो लोक एषोऽस्य परस आानन्द एुतस्येवाचन्द्स्यान्यानि भूतानि सात्राद्ुपजीचन्ति ॥३२॥ स यो सचुष्याणाइराड;ः सख्रुद्धो अवश्यन्येषासधिपतिः सर्वेोलुष्य- केर्भोगेः संपञ्चतमः स सलुष्याणां परस आनन्दोऽथ ये शर्त सदुप्याणासानन्दाः ख़ एक: प्रितृणां जितलोकानासानन्दोऽथ ये हतं पितृणां जितलोकानासा- नन्दा: स एको गन्धर्चलोक आनन्दोऽथ ये शर्त गन्धर्वलोक आनन्दाः स एकः कसेदेवानासानन्दो ये कमेणा देचस्वमसिसंपद्यन्तेऽथ थे शातं कर्मदेवावा- सानन्दाः स एक आजानदेवाननानन्दो थश्च ओलन्नियोऽवजिनोऽकासहतोऽथ ये शतसाजायदेदामाभानन्दाः स एकः अजापतिळोक आनन्दो यश्च शोनि योऽद्ृजिनोऽक्तामहतोऽथ ये अतं घजापतिलोक आनन्दाः स एको ्रह्महोकं वृहदारण्यकोपनिपत्‌ ॥१०॥ १०५ आनन्दो यश्च ओ ञ्रियोऽबूजिनोऽकासहतोऽथेप एव परम आनन्द एप ब्रह्म- जोकः सञ्राडिति होवाच याज्ञवल्क्यः सोऽहं भगवते सहस्रं ददाम्यत ऊध्वं विमोक्षायैच ब्रूहीस्यत्र हृ याज्ञवल्क्यो विभयांचकार मेधावी राजा स्वेभ्यो सान्तेस्थ उदरौत्सीदिति ॥ ३३ ॥ स वा एप पतस्मिन्स्वञञान्ते रत्वा चरित्वा इट्टेव पुण्य च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्या्गचति बुद्धान्तायेव ॥३३॥ तद्यथाऽनः सुसमाहितसुत्सजद्यायादेवमेवायश्शारीर आत्मा प्राशेनात्मना- न्वारूढ्युत्सजन्याति यत्रैतदूध्वॉच्चासी भवति ॥ ३५ ॥ स यत्रायमणिमानं न्येति जरया चोपतपन्तावाणिमानं निगच्छति तचथान्नं वोदुम्बरं वा पिप्पलं चा चन्धनाठासुच्यत एवसेवायं पुरुप एभ्योऽङ्गेभ्यः संप्रमुच्य पुनः प्रतिन्यायं गतियोन्या्रचति प्राणायेच ॥ ३६॥ तद्यथा राजानमायान्तसुग्राः प्रत्ये. नसः सूतग्रामण्योऽञ्निः पानेरावसयेः ग्रतिकशपन्तेऽयमायात्ययमागच्छती- त्येव< हेवंचिद्‌श सर्वाणि भूतानि प्रतिकल्पन्त इदं ब्रह्मायातीद्‌मागच्छतीति ॥ ३७ ॥ तद्यथा राजनं प्रयियासन्तसुग्राः प्रत्येनसः सूतग्रामण्योऽसिसमाय- ध््येवसेयेसमात्मानसन्तकाले सर्वे प्राणा अभिसमायन्ति यत्रैतदूष्वांच्छ्रासी अचति ॥ ३८ ॥ इति तृतीयं ब्राह्मणम्‌ ॥ ३ ॥ ठ घन्रायमास्माऽबल्यं न्‍्येत्यसंमोहमिव न्ये्मथेनमेते प्राणा अभिसमायन्ति स प॒त्तास्तेजोसाच्राः समभ्याददानो हृदयमेवान्ववक्रामति स यत्रेप चाक्षुपः: घुद्चः पराक पयीवतेतेऽथारूपशो भवति ॥ ३ ॥ एकोअवति न पझ्यतीत्या- इरेकीसवति न जिघ्रतीत्याहुरेकीभवति न रसयत इत्याहुरेकीभवति न चद्ती्याहुरेकीभवति न छणोतीलाहुरेकीभवति न मञ्चुत इत्याहुरेकीभवति न ल्पञतीत्याहुरेकीभवति न बिजानातीत्याहुस्तस हैतस्य हृदयस्यां प्रयोतते जेन प्रधोतेमैण आत्मा निष्कामति चक्षुष्टो वा मून्नों वाऽन्येभ्यो चा शरीरदे- झेण्यससुत्कामन्तं प्राणोञ्नूत्कासति प्राणमनृत्कासन्त सर्वे प्राणा अनूत्क्रा- अन्ति स विज्ञानो अवति स बिज्ञानसेवान्ववक्रासति तं विद्याकमेणी सम- ध्वाश्मेते पूर्यमज्ञा च ॥२॥ तद्यथा तृणजळायुका तृणस्यान्त गत्वान्यमाक्रम- साफल्यात्यानज्ुपसशहरत्येवसेवायसात्मेद< शरीरं निहत्या विद्यां गमयित्वाऽ- घ्यञ्ञाव्ठससाकम्यात्मानसुपस हरति ॥३॥ तथथा पेशस्कारी पेशसो मात्रा- झुपादायाव्यञ्जचतरं कल्याणतर< रूपं तुत एवसेवायमात्मेद< शरीरं निह- विद्या. गमयित्वान्यञ्ञवतरं कल्याणतर« रूपं कुरुते पित्य वा गान्धर्व वा देवं दा प्राजापत्य वा बाह वाऽन्येपां वा सूतानाम ॥ ४ ॥ स चा अयमात्मा ब्रह चिज्ञानसयो मनोमय: प्राणमयशक्षुभैयः ओत्रमयः एथिवीमय आपोमयो चाथुसय आकादासयस्तेजोसजोञ्तेजोसयः कासमयोऽकामसयः क्रोधसयो5- १०६ इशाद्युपनिषत्सु- क्रोधमयो घसैमयोच्धसैसयः सर्वमयतसब्देतदिदंसयोञ्दोमय इति यथा- ` कारी यथाचारी तथा भवति साधुकारी साधुभेवति पापकारी पापो भवति पुण्यः पुण्येन कमैणा अवति पापः पापेन ॥ अथो खल्वाहुः काममय एवायं | पुरुप इति सं यथाकासो अवति तत्क्रतुर्भवति यत्क्रतुभवति तत्कमे कुरुते यत्कमे कुरुते तदसिसंपद्यते ॥७॥ तदेप शोको भवति ॥ तदेव सक्तः सहकमे- णेति लिङ्ग मनो यत्र निषक्तमख ॥प्राप्यान्तं कमेणस्तस्य यत्किचेह करोत्ययस्‌॥ तस्पाह्लोकात्पुनरेत्यसे छोकाय कर्मण इति जुकासयसानोश्थाकामयमानो योऽ | कामो निष्काम आप्तकाम आत्मकामो न तस्य प्राणा उत्क्वासन्ति ब्रह्मच सन्त्र- ह्याप्यूति ॥ ६॥ तदेप छोको भवति ॥ यदा सर्वे ग्रसुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि भरिताः ॥ अथ मत्योऽग्ूतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुत इति॥ ययथाऽहि निश्वयनी ` वल्मीके मता प्रत्यस्ता शयीतेवमेवेद शारीर शेतेऽथायमशरीरोऽष्टतः प्राणो ` ब्रह्मेव तेज एव सोऽहं भगवते सहस्रं ददासीति होवाच जनको वे देहः॥७॥ तदेते छोका भवन्ति ॥ अणुः पन्था विततः पुराणों माऽस्पृ्टोऽचुवित्तो सयेच ॥ तेन धीरा अपियन्ति ब्रह्मविदः स्वर्गं लोकमित ऊध्वं विसुक्ताः ॥८॥ तस्मिन्छुछमुत् नीलमाहुः पिङ्गल हरितं लोहितं च ॥ एप पन्था ब्रह्मगा हाडु वित्तस्तेनेति त्रह्मवित्पुण्यकृत्तजसश्व ॥९॥ अन्धे तसः अचिशन्ति येऽविद्यासुपा्रते ॥ ततो सूय इव ते तमो य उ विद्यायाई रताः॥१०॥ अनन्दा नास ते लोका अन्धेन तमसावृताः ॥ वारइस्ते प्रेत्याश्िगच्छन्त्यविद्वाध्सो इतुघो जनाः ॥ ११॥ आत्मानं चेद्विजानीयादयसस्सीति पूरुषः । किमिच्छन्कस्य कामाय शरीरम- नुसंज्वरेत्‌ ॥१२॥ यस्याजुदित्तः प्रतिबुद्ध आस्माऽस्मिन्संदेछ गहने प्रविष्टः ॥ स विश्वकृत्स हि सर्वस्य कर्ता तस्य लोकः स उ लोक एव ॥ १३ ॥ इव सन्तोऽथ विझस्तद्वयं न चेद्वेदीसैहती विनष्टिः ॥ ये तद्विदुरस्ृतास्ते भवन्य- थेतरे दुःखमेवापियन्ति ॥ १४ ॥ यदैतमडुपश्यत्यात्मानं देवमञ्जसा ॥ इशान भूतभव्यस्थ न ततो विजुगुप्सते ॥ १५ ॥ यस्मादर्वाक्संदस्सरोऽहोभिः फरिवर्यते ॥ तदेवा जयोतिपां ज्योतिराथु्होपासतेऽस्रतस्‌॥ १६ ॥ यस्मिन्पञ्च पञ्चजना आकाइाक्ष प्रतिष्ठितः ॥ तमेव सन्य आत्मानं विद्वान्बह्मास्ृतोऽस्ृतस्‌ ॥ १७ ॥ प्राणस्य प्राणसुत चक्कुयश्चक्लुरत श्रोत्र ओन्रं मनसो ये सनो च्चिः ॥ ते लिचिक्युतंह शुराणमञ्यस्‌ ॥ ३८॥ सनसेवाजुद्रव्यं नेह नानास्ति किंचन ॥ झुलो: स छत्युसाझोति य इष्ट नानेव पश्यति ४ १९ ॥ एकघेवानुद्रधव्यमेतदग्रमयं शुवन् ॥ विरजः पर आकाशादज आत्मा सहा- नघुवः ॥ २० ॥ तमेव धीरो विज्ञाय प्रश्ञां कुर्वीत ब्राह्मण: ॥ नाुध्यायाई- इञ्छव्दान्याचो विग्लापन< हि तदिति॥ २१ ॥ स वा एष सहान आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेड य एणोच्न्तहदय आाकाझस्तर्मिऽ्छेते बृहदारण्यकोपनिपत्‌ ॥ १०॥ १०७ सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः स॒ न साधुना कमेणा भूयान्नो एवासाधुना कनीयानेष सर्वेश्वर एप भूताधिपतिरेष भूतपाल एष सेतुर्दि- शरण एपां लोकानामसंभेदाय तमेतं चेदाचुवचनेन व्राह्मणा विचिदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेनैतमेव विदित्वा सुनिर्भवति एतसेव ग्रत्राजिनो लोकमिच्छन्तः प्रत्रजन्ति एतद्ध स्म वेतत्पूचे विद्वाइसः प्रजां न कामयन्ते किं प्रजया करिष्यामो येपां नोऽयमात्माऽयं लोक इति ते ह स्प पुत्रपणा- याश्च वित्तेषणायाश्च लोकेपणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचर्यं चरन्ति या ह्व पुज्रैपणा सा वित्तेपणा या वित्तपणा सा लोकेषणोसे ह्येते एपणे एव भवतः। स एप नेति नेत्यास्माऽगुह्यो नहि गृह्यतेऽशीर्यो नहि शीर्यतेऽसङ्गो नहि सञ्जतेऽसितो न व्यथते न रिष्यत्येतमुहेचते न तरत इत्यतः पापमकरवमि- त्यतः कल्याणमकरवमित्युभे उ हेवप एते तरति नेन कृताकृते तपतः॥२२॥ तदेतरचाभ्युक्तम्‌। एप नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य न वर्धते कमेणा नो कनी- यान्‌ । तस्येव स्यात्पदवित्तं विदित्वा ने छिप्यते कर्भेणा पापकेनेति तस्मा- देवंबिच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो सूरवाऽत्मन्येवात्मानं पझ्यति सर्यमात्मानं पझ्यति नेनं पाप्मा तरति सर्वे पाप्मानं तरति नेनं पाप्सा तपति सर्व पाप्मानं तपति विपापो विरजो विचिकित्सो ब्राह्मणो अचच्येष ब्रह्मलोकः सञ्नाडेनं प्रापितोऽसीति होवाच याजवल्क्यः सोऽहं भगवते विदेहान ददामि मां चापि सह दास्यायेति ॥ २३ ॥ स दा एप महानज आत्माऽन्नादो वसुदानो विन्दते वसु य एवं चेद ॥ २४॥ स वा एप सहानज आस्माजरोऽमरोऽरतोऽभयो ब्रह्माभयं चे ब्रह्माभयईहि वे ब्रह्म भवति य एवं वेद ॥ २५ ॥ इति चतुर्थ चतुर्थ ब्राह्मणस्‌ ॥ ४ ॥ अथ ह याज्ञवल्क्यस्य द्वे आयें वभूवतुसेत्रेयी च कात्यायनी च तयो सैन्नेयी अझवादिनी बभूव खरीम्रज्ञेव तर्हि कात्यायन्यथ ह याज्ञवल्क्योऽन्य- डुत्तसुपाकरिष्यन्‌ ॥१॥ मैत्रेयीति होवाच याङ्वल्क्यः प्रत्रजिष्यन्चा अरेऽय- सस्मास्स्थानादस्मि हन्त तेऽगया कात्यायन्यान्तं करवाणीति ॥ २॥ सा होवाच मेत्रेयी यज्ञ स इयं भगोः सर्वा एथिवी वित्तेन पूणां स्यात्स्यां न्वहं तेनापट्टताऽऽद्दो ३ नेति नेति होवाच याज्ञवल्क्यो यभरैचोपकरणवतां जीचितं सथन ते जीवित स्यादरतत्वस्थ तु नाझाखि वित्तेनेति ॥ ३ ॥ सा होवाच सैश्लेयी येनाएँ नास्ता स्यां किमहं तेन या यदेच भगवान्ये तदेव से वित्रूहीति ॥ ४ ॥ स होवाच याशवद्काः प्रिया चे खळ नो अवती सती मियमवृधद्धन्त तर्हिं सवलेतव्याख्यास्यामि ते व्याचक्षणस्य तु से निदिष्या- सखेति ॥ ५ ॥ स होवाच न वा अरे पत्युः कामाय पत्तिः ग्रियो अवत्या- त्सनस्तु कामाय पतिः भरियो भवति न वा अरे जायायै कामाय जाया प्रिया १०८ डेशाद्युपनिपत्सु- सअनचत्यास्मनस्ठु कामाय जाया प्रिया भवति न वा अरे पुत्राणां कामाय पुत्राः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय पुत्राः प्रिया अचन्ति न वा अरे चित्तस्य कासाय चित्तं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय वित्तं प्रियं भवति न चा अरे पूना कामाय पशवः प्रिया अवन्त्यात्मनस्ठु कामाय पशव; प्रिया अवन्ति न चा अरे ब्रह्मणः कामाय ब्रह्म प्रिय भवस्यात्मनस्तु कासाय ब्रह्म प्रियं सवति न चा अरे क्षत्रस्य कामाय क्षत्रं प्रिय भवत्यात्मनस्तु कासाय छत्रं भियं सचति न वा अरे लोकानां कामाय रोकाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाथ लोका: (प्रिया सचन्ति न चा अरे देवानां कामाय देवाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय देवाः प्रिया अवन्ति न वा अरे वेदानां कासाय वेदाः मिया अचन्त्यात्सनस्तु कासाय चेदाः प्रिया भवन्ति न वा अरे सूतानां कासाय भूतानि मियाणि सवस्त्यात्मनस्तु कामाय भूतानि प्रियाणि अवन्ति न चा अरे सर्वस्य कासाय सर्द प्रियं भवत्यात्मनस्तु कासाय सब मियं सवति आत्मा वा अरे व्र्ट्यः तव्यो सन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मेत्रेव्यात्मनि खढ्बरे दृष्टे श्रुते सते विज्ञात इद सर्व विदितस्‌ ॥ ६ ॥ बह्म तं परादाध्योऽन्यत्रा्सनो नह्य घेद्‌ क्षत्न तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः क्षत्रं चेद लोकास्तं पराहु्योऽन्यन्नात्मनो लोका- ध्वेद देवास्तं पराहुयोऽन्यत्रात्मनो देवान्वेद वेदास्त पराङुयोऽन्यत्रात्मनो . क्ेदान्वेद्‌ भूतानि तं परादुर्यो$न्यत्रात्सनो भूतानि वेद सव ते परादायोऽन्य- आत्मणः सब वेदेदं बह्म क्षत्रमिसे लोका इभे देवा इसे चेद! इसानि भूता- नीद सर्च यदयमात्मा ॥ ७ ॥ स यथा हुन्दुभेहेन्यमानस्य न नाह्माञ्छव्दा- म्छक्कयाङ्कहणाय दुन्दुभेग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य चा शब्दों गृहीत: ॥ ८ ॥ स यथा शङ्क्य ध्मायमानस्य न बाह्यान्छg्दान्छक्कुयाञहणाय शाङ्कस्य तु म्हणेन शङ्कध्सस्य चा शब्दो गृहीतः ॥ ९ ॥ स यथा चीणाये वाद्यसानाये न वाह्मा- ञ्छव्दान्छक्कयाइइणाय वीणाये छु अहणेन वीणावादस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ १० ॥ स यथाट्ँघामेरभ्याहितस्य एथग्धूसा विनिश्चरन्त्येचं चा अरेऽस्य म- इतो सूतस्य निः्सितसेतद्यरग्बेदो यजुर्वेदः सामवेदो5थवोज्ञिरस इतिहासः पुराण बिद्या उपनिपदः छोकाः सूत्राण्यचुव्याख्यानानि व्याख्यानानी ई हुत- साथि पायितमयं च रोकः परश्च छोकः सवीणि च सूतान्यस्येचेतानि सवोणि 'निःचसितानि ॥११॥ स यथा सर्वासासपा< लसुन एकायनमेव* सर्वेपाः स्प- शौनां स्वगोेकायनमेच सर्वेणां गन्धानां नासिके एकायनसेचश सर्वपार रसा- ना जिह्ेकायनसेच* सर्वेषाश रूपाणां चक्षुरेकायनमेच९ सर्वेषा शब्दाना* भ्रोत्रमेकायनसेव< सवेपा संकदपानां सन एुकायनसेच€ सवासां निद्यानाई छद्यमेकायनसेवश सर्वेषां कमेणाई हस्तावेकायनसेच९ सरचेषामानन्दानास- पस्थ पुकायनसेव सर्वेषां विसगोणां पायुरेकायनसेच* सर्वेपास्रध्वनां पादा- वहदारण्यकोपनिंदत ॥ १० ॥ १०९ घेकायजमेव< सर्चे्षां वेदाचा वागेकायनस ॥ १२ ॥ स यथा सेल्धवघनो- 5नस्तरो5वाहाः इत्खो रसघन एवैवं वा अरेऽहमास्माऽनन्तरोऽवाह्ाः इत्ख्रः ग्ज्चानधन एवेतेश्यो सूतेभ्यः सञ्चुस्थाय तान्येवाजुचिनञ्यति न प्रेल् संज्ञा- स्तीतयरे व्रवीमीति होवाच याज्ञवल्क्यः ॥ १३॥ सा होवाच सेत्रेय्यत्रेव माभ- गचान्मोहान्तमापीपिपञ्न वा अहमिमं दिजानामीति स होवाच न वा अरेऽहं मोह ग्रचीस्यचिनाइी चा अरेऽयमार्माऽचुच्छित्तिधसा ॥१४॥ यज्ञ हि द्वेतमिद अचति तदितर इतरं पश्यति तदितर इतरं जिघ्रति तदितर इतर रसयते तदितर इतरमसिददति तदितर इतरई श्रणोति तदितर इतरं सबुते तदितर इतर€ स्पृञ्चति तदितर इतरे विजानाति यन्न त्वस्थ सर्वमात्मेवाभूततत्केन कं पश्येत्तत्केन कं जिघ्रेत्तत्केन कररसयेत्तव्केच कमभिवदेत्तत्केन क अणुयात्त- स्कैन क॑ मन्वीत तत्केन क९स्पुदोग्तस्केन कं चिजानीयादेनेदुद सव विजानाति तँ केन बिजानीयात्स ए प नेति नेत्यात्माउगृझो न हि ग्रह्मतेञ्यीर्यो न हि शी- नतेऽसङ्गो ब हि सञाते सितो न व्यथते न रिष्यति विज्ञातारमरे केन चिजा- नीयादित्युक्ताचुझ्ञासनासि सेत्रेय्येतावदरें खल्वस्टतत्वसिति डोक्स्वा याज्व- इक्यो चिजहार ॥ १५ ॥ इति पञ्चम बराह्मणस ॥ ५ ॥ अश वश्शः पौतिमाप्यास्पौतिमाप्यो योपवनाङ्गौपचनः पौतिसाष्यारपोति-' माण्यो गोपवनाहोपवनः कोशिकात्कोशिकः कण्डिष्यात्कोण्डिन्यः शाण्डिल्या- च्छाण्डिल्यः कोञ्षिकाञ्च गौतमाच्च गोतमः ॥ ३ ॥ आशिवेश्यादाशिवेशयो गार्म्यादाय्यों गार््याद्राग्यों गोतसदोतमः सेतवात्सेतवः पाराशयोयणारपारा- शर्यायणो गाग्यायणाद्वाग्योयण उ दाळकायणाहुदारकायनो जावाळायनचाज्या- बाळायनो साध्य न्दिचायनान्साध्यन्दिनायनः सौकरायणास्सौकरायणः कापा- यणास्कापायणः सायकायनात्सायकायनः कौशिकायनेः कौशिकायनिः ॥२॥ घृतकोशिकादु तकीशिकः वाराशर्यायणात्पाराशर्यायणः पाराशयौत्पाशर्यों जातू- ळण्याज्ञातूळण्ये आसुरायणाच्च यास्काच्चासुरायणस्रैवणेजैवणिरौपजङ्घनेरो- पजकनिरासुरेरासुरिभारंद्वाजाबारद्वाज आत्रेयादान्रेयो साण्डेमाण्टिगोतमाद्गौ- तमो गौतमाद्रोतसो वात्खाद्वात्खः शाण्डिल्याच्छाण्डिस्यः केशोर्यात्काप्यास्कै- शो; काप्यः कुमारहारिवात्कुमारहारितों गाळवाड्राळचो 'निद्मीकोण्डिन्या- §ेदर्भीकोण्डन्यो वत्सनपातो बाञ्जवाद्वत्सनपाद्वाञ्नबः पथः सौभरास्पन्थाः सौअरोऽयास्यादाङ्गिरसादयास्य आङ्गिरस आयूतेस्तवाष्रादाभूतिस्त्वाऱरो विश्व- पारवाष्टराद्विश्वूपस्त्वाष्रोऽश्विभ्यासख्िनो दधीच आधर्वणाइध्यङ्काथर्यणो डेवादथवीदेचो छल्योः आध्वरसनान्मव्युः साध्वशसनः अध्यश्सनात्यध्वश्सन एकन्रस्पेरेकर्षिविग्रवित्तेविंग्रचित्तिव्य टेव्येट्टि: सनारोः सनाएः सनातनात्स- ११० इशाहुपनिषत्सु- नातनः सनगात्सनगः परमेष्टिनः परमेष्ठी त्रह्मणो ब्रह्म स्वयंसुव्रह्मणे नसः ॥३॥ इति षष्ठं ब्राह्मणम्र्‌ ॥ ६ ॥ चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५॥ ॐ पूणसेद्‌ः पूणमिदं पूर्णोत्पूर्णसुद्च्यते ॥ पूरणस्य पूणेमादाय पूणेसेवाव- शिष्यते ॥ ॐ ३ खं ब्रह्म खं पुराणं वायुरं खमिति ह स्माह कोरव्यायणीइुत्रो चेदो यं ब्राह्मणा चिहुर्वेदिनेन यद्वेदितव्यम्‌ ॥ १ ॥ इति प्रथम ब्राह्मणस्‌ ॥३॥ न्यः प्राजापत्याः ्रजापतो पितरि ब्रह्मचर्यसूपुर्देदा मजुष्या असुरा उपित्वा ग्रह्मचर्यं देवा ऊच्ुर्वबीतु नो भवानिति तेभ्यो हेतदक्षरसुनाच द इति व्यज्ञासिश ३ इति व्यज्ञासिष्मेति होचुदास्यतेति न आत्थेत्योमिति होनाच व्यज्ञासिटेति ॥ ३ ॥ अथ हैन मनुष्या ञघुन्रेवीठ नो भवानिति तेश्यो हेत- देवाक्षरसुवाच द इति व्यज्ञासिष्टा ३ इति व्यज्ञासिप्मेति दोचु्दत्तेति न आत्येल्योसिति होवाच व्यज्ञासिऐेति ॥ २ ॥ अथ हेनमसुरा ऊचचुबेचीहु नो सचानिति तेभ्यो हेतदेवाक्षरसुचाच द इति व्यज्ञासिष्टा ३ इति व्यज्ञासि- प्मेति होचुदयध्वमिति न आत्थेत्योमिति होवाच व्यज्ञासिष्टेति तदेतदे वेषा देवी वागनुवदति ख्नयिलुदं द द इति दाम्यत दत्त दयध्वसिति तदेतच्रय< शिक्षेदर्म दानं दयामिति ॥ ३ ॥ इति द्वितीयं घाह्मणस्र ॥ २३ एप प्रजापतियैधदयमेतन्नहमेतस्सर्व तदेतश्यक्षरशहृदयसिति हश्वेत्येकस- क्षरमभिहरन्त्यस्मे स्वाश्चान्ये च य एवं वेद द इत्येकमक्षरं ददत्यस्मै खा- श्रान्ये च य॒ एवं चेद यमित्येकमक्षरमेति स्वर्ग लोकं य एवं वेद ॥ १ ॥ इति तृतीयं ब्राह्मणस्‌ ॥ ३ ॥ तट्टे तदेव तदास सत्यमेव स यो हेत महययक्षं म्रथसजं चेद सत्यं ब्रह्मेति जयतीसाछ्लोकान्‌ जित इन्बसानसश्च एवभेतं सहद्क्षं प्रथमज चेद्‌ सत्य ब्रह्मेति सल ह्यव ब्रह्म ॥ १ ॥ इति चतुथ ब्राह्मणस्‌ ॥ ४ ॥ आप प्चेदमत्र आसुस्ता आपः सत्यमरूजन्त सत्यं ब्रह्म ब्रह्म प्रजापति ग्रजापतिर्देदाइस्ते देवाः सत्मसेचोपासते तदेतच्यक्षरर सत्यमिति स इत्येकः सक्षरं तीत्येकमक्षारं यमित्येकमक्षरं प्रथमोत्तमे अक्षरे सत्यं अध्यतोऽन्तं तदे तदस्तसुभयतः सत्येन परिग्रहीत< सत्यशूयसेद भवति लेन विद्वाध्समनुतर हिनस्ति ॥ १ ॥ तद्यत्तत्सलमसो स आदित्यो य एप एतस्मिन्मण्डले घुंरुषो यश्वाय दृक्षिणेक्षन्पुरुपस्तावेतावन्योन्यस्मिन्प्रति्ितो रहमिभिरेषोऽस्मिन्पर- तिष्टितः म्राणेरयससुप्मिज्‌ स यदोव्क्रभिप्यन्भवति झुद्धसेवेतन्मण्डरूं पश्यति नेनसेते रश्मयः प्रत्यायन्ति ॥ २॥ य पुष एतस्मिन्मण्डले पुरुपस्तस्थ भूरिति बुहृदारण्यकोपनिषत्‌ ॥ ३० ॥ १११ शिर एक५ शिर एकमेतदक्षरं सुव इति बाहू दो बाहू हे एते अक्षरे स्वरिति प्रतिष्ठा द्वे प्रतिष्ठे द्वे एते. अक्षरे तस्योपनिपद्हरिति हन्ति पाप्मानं जहाति च य एवं वेद ॥ ३ ॥ योऽयं दक्षिणेक्षन्पुरुपस्तस्य भूतिति शिर एकऽ शिर युकमेतदक्षरं सुच इति बाहू हो बाहू द्वे एते अक्षरे स्वरिति प्रतिष्ठा ग्रतिशे द्वे द्वे एते अक्षरे तस्योपनिपदहमिति इन्ति पाप्मानं जहाति च य एवं चेद “ ॥ ४ ॥ इति पञ्चमं ब्राह्मणम्‌ ॥ ७ ॥ मनोमयोऽयं पुरुपो भाः सत्यस्तस्मिन्नन्तरहृदये यथा ब्रीहिवा यवो चा स एप सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः सवेमिदं प्रशास्ति यदिदं किंच ॥ १ ॥ इति पष्ट ब्राह्मणस्‌ ॥ ६ ॥ | विचुद्रह्षेत्याहुर्विदानाद्वियुद्दिचत्येनं पाप्मनो य एवं वेद चिद्युद्ध्मेति चिद्युद्चेच ब्रह्म ॥ १ ॥ इति सप्तम ब्राह्मणस्‌ ॥ ७॥ वाचं घेचुसुपासीत तस्थाश्वत्वारः स्तनाः स्वाहाकारो वपङ्कारो हन्तकारः ख- धाकारस्तस् हो स्तनो देवा उपजीवन्ति खाहाकारं च वपद्कारं च हन्तकारं से- नुष्याः स्वधाकारं पितरस्तस्याः प्राण ऋषभो मनो वत्सः॥१॥इत्यष्टम ब्राह्मणम्‌ ८ अयमञ्चिबैश्वानरो योयमन्तः पुरुषे येनेदमन्नं पच्यते यदिदमद्यते तस्यैष गोपो भनति यसेतत्कर्णावपिधाय झाणोति स यदोत्क्रमिष्यन्भवति नेनं घोप€ शृणोति ॥ १ ॥ .इति नवसं ब्राह्मणस्‌ ॥ ९ ॥ यदा चे पुरुपोऽस्माह्ोकास्रेति स वायुमागच्छति तस्मे स तत्र विजिहीते यथा रथचक्रस्य खं तेन स ऊध्चे आक्रमते स आदित्यमागच्छति तस्मे स तन्न चिजिहीक्रते यथा रम्बरस्य खं तेन स ऊध्वं आक्रमते स चन्द्रमसमागच्छति तस्मे स तन्न विजिहीते यथा हुन्दुभेः खं तेन स उध्वं आक्रमते स लोकमाय- च्छत्यश्शोकमहिस तस्मिन्वसति शाश्वतीः समाः॥३॥ इति दशमं घाह्मणस्‌॥ १० णतद्े परमं तपो यज्याहितस्तप्यते परमश्हैव लोकं जयति य एवं वेदेतद्वे परम तपो य॑ मेतमरण्य€ हरन्ति परम हव लोकं जयति य एवं वेदेतद्द प्रसं तपो यं प्रेतमझावभ्यादधति परस हैव लोकं जयति य एवं चेद ॥१॥ इति एकादश ब्राह्मणस्‌ ॥ ११ ॥ अञ्न ब्रह्मेत्येक आहुखन्न तथा पूयति चा अन्नछृते माणात्माणो ब्रह्मेत्येक आहुस्तन्न तथा शुष्यति चे प्राण चरतेऽन्नादेते हत्वेच देवते एकधाभूय सूरवा परमतां गच्छतस्तद्ध समाइ प्रातृदः पितरं किईस्विदेवेवं चिढुपे साधु क्या 'किनेवास्मा असाधु कुयोमिति स ह स्माह पाणिना मा आतृदः कस्त्वेनयोरे- कथाशूय भूत्वा परमतां गच्छतीति तस्मा उ हेतदुवाच वीलज्च चै चि अन्ने हीमानि सर्वाणि भूतानि विष्टानि रमिति प्राणो चे रं माणे हीसानि सर्वाणि ११२ इैझाद्युपनिपत्सु- खूतानि रमन्ते सर्वाणि ह वा अस्मिम्भूतानि विशन्ति सर्वाणि भूतानि रसम्ते य एव चेद ॥ १ ॥ इति द्वाद त्राह्मणस्‌ ॥ १२॥ उक्थं प्राणो वा उक्थ ग्राणो हीद४ सर्वसुस्थापयत्युद्वारमाढुक्थचिद्वीरस्ति- इत्युक्थ सायुज्य< सलोकतां जयति य एवं वेद ॥ १॥ यजुः प्राणो वे यजुः प्राणे हीमानि सर्वाणि भूतानि युज्यन्ते युज्यन्ते हास्म सवाणि भूतानि श्रेष्याय यजुपः सायुज्य सलोकतां जयति य एवं वेद ॥ २ ॥ सास घ्राणो र 2 णि है बै खास प्राणे हीसानि सर्वाणि सूतानि सम्यञ्चि सम्यञ्चि हासे सबोणि भूतानि अध्याय कस्पन्ते साञ्जः सायुज्य सलोकतां जयति य एवं चेद्‌ ॥३॥ क्षत्रं प्राणो वै क्षत्रं हि त्रायते हैनं ग्राणः क्षणितो प्रक्षत्रमच्सासोति क्षत्रस्य सायुज्य सलोकतां जयति य एवं वेद ॥४॥ इति त्रयोदशं ब्राह्मणस्‌ ॥५३॥ सूसिरन्तरिक्ष योरित्यष्टावक्षराण्यष्ाक्षर* ह वा एकं गायत्र्ये पदमेतदु हेदास्या एतत्स यावदेषु त्रिषु लोकेएु तावद्ध जयति योऽस्या एतदेवं पदं येद ॥ १॥ ऋचो यजूइपि सामानीस्यष्टाचक्षराण्यष्टाक्षरर इ वा एकं गा- अच्ये पदमेतदु.हेवास्या एतत्स यावतीयं त्रयी विद्या तावद्ध जयति योऽस्या एुतदेचं पदं वेद ॥ २ ॥ प्राणोऽपानो व्यान इत्यष्टावक्षराण्याक्षरं ह चा एुकं गायत्र्ये पदमेतढु हैवाखा एतत्स यावदिद प्राणि तावद्ध जयति योऽस्या एतदेवं पदं चेदाथास्या एतदेव तुरीयं दशतं पढे परो रजा य एप तपति यद्वै चतुर्थ तत्त्रीयं दशेतं पदमिति ददृश इच होप परोरज्ञा इति सेसु हेवेप रज उपयुपरि तपस्येव हच श्रिया यशस्रा तपति योऽस्या एुतदेचं पद वेद ॥ ३ ॥ सेषा गायतर्येतस्मिऽस्तुरीये दशते पदे परोरजसि गतिष्ठिता तद्वेतत्सत्ये प्रतिष्ठित चक्षुवे सत्य चक्षुर्हि वे सलं तस्साचदिदानी द्वौ विवदमानाचेयातामहसदशमहमश्रोपसिति य एवं बूयादहमदशीमिति तस्या एव श्रदध्यास तहे तत्सत्यं बले प्रतिष्ठित प्राणो वे बलं तत्पराणे अति- छितं तस्मादाहुबछ< सत्यादोजीय इत्येवंचेपा यायच्यथ्यात्सं भतिष्ठिता सा हैपा ग्याइस्तत्रे प्राणा चे सथास्तत््राणाइस्तत्रे तचद्दयाईसते तस्माद्गायत्री नास ख़ यासेवामूश साचिन्रीमन्चाहेपेच स यस्मा अन्वाह तस्य भाणा'शस्त्रा- यते ॥ ३ ॥ ताई हेतामेके साविन्रीमडुष्टुभभन्वाहुर्वागचुष्टवेतद्वाचमशुब्रूस इति न तथा ङुयाँद्गायन्नी सेच सावित्नीमजुब्रूयायदिह वा अप्येचंचिद्ठह्मिः- भतियृक्वाति न हेच तद्वायन्या एकं च न पढं अति ॥ ५॥ स थ इमाईखीं- छोस्ान्पूर्णन्ग्रतिगृह्णीयात्सोऽस्या एुतस्रथमं पद्मामुयादथ यावतीयं त्रयी लिया यस्तावस्म्रतिगृह्णीयास्सोऽस्या एतट्टितीय पदसाझुयादथ थावदितं प्राणि थलान्यतिगृल्णीयात्सोऽस्या युतच्रतीयं पद्सा्ुयादथास्या एतदेव तुरीयं दृशत पदं परोरज्ञा य एप तपति नेव केनचदाप्य कुत उ एताचर्प्रतिगुह्णी- बृहदारण्यकोपनिपत्‌ ॥. १० ॥ ११३ सात्‌ ॥ ६ ॥ तस्या उपस्थानं गायत्यस्येकपदी द्विपदी त्रिपदी चतुष्पयपद्लि चहि पद्यसे नसस्ते तुरीयाय दृशेताय पदाय परोरजसेऽसावदोमा प्रापदिति यं द्विव्यादसावस्से कामो मा सख्द्धीति वा न हैवास्मै स कामः सब्चख्चते यसा एचसुपतिष्ठतेऽहमद्‌ः प्रापमिति वा ॥ ७ ॥ पुतद्ध वे तजनको वेदेहो बुडिरमाश्वतराश्चिसुचाच यन्नुहो तद्गायन्रीविदयूथा अथ कथ, हस्तीसूतो वहसीति सुख ह्यस्याः सम्राण्न चिदांचकारेति होवाच तस्या अभिरेव सुखं यदिह वा आपि बहिदाझावश्यादधत्ति सर्वसेव तत्‌ संदहत्येव< हेवेदचिद्य- शपि बह्विव पापं कुरुते सर्वेमेच तत्संप्साय झुद्धः पूतोऽजरोऽश्तः संभवति ॥ ८ ॥ इति पञ्चमस्य चतुदेश ब्राह्मणस्‌ ॥ १४ ॥ हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखं । तत्त्व पूपन्नपाद्वणु सत्यधर्माय इध्ये पूएन्नेकर्ष य॒ससूर्थप्राजापत्य व्यूहरङ्मीन्‌ समूह तेजो यत्ते रूपं कल्याणतमं तत्ते पश्यामि योऽलावसी पुरुषः सोऽहमस्मि । चायुरनिछमख्तमथेदं अस्मात शरीरक्‌ । ॐ ३ कतो स्मर झत€ स्मर कतो स्मर छत स्मर । अशे नय सुपथा राये अश्यान्विश्वालि देव वयुनानि चिद्वान्‌ । युयोध्यस्मञ्जुहुराणसेनो अूयिएां ते नसडक्ति चिधेम ॥ १ ॥ इति पञ्चदुश बामण ॥ १५ ॥ इति एञ्चसोऽध्यायः ॥ ५ ॥ यछोऽध्यायः ॥ ६ ॥ ॐ ॥ यो चे ज्येष्ठं च शरेष्ठे च वेद ज्येष्ठश्च ष्टश्च स्वानां भवति प्राणो चे ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च ज्येष्ठश्च ओछश्व स्वानां भवतापि च येपाँ बुभूषति य एवं चेद ॥ १ ॥ यो ह ने वसिष्ट वेद वसिएः स्वानां भवति वाग्वे वसिष्ठा वसिष्टः स्याना शवत्यपि 'व येपां बुभूयति य एुवं वेद ॥ २ ॥ यो ह वे प्रतिष्ठां चेद प्रतितिष्टति स से प्रतितिष्ठति दुर्ग चक्ुने प्रतिः चश्लुषा हि ससे च दुर्ग च घ्रतितिएति घ्रतितिएति समे ग्रतितिष्टति दुर्गे थ पुने वेद ॥ ३॥ यो ह इंपदं चेद सश्हाशी पचते यं कामं कामयते श्रोत्ने वे संपच्छोत्रे हीमे सर्वे दा अक्चिसंपज्ञाः सश्हास्े पचते यं कामं कासयते य एवं वेद ॥ ४ ॥ यो वा आयत्तचं नेदायतन स्वानां भवस्यायतनं जवानां मनो चा आयतन- भायतन४ स्वानां भवत्यायतनं जनानां य एवं येद ॥ ५ ॥ यो ह चे प्रजापति चेद प्रजायसे ह गजया पशुभी रेतो चे प्रजापतिः जायते ह प्रजया पझ- सिये एवं चेद ॥ ६॥ ते हेसे प्राणा अहइश्रयसे बिचदसाना ब्रह्म जग्सुस्त- दोजुः को नो वसिष्ठ इति तद्धोबाच यस्सिन्ब उत्क्रान्त इद्‌ शरीरं पापीयो सभ्यते स वो वसिष्ठ इति ॥ ७ ॥ वाखोचक्तास सा संवत्सर प्रोष्यागत्यो- चाच कधसदाकत सहते जीवितुमिति ते दोड॒यंथाकला अवदन्तो वाचा अ, उ, ८ १ al, 4 a] mw, ग ११४ इशायुपनिपत्सु- प्राणन्तः प्राणेन पश्यन्तश्रक्षुपा ऋण्वन्तः श्रोत्रेण विद्वाशसो मनसा प्रजाय- साना रेतसेवमजीविष्मेति प्रविवेश ह वाळ ॥ ८ ॥ चक्षुहोचचक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच कथमशकत मइते जीवितुमिति ते होचुर्यथा अन्धा अपइय- न्तञ्चक्लुपा प्राणन्तः प्राणेन चदन्तो वाचा झाण्वन्तः श्रोत्रेण चिद्टाइसो सनसा प्रजायमाना रेतसेवमजीविष्मेति प्रविवेश ह चक्षः॥ ९ ॥ श्रोत्रद होचक्रास तस्सेवस्सरं प्रोष्यागत्योवाच कथमशकत मदते जीवितुमिति ते होचुर्यथा बधिरा अशुण्वन्तः श्रोत्रेण प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पइ्यन्तश्चक्लुपा बिद्वाइसो मनसा प्रजायमाना रेतसेवमजीविष्मेति प्रविवेश ह ओत्रम्‌॥१०॥ मनो होच्चक्राम तत्संवत्सरं ग्रोप्यागत्योवाच कथमशकत सहते जीवितुमिति ते होचुर्यथा सुग्धा अविद्वाश्सो मनसा प्राणन्तः ग्राणेन वदुन्तो वाचा पड्य- न्तश्वक्षुषा श्वण्वन्तः श्रोत्रेण प्रजायमाना रेतसैवमजीबिष्मेति प्रविवेश ह मनः ॥ ११ ॥ रेतो होच्चक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच कथमशकत स- इते जीवितुमिति ते होचु्यैथा छीबा अप्रजायमाना रेतसा प्राणम्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्रक्षपा श्वण्वन्तः श्रोत्रेण विद्वाइसो सनसेवसजीवि- प्मेति प्रविवेश ह रेतः ॥ १२ ॥ अथ ह प्राण उत्क्रमिष्यन्यथा महासुहयः सैन्धवः पडीशदाकून्त्संवृहे देव< हवेमान्प्राणान्त्संववह ते होचुमा भगव उत्क्रमीर्न चे शक्ष्यामस्त्वच्ते जीवितुमिति तस्यो मे बढि ङुरुतेति रथेति ॥ १३ ॥ सा ह वागुवाच यद्वा अहं चसिएास्मि त्वं तद्ठसिए्रोऽसीति यहा अहं प्रतिष्ठास्मि त्वं तत्मतिष्ठोन्‍्सीति चक्षुयेद्दा अह संपदस्सि त्वं तत्संपदसीति श्रोत्रं यद्वा अहमायतनमस्मि स्वं तदायतनमसीति मनो यद्वा अहं प्रजातिरस्मि स्वं तस्रजातिरसीति रेतस्तस्यो से किमन्नं किं वास इति यदिदं किंचाश्वभ्य आझमिभ्य आकीोटपतङ्गेभ्यस्तत्तेऽन्नमापो वाल इति न इ वा अस्यानन्नं जरं भवति नाज्नं परिगृहीत य पचसेतदन- स्थाज्ञं वेद तद्विद्वाईसः श्रोत्रिया अझिप्यन्त आचासन्त्यतित्वाचामन्स्येतसेच तद्नमनझं कुर्वन्तो मन्यन्ते ॥ १४ ॥ इति पठे प्रथमं त्राह्मणस्‌ ॥ १ ॥ खेतकेतुई वा आरुणेयः पञ्चालानां परिपद्माजगास स आजगास जंवालि प्रवाहणं परिचारयसाणं तसुदीक्ष्याथ्युवाद कुमार ३ इति स भो हे इति प्र- तिछुक्रावाबुद्षिष्टोन्वसि 'पित्नेत्योमिति होवाच ॥ 3 ॥ वेत्थ यथेमाः प्रजाः अयत्यो चिप्रतिपद्यन्ता ३ इति नेति होवाच वेत्थो यथेमं लोकं शुनरापद्यन्ता ३ इति नेति हैवोवाच वेत्थो यथासौ कोक एवं वहुभिः पुनः पुनः प्रयद्धिन संपूर्यता ३हति नेति हेवोवाच तेत्यो यतिथ्यामाहुत्याई हुतायामापः पुरुपवाचो सूत्वा सञ्चुत्थाय वदन्ती ३इति नेति हवोवाच वेत्थो देवयानस्य वा पथः प्रतिपदं पिठ्याणस्य वा यरकृत्वा देवयाने वा पन्थानं प्रतिपद्यन्ते पितृयाणं चापि हि न बहदारण्यकोपनिपत्‌ ॥ १०॥ ११५ ऋतपेबचः श्रुत । द्वे सती अकछूणवं पिदृणामहं देवानासुत सत्यानां । ताभ्या- मिदं विश्वमेजत्समेति यदन्तरा पितरं मातरं चेति नाहमत एकं च न वेदेति होवाच ॥ २ ॥ अथैनं वसत्योपमन्रयांचक्रेऽनाइत्य वसतिं कुमारः प्रदुद्वाव स आजगाम पितरं तई होवाचेति वाच किल नो भवान्पुरानुशिएटानवोच- दिति कथ समेध इति पञ्च मा प्रश्नान्‌ राजयन्धुरम्राक्षीत्ततो नकचन वेदेति कतमे त इतीम इति ह प्रतीकान्युदाजहार ॥ ३ ॥ स होवाच तथा नस्त्वं तात जानीथा यथा यदहं किंच चेद सर्वमहं तत्तुभ्यमचोच प्रेहि तु तत्र प्र- तीत्य ब्रह्मचर्य चत्खाव इति भवानेव गच्छत्विति स आजगाम गौतमो यत्र प्रचाइणस्य जेवलेरास तस्मा आसनमाहत्योदकमाहारयांचकाराथ हास्मा अर्घ्य चकार तश होवाच वरं भगवते गोतमाय द इति ॥ ४ ॥ स होवाच प्रतिज्ञातो म एप चरो यां तु कुमारस्यान्ते वाचमभाषथास्तां मे ब्रूहीति ॥५॥ स होवाच देवेषु वे गोतम तद्वरेषु मानुपाणाँ ब्रूहीति ॥ ६ ॥ स होवाच विज्ञायते हास्ति हिरण्यस्यापात्तं गो अश्वानां दासीनां प्रवाराणां परिधानस्य मा नो अवान्‌ वहोरनन्तस्यापर्यन्तस्याभ्यचदान्योऽभूदिति स वे गोतम ती- अनेच्छासा इत्युपैम्यहं भवन्तमिति वाचाह स्मेव पूर्व उपयन्ति स होपाय- नकीरयोवास ॥ ७ ॥ स होवाच यथा नस्त्वं गोतम मापराधास्तव च पिता-- महा यथेयं विद्येतः पूर्व न कस्मिशश्वन ब्राह्मण उवास तां त्वह तुभ्यं व- ~ ७ तमहेति सिति लोको कयासि को हि त्वच घुवर प्रत्याख्यातुभिति ॥ ८ ॥ असो च लोकोऽ . झिगोंतम तस्यादित्य एव समिद्रइमयो धूसोऽहरचिदिशोऽङ्गारा अवाम्तर- दिशो विस्फुलिङ्गास्तस्मिन्नेतस्मित्रभो देवाः द्धां जहृति तस्या आहुत्ये सोमो राजा संभवंति ॥ ९ ॥ पर्जन्यो वाऽद्मियौतम तस्य संवत्सर एव समिदञ्जाणि धूमो विश्युदचिरशनिरङ्गारा हादुनयो विस्फुछिङ्गाखस्मिन्नेतस्मिन्नभौ देवाः सोम€ राजानं जुति तस्या आहुस्मे दृष्टि: संभवति ॥ ३० ॥ अयं वे लोको- इञ्चिगौतम तस्य एथिव्वेव समिदसिथूमो रात्रिरचिश्रन्द्रमाऽङ्गारा नक्षत्राणि विस्फुलिज्ञासस्सिन्नेतस्मित्तभा देवा बृष्टि जुह्वति. तत्या आहुत्या अन्नर संभ- चति ॥ ११ ॥ पुरुपो वाऽस्िगेतम तस्य व्यात्तमेव समित्माणो धूमो वागचि- अक्षुरज्ञाराः श्रोत्र चिस्फुलिङ्गास्तस्मि्ेतस्मिणझा देवा अन्नं जुद्भति तस्या आहुत्ये रेतः संभवति ॥ १२ ॥ योपा वा अञ्निगोतम तस्या उपस्य एव समिल्लोसानि धूमो योनिरचिर्यदन्तः करोति तेऽङ्गारा अभिनन्दा विस्फुलि- ङ्गासस्मिञ्चेतखिन्नम्ो देवा रेतो जुहूति तस्या आहुत्ये पुरुपः संभवति स जीवति यावज्जीवत्यथ यदा ्रिचते ॥ १३ ॥ अथेनमसये हरन्ति तस्याञ्निरे- वाधिर्भवति समित्समिद्धमो धूमोऽचिरचिरङ्गारा अङ्गारा विस्फुलिङ्गा विस्फु- 'िङ्गास्तस्मिन्नेतस्मिन्नमो देवाः पुरुष जुद्धति तस्या आहुर्ये पुरुषों भाखर- ११६ , इशाघुपनिपत्सु- र वर्ण: संभवति ॥ १४ ॥ ते य एवसेतद्विढुयै चामी अरण्ये श्रद्धा सत्यसु- पासते तेडचिरसिसंभवत्यसिपो5हरद्द आपूर्यमाणपक्षसापूर्यसाणपक्षायार्य- ज्सासाजुदक्ञादित्य पुति सासेभ्यो देवलोकं देवलोकादादित्यसादित्याहे धुत तान्वेद्युतान्पुरुणो' मागस एत्व ब्रह्मजोकान्‌ . गसयति तेषु ब्रह्मलोकेषु पशः. परावतो घसन्ति तेपां न पुनरादू्तिः ॥ १५ ॥ अथ ये यज्ञेन दानेन तपसा खोकाअयन्ति ते धूममभिसंभवन्ति घूमराद्वात्रिर रात्रेरपक्षीयसाणपक्षमप- झीयस्राणपक्षा्यान्पण्यासान्द्क्षिणादित्य एति सासेभ्यः पितृलोकं पितलोळा- चन्द्रं ते चन्द्रं प्राप्या सचन्ति ताइस्तन्न देवा यथा सोमश राजागसाप्याथ- सापक्षीयस्वेत्येवसेना€्सम्न अक्षयन्ति तेपां यदा तत्पयेवैत्यथेससेवाकाश्चश्च- सिनिण्पचत्त आकाशाद्ायु वायोईष्टि दृटेः पृथिवीं ते शथिनीं प्राप्याजे भ चन्ति ते एनः उुर्षाझो हूयन्ते ततो योपाझी जायन्ते लोकान्बत्युत्यायिनर एुवसेवाजुपरिवतेन्तेऽथ य युतो पन्थानौ न बिहुस्ते कीटाः पतङ्गा यदि दन्दशूक ॥ १६ ॥ इति उष्टे द्वितीय बराझणभ्‌ ॥ २ ॥ ल यः छासचेत महत्यासुयासित्युदृगयन आपूर्यसाणपक्षर एुण्याहे हाए- शाइयुपसद्रती भुत्वोहुस्घरे कश्से चससे वा सर्वोचध फलानीति खंग्टु परिसयूर परिलिप्यासिसुपससाधाय परिस्तीर्याचताज्यर सश्स्छुत्य घुश्सा न छत्रेण अन्ध संनीय झुहोति-यावन्तो देवास्त्वयि जातवेद्स्तियंज्ञो' जन्ति एुसुपस्य छासान्‌ । तेभ्योऽहं आाभधेयं जुहोसि ते मा तृष्णाः सवैः ्ञासेस्वः- अन्तु स्शाहा । या तिरश्ची निएच्तेऽहं विघरणी इति । तात्या बसस धारणा यजे सराधनीसहर स्माहा ॥ १ ॥ ज्येष्टाय स्वाहा भेष्ठाय खाहेखशो इत्या स्वमन्थे सरखचसचनयति प्राणाय स्वाहा पसिष्ठाये खाहेलभो हुत्वा सन्मे स्नु Ayer e, प़्त्त्‌ द्‌ हँ... की डी = ज स्रा 2. NT) सऽ्वमचगयशत चाचे स्माह घतिष्ठाय स्त्राहेलश्चो छुत्वा बन्थे सईलवमतव न्य्‌ Fp साई पनत 2 he > च त्याति चक्षुषे खाहा संपदे स्वाहेद्यन्नों हुत्वा मत्थे सश्सवसवधयत्ति थरोच्रा खाइाऽयतनाय खाहेलच्ी डुत्वा सन्ये सशजवसदनथति मनसे जाल जाहेतयशी हुत्वा भन्थे लश्लचसबनयति रेतसे खाहे- या अन्थे सश्जवमवनयति ॥ २॥ अभये स्वाहेल्यप्नों हुत्वा सन्य इखदसवदनयाति त्याच खाइलसा इत्या अन्ये सईखतभबनयति भू 7 दुत्वा अन्थे सश्लवसवनयति खुद: स्याहेखभो हुत्वा मन्थे स सः स्वाहेत्यभो हुत्वा सन्थे सशज्दसघनयति अूर्शुवःस्मः सऽसवमवणयति घराणे खादेलशी हुत्वा मन्थे स£- स्वाद्सम्ो हुत्वा सम्थे सथ्लवसवनयत्ति भूताय स्वा- लद ति भविण्यते खाहेत्यओो हुत्वा सन्थे स<- पक ३ हलला हुत्वा अन्ध सरजनसचनयति सदोय स्वा- १ 2 bod Zi ४०] १ 0] 2१ ee ८9 १४ 8 4 oe ay 5 2 a 5 ४४ री क is, न कब ८; १ हि. 7८9 टे 5 2 ¢} 4 2 ८ क ९ ठी ७ id) «~ ७७ [रि श्र A £) भू cal न आ, 4 “१ «यु श्री ह) | E> 0५ न “य्य 2 ९3 5! ज्य प्र ग Pe न 4; 5 09 a ४ af a ड़ 65५ । र] त. श्र र] ¢ al 5 £ fv ss 8 <) 2 59 £ | बृहदारण्यकोपनिषत ॥ १० ॥ ११७ हेलो हुत्वा मन्थे सशखवभवतलयति प्रजापतये स्वाहेलझो हुत्वा सन्थे सथ- खवमसवनयति ॥ ३ ॥ अथेबससिस्दाति भमदसि ज्वळदसि पूर्णमसि प्रस्त- उघमस्थेकसभससि हिंझृतससि हिं क्रियसाणमस्युद्दीथमासि उद्दीयमानससि श्रा- चिदससि मलाश्रावितसस्याद्रे संदीसससि विभूरसि प्रभूरस्यन्नससि ज्योति- रसि निधनससि संवर्गोञ्सीति ॥ ४ ॥ अधेनसुयच्छतय़ासईस्याम<हि ते सहि सहि राजेशानोऽधिपतिः स सा शजेशानो5धिपति करोत्विति ॥५॥ अथेन- सःचासति तत्सवितुर्वरेण्यं सधुचाला ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः साध्वीनः सन्स्वोपधीसूः खाहा अर्यो देवरस धीमहि स्च बक्तसुतोपसो सधुसत्पार्थिव४- रः अधुच्योरस्तुनः पिता झुदः स्वाहा थियो यो नः अचोद्यान्म्चमाञ्ञो चनस्पतिसैधु्ों ३ अस्तु सूर्यः आध्वीगाँचो अवन्छु तः स्वः स्वाहेति सर्वा च सादिन्नीसन्चाह स्वाश्च मधुमतीरहसेवेद९ सरव भूयासं यूर्जुदः स्वः स्नाहेतद्यन्तत आचम्य पाणी क्षाल्य जघनेनाशि मराछ्द्षिराः संविशति भातरादित्यसुपतिठ्ठते विद्यासेकएुण्डरीकसस्यहं सङ्ष्याणासेकपुण्डरीकं शूचासमिति यथेतसेत्य जधनेवाभिमासीनो वर्श जपति ॥ ६४ त ~ ~ ha हैसझुद्दाळक आरुणिदोजसनेयाय थाश्वल्कयायाम्तेवासिच उवस्वोवाचापि श एनश झुष्के स्थाणो लिपिश्लेजायेरश्छाखाः शरोहेयुः पराशानीति ॥ ७ ॥ एुतसुहैब वाजसनेयो याक्षचल्कयों अकाय पेहुयायान्तेवासिन उक्त्वोवाचापि य एन झुष्के स्थाणो लिषिद्चेजायेरङ्छाखाः अरो- हेयुः पछाशानीति ॥ ८ ॥ षुतखुहेच स्कः पेड्यश्वछाय आगवित्तयेऽन्ते- वासिन उक्स्वोचाचापि य एन९ छक्के स्थाणो निषिज्चेज्ञायेरञ्छाखाः अरोहेयुः पराशानीति ॥ ९ ॥ एतु .हैच चूछो भायबित्तिजोंनचकथ आ- यस्थूणायाम्तेवासिन उवस्वोदाचापि य एन शुष्के स्याणा 'निपिद्भेज्ञायेर- »छाखा: गरोहेथुः पलाञ्ञानीति ॥ १० ॥ पुतञ्ञु हेच जानकिरायस्थूणः सत्य- ळासाय जाचालायाम्तेचासिन उव्स्वोघाचापि थ पचर छुष्के स्थाणो निपिश्चे- जाथेरन्छाखाः प्ररोहेशुः पलाशानीति ॥ ११ ॥ पुत इव सत्यकामो जाबा- दीऽन्तेवासिभ्य उव्स्वोचाचापि य शुन शुब्के स्याणो निषिद्चेजायेरन्छाखाः प्रोहेयु: पछाशानीति तसेतञ्षाशुञ्राय वाडनन्सेवातिने वा ब्रूयात्‌ ॥ १२ ॥ घतुरोहुम्वरो भवलोदुम्वरः लुब जीहुस्घरअश्षमख जाढुन्चर इध्म जाढुम्बयो उपसन्थन्यो दश आस्याणि 'घान्यानि भवन्ति बीडियनास्तिकसापा अजुम्रिय- कनो गोधूमाश्च मसूराश खत्वाश्ष खलछुछाश्न ताच पिष्टान्द्धनि मनि इत, उपनिपिञ्चत्याज्यस्य जुहोति ॥ १३ ॥ इति पछे तृतीयं ब्राह्मण ॥ ३ ॥ एुपां थे भूताना एथियी एसः एथिव्या आपोऽपामोपधय आओपधीनां एुष्पाणि पुष्पाणां फळानि फळा झुदुपः उरण रेता॥ १ 0 ले ह भजा- ११८ डइेशाद्युपनिषत्सु- पतिरीक्षांचक्रे हन्तास्म प्रतिष्टां कल्पयानीति स ख्रिय€ सस्‌जे ताई राष्ट्राञ्ध डपास्त तस्मात्खियसघ उपासीत स एत प्राञ्चं ग्रावाणमात्सन एव ससुदपा- रयत्तेनेनासभ्यर्जत्‌ ॥ २ ॥ तस्या वेदिरुपस्थो लोमानि यर्हिश्चमांधिपचणे समिद्धो मध्यतस्तौ मुप्कौ स यावान्‌ ह वे वाजपेयेन यजमरनस्य लोको भचति तावानस्य लोको भवति य एवं चिट्वानधोपहासंचरत्यासा< खरी. णा सुकृत दृङक्तेथ य इद्मविद्वानधोपहासंचरत्यस्य खियः सुक्त ब्ृ्ञते ॥ ३ ॥ एतद्ध स्म चे तद्विद्वानुद्दाछक आरुणिराहतद्ध स्म च तद्विद्ान्नाको मौहल्य आहेतद्ध स्म व दहिद्वान्कुमारहारित आह वहवो सया ब्राह्मणायना निरिन्द्रिया विसुक्कतोऽस्माछोकार्प्रयन्ति य इद- सबरिद्वाइसोऽधोपहासंचरन्तीति वहु वा इदः सुप्तस्य वा जाग्रतो वा रेतः स्कन्दति ॥ ४ ॥ तदभिम्रशेदचु वा मन्येत यन्मेऽद्य रेतः प्रथिवीसस्कान्त्सी- यदोपधीरप्यसरद्यदप इदमहं तद्रेत आददे पुनर्मामेत्विन्द्रियं पुनस्तेजः पुन- भयः पुनर्चिर्धिष्ण्या यथास्थानं कव्पन्तामित्यनामिकाहुछाभ्यामादायान्तरेण स्तनो वा चौ वा निरृज्यात्‌ ॥ ५ ॥ अथ यद्युदक आत्मानं पञ्येत्तदस्रिस- चयेत मयि तेज इन्द्रियं यशो द्रविण सुकृतमिति श्रीह वा एषां स्रीणां यन्मलोद्वासास्तस्मान्मलोद्वाससं यरास्तरिनीमभिक्रम्योपभघ्येत ॥ ६॥ सा चेद्स्मे न दद्यारकामसेनामवक्रीणीयात्‌ सा चेद्स्मे नेव दद्यात्कामसेनां रष्टयः चा पाणिना वोपहत्यातिक्रासेदिन्द्रियेण ते यला यश आदद्‌ इत्ययशा एव भवति ॥७॥ सा चेद्स्पे दद्यादिन्द्रियेण ते यशसा यश आदधामीति यशस्त्रिनाचेच सवतः ॥ ८ ॥ स यासिच्छेत्कासयेत सेति तस्यासर्थ निष्टाय सुखेन सुख€ संधायोपस्थमस्या अभिम्ृश्य जपेदङ्गादङ्गात्संभवसि हृदयादधि जायसे । स त्वमङ्गकषायोऽसि दिग्धविद्घामिव सादयेमाससू मयीति ॥ ९॥ अथ यामिच्छेन्न गभ दधीतेति तस्यामर्थं निष्ठाय सुखेन सुख संधाया सिग्रा- ण्यादपान्यादिन्ब्रियेण ते रेतसां रेत आदद इस्यरता एव अवति ॥ १० ॥ अथ च यामिच्छेद्धीतेति तस्यासर्थ निष्ठाय सुखेन सुख संघायापान्यासि- प्राण्यादिन्द्रियिण ते रेतसा रेत आदधामीति ग्िण्येव भवति ॥ ११ ॥ अथ दसा यायाय जारः स्यात्तं चेह्विप्यादामपात्रेऽञ्चिसुपससाधाय प्रतिकोम< अ- रवाहस्तीत्वा तखिन्नताः शरसुष्टीः प्रतिलोमाः सर्पिपाक्ता ज्ञ॒हुयान्मस स- मिदेञ्हापीः घाणापानो त आददेऽसाचिति सम समिद्धेज्हौपीः पुत्रपद्यूश्स्त आददेऽसाविति भस समिद्धेञ्होपी रिष्टासुद्लते त आददेऽसाविति सम समि- उ$हापीराशापराकाशो त आददेऽसाविति स वा एप निरिन्द्रियो विलुङ्द- आल्लोकास्मेति यसेवं बिद्वान्याह्मणः शपति तस्मादेवंविच्छोत्रियस्य दारेण नोपहाससिच्छेहुत होचंनिस्परो भवति ॥ १२ ॥ अथ यस्य जायासायेव नि- वृदददारण्यकोपनिपत्‌ ॥१० ॥ ११५९ न्देघ्रहं कश्सेन पिवेदहतवासा नेनां बृपलो न वृपल्युपहन्याच्रिरात्रान्त आछुत्य त्रीहीनवघातयेत्‌ ॥ १३ ॥ स य इच्छेत्पुत्रो मे शुक्को जायेत वेदम- बुधुवीत सर्वमायुरियादिति क्षीरौदन पाचयित्वा सर्पिप्सन्तसश्षीयातामी- श्वरो जनयितये ॥ १४ ॥ अथ य इच्छेत्पुत्रो से कपिलः पिङ्गलो जायेत दो चेदावचुद्टुवीत सर्वेमायुरियादिति दध्योदनं पाचयिरवा सपिंष्मन्तमक्षीया- तामीश्वरो जनयितवे ॥ ३५॥ अथ य इच्छेत्पुत्रो मे इयामो लोहिताक्षो जायेत त्रीन्वेदाननुघुवीत सर्वमायुरियादित्युदोदनं पाचयित्वा सपिष्मन्त- मक्षीयातामीश्वरो जनयितवै ॥१६॥ अथ य इच्छेहुहिता मे पण्डिता जायेत सर्वमायुरियादिति तिलौदनं पाचयित्वा सपिंष्मन्तसक्षीयातामीश्वरो जनयि- तचे ॥ १७ ॥ अथ य इच्छेत्पुत्रो मे पण्डितो विगीतः समितिंगमः छुश्रूपितां वाचं सपिता जायेत सर्वान्वेदानचु्ुवीत सर्वमायुरियादिति माशसौदनं पाचयिरवा सर्पिष्सन्तमश्षीयातामीखरों जनयितवा ओक्षेण वार्षसेण वा॥१८॥ अधासिप्रातरेच स्थालीपाकाबृताञ्यं चेष्टिवा स्थाली पाकस्योपघातं जुहोत्य- झये स्वाहानुमतये स्वाहा देवाय सवित्रे सत्यप्रसवाय स्वाहेति इत्वोद्ध॒त्य गाक्षाति प्राइयेतरस्याः प्रयच्छति प्रक्षाल्य पाणी उदपात्रं पूरयिस्वा तेननां त्रिरभ्युक्षत्युत्तिष्टातोविश्वावसोडन्यामिच्छ प्रफर्ष्या संजायां पत्या सहेति॥१९॥ अधेनाससिपद्यतेञमोइमस्मि सा स्वश सा स्वमस्यमोऽहं सामाहमस्मि ऋवस्वं दोरहं एथिवी रं तावेहि स«रभावहै सह रेतो दधावहै एसे पुत्राय चित्तय इति ॥ २० ॥ अथास्या ऊरू विहापयति विजिहीथां द्यावाएथिवी इति त- स्यामर्थै निष्ठाय सुखेन मुख४ संघाय त्रिरेनामुलोमामचुमार्टि । विप्णुयोनि कल्पयतु त्वष्टा रूपाणि पिश्शतु । आसिंचतु प्रजापतिर्धाता गभ दघाठु ते । गर्भ धेहि सिनीर्वालि गर्भ घेहि एथुष्टुके । गर्भ ते अश्विनो देवावाधत्तां पुप्क- रखजो ॥२१॥ हिरण्मयी अरणी याभ्यां निर्मेन्धतामश्विनों। तं ते गर्भ हवामहे दशमे मासि सूतये । यथाऽसिगर्मा थिवी यथा चौरिन्द्रेण गर्भिणी । वायुयेथा दिशां गर्भ एवं गर्भै दधामि तेञ्साबिति ॥ २२ ॥ सोप्यन्तीमञ्निरभ्युक्षति यथा वायुः पुष्करिणी समिङ्गयति सर्वतः । एवा ते गर्भे एजतु सहाचेतु ज- रायुणा । इन्द्रस्यायं अजः कृतः सागैछः सपरिश्रयः । तमिन्द्र निजहि गर्भेण सावराश्सहेति ॥ २३ ॥ जातेऽस्िसुपससाधायाङ्क आधाय कसे एपदाज्य* संनीय एपदाज्यस्योपघातं जुहोत्यस्मिन्सहर्ख पुप्यासमेधमानः स्वे ग्रहे । अस्योपसंयां सा च्छेत्सीत्‌ प्रजया च पछुमिश्र स्वाहा । सयि म्राणाइस्स्वयि सनसा जुहोमि स्वाहा । यत्क्मैणात्यरीरिचं यद्वा न्यूनमिहाकरस्‌। अझिष्टरिस्व- एक्ृद्विह्ान्स्विएशसुहुतं करोतु नः स्वाहेति ॥ २४ ॥ अथास्य दक्षिण कणेस- 'भिनिधाय वाग्वागिति त्रिरथ दधिमशष्त संनीयानन्तर्हितेन जातरूपेण १२० डेशाचुपनिएस्सु- आशयति सूले दघासि जुवसे दधासि स्ञस्त दधासि सूर्जुचः स्वः सब त्वयि दघामीति ॥ २५ ॥ अथात नास करोति वेदोऽसीति सदस्य तहुल्मम्रेद नास सवति ॥ २६ ॥ अथेनं साने प्रदाय खने यच्छति अस्ते स्तनः शशयो यो. सयोभूर्यों रल्षथा वसुविद्यः सुदत्रः । अल दिश्वाउष्यलि वार्याणि सरस्वति तमिह 'घातवे करिति ॥ २७ ॥ अथास सातरस सस जयते इलासि' सैत्राच- इणी बीरे बीरसजीजनद्‌ । सा स्वं वीरवती अव यास्सान दीरवतोऽकरदिति ते चा पुतसाहुरतिपिता बतासूरतिपितामहो वताभूः परमा बत कारा माप- 'च्छ्या यशसा ब्रहमवचेसेन य एुवंबिंदो ब्राह्मणस्य पुन्रो जायत इति ॥२८॥ इति घटे चतुर्थ ्राह्मणस्‌ ॥ ४ ॥ EN ® वाल्य ५ गोद सी अथ' वश्शः पोतिसापीएुच्रः कात्याययीषुद्रात्‌ झाल्माणनीषुत्रो गातभीइ- ञाहोतमीपुत्रो सारद्वाजीपुत्रा्ारद्वाजीएन्रः पाराशारीशुच्चार्पाराषरीइन्न ओप- स्वस्तीयुन्रादीपस्वस्ती पुत्र: पाराशरीइन्नात्पाराशरीजुच्नः कार्याथनीए्रास्कास्याय- नीपुन्रः कौशिकीपुत्रात्कोशिकीएुओ जारूस्बीऊुन्नाल वेयाघ्रपदीणुत्रा्च वेयाश्न- पदीपुन्नः काण्वीपुत्राद्च कापीएुन्नाल कापीपुन्नः ॥ १ ॥ 'आच्नेयीपुन्नादात्रे- दीएुत्नो योतमीपुन्राङ्गोतसीएत्रो आएद्वाजोएचाहारदाजीएन्नः पाराशरीपुन्रा- व्पाराशरीपुत्रो वात्सीपुत्राद्वात्सीपुजः पाराशरीशुन्रास्पाराशरीएुनो दाकोरुणी- एत्राद्वाकदणीउन्रो वार्कारणीपुत्नाहाळोरणी पत्त आतेसागीएुन्नादातभायीएुन्रः शोडीपुत्राच्छोडीडुत्रः सांछतीपुत्नात्तांतीउत्न जालस्बायचीएुत्रादळस्दायनी" पुत्र आळस्दीपुत्नादालस्वीपुत्रो जाचन्दीपुन्नाजायन्तीपुन्रो साण्डूळायनीडुभा- न्माण्हूकायनीपुत्रो माण्ड्कीपुत्रान्माण्ड्ळीपुत्रः काणिडलीएुत्राच्छाण्डिळी- है fn he ४०७ (> र सुन्ने राथीतरीएन्राद्राथीतरीएच्रो आलुकोउुत्राहाछकाउइन्न: क्वाञ्चिकीए- १” क को १० I 0०... पना णु YO « शक्न स्ट 39० ळर उप sprog श क» पुनर ज्ञाभ्यां कोड्िकीपुन्नो वेदन्तीपुचादेदथवीपुच्ः काशकेयीशुत्रात्काशकेयीएन: भाचीनयोगीपुत्रात्ताचीनयोगीएन्नः हाजीवीपुत्रारखजीवीपुन्रः आज्वीपुना- दासुरिदासिनः आ्राश्चीएत्र आासुरायणादाशुरायण आरुरेरासुरिः ॥२॥ उद्दाळकाहद्वाळको5डणादरूण उ घेशिः छश्रेः याजवल्वयायाजवल्त्य उद्दाळकाहु दाळको5ड्णादरूण उपवेशेरुपवेशिः झुश्रेः |.) ® ९७ >> oe oss न वाथ्यो |] नी 200०० ९ से काशिवाजश्रवलो घाजशचा जहार! बाध्यागाश् हा चाब्याध्योगो सिट A) “53 ¢ ्वाईगणादसितो चापगणो इरितार्कऱयपाद्धरितः कश्यप: शिल्पात्क- इग्रपाच्छिट्पः कश्यपः कञ्यपाने्ुवेः कश्यपो नेख्नुचिवाचो चागास्सिण्या अस्थिण्यादित्यादादिलद्यानीसानि झछ्ञाबि यजूइणि वाजसनेधेन याझवः ल्क्येनाख्यायन्ते ॥ ३॥ समानमा खांजीदीएुग्राल्लांजीबीएुत्रो साण्डू” काथनेमोण्डूकायनिरसाण्डव्यान्माण्डव्यः कत्लास्कोस्सो आ हिस्येसो हिर्थिवीस- कक्षायणाद्ामक॒क्षायणः शाण्डिस्याच्डाण्डिल्यो घाल्याह्वात्यः छुः छुशिये- झूवचसो राजलम्बायना्शवदचा राजस्तस्बायनस्तुरात्कावपेणाशुरः कावपेयः a 75 शैताश्वचरोपनिषत्‌ ॥ ११ ॥ १२१ अजापतेः अ्जापतिन्रेश्षणो बरह्म खयंशु अह्णे नमः ॥ ४ ॥ इति पठे पञ्चमं आहयणम्‌ ॥ ५ ॥ ॥ इति बृहदारण्यकरोपनिषत्ससाधप्ता ॥ ३० ॥ 3 पूर्णसदः पूर्णेस्रिदं पूर्णात्पूणेसुदच्यते ॥ पूर्णस्य पृर्णेमादाय पूर्णमेवाव- शिष्यते ॥ २ शान्ति; शान्तिः शान्तिः ॥ ` म्धेताश्वतरोपनिणल्‌ ॥ ११ ॥ मृथ्सोऽध्यायः ॥ १ ॥ ॐ सहनावततु सहनो झुनक्त सह वीर्य करवावहे ॥ तेजखिनावधीतमस्तु सा चिद्विषावहे ॥ २ झान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ ॐ ब्रह्मवादिनो चद्न्ति ॥ कि कारणं घर्म ङतः स्म जाता जीवास केन छ च संग्रतिष्ठाः । अधिएिताः केन सुखेतरेपु वर्तासहे ब्रह्मनिदो व्यवस्थास्‌ ॥ १ ॥ कालळस्नभावो नियतिर्यदच्छा सूतानि योनिः पुरुष इति 'विम्त्यस्‌ । संयोग एपां नत्वात्मभावादात्माप्यनीशः सुखदुःखहेतोः ॥ २॥ ते ध्यान- योगाजुगता अपइयन्देवात्मशक्ति स्वगुणेनिगूढास्‌। यः कारणानि निखिलानि तानि काखात्सयुक्तान्यधितिएत्यकः ॥ ३॥ तमेक्रनेसि त्रिवृतं पोडान्तं शतार्धारं विंझतिमरत्मरास्रिः । अष्टकेः पड्सिविश्वरूपेकपाइां त्रिमार्गभेदं द्विनि- 'सित्तकमोहस्‌ ॥ ४ ॥ पञ्चज्रोतोस्डं पञ्चयोन्युअवक्गां पञ्चप्राणोस पञ्चछुङ्भ्या- 'दिसूराच्‌ । पञ्चावता पञ्चदुःखोघवेगां पञ्चाराद्भेदां पञ्चपर्चामधीसः ॥ ५ ॥ सर्वाजीचे सर्वसंस्थे वृइन्ते तस्मिन्हसो आस्यते बह्ाचक्े। एथगात्मानं मे रितारं चच सत्वा ज॒एस्ततस्तेनारूतस्वसेति ॥ ६ ॥ उद्गीतमेतस्परमं तु. व्रझ तस्मिखय॑ झुप्रतिष्ठाक्षरं च। अत्रान्तरं ्रह्मचिदो विदित्वा छीना ब्रह्मणि तत्परा योनि- झुक्ताः ॥ ७ ॥ संघुक्तमेतवक्षरभक्षरं च व्यक्ताव्यक्त भरते विश्वमीशः । अ- नीञ्चश्वात्मा बध्यते सोक्तभावाउ्जञात्वा देवं सुच्यते सर्वपाशः ॥ ८ ॥ ज्ञाज्ञौ द्वाचजावीशानीशावजा हेका सोळुभोथार्थयुक्ता । अनन्तश्चात्मा विश्वरूपो हकती त्रयं यदा चिन्दते ब्रह्ममेतत्‌ ॥ ९ ॥ क्षरं प्रधानमस्ताक्षरं हरः क्षरा- स्सानावीझञते देव एकः । तस्यासिध्याचाथयोजनात्तत्वभावाद्धयश्चान्ते विश्व- सायानियृत्ति: ॥ ३० ॥ ज्ञास्वा देवं सर्वेपाशापहानिः क्षीण: छ्लेशजेन्सरूत्यु- अहाणिः । तस्याभिव्यानाच्चतीयं देहभेदे विश्वेश्वयं केवल आप्तकामः ॥ ११ ॥ एतज्लेय निद्ममेवात्ससंस्थ नातः परं वेदितव्यं हि किंचित्‌। भोक्ता भोग्यं ओरितारं च सत्वा सब ग्रोक्तं त्रिविध नह्मसेतत्‌ ॥ १२ ॥ चह्वेयैथा योनिग- तस्य भूतिने रयते नेव च लिङ्गनाशः । ख भूय एवेन्धनयो नियुह्यस्तद्गो भर्य वे प्रणवेन देहे ॥ ३३ ॥ खदुहसरणि कृत्वा प्रणवं चोत्तरारणिम्‌ । ध्याननि- १२२ इश्याद्युपनिपत्सु- सैथनाभ्यासादेव पश्येक्षिगूढवत ॥ १४ ॥ तिलेषु तेल दधनीव सर्पिरापः खोतस्खरणीघु चामिः । एवमात्मात्मनि गृह्यतेऽसौ सत्येनेनं तपसा योडयुप- उयति ॥ १५ ॥ सर्वच्यापिनमात्मान क्षीरे सपिरिवार्पितस्‌। आत्मविद्यातपो- मूल तद्ह्योपनिपत्परे तहह्योपनिपत्परमिति ॥ १६ ॥ इति श्वेताश्वतरोपनिपत्सु प्रथमोऽध्यायः ॥ ३ ॥ | द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ युञ्जानं प्रथमं मनस्तत्त्वाय सविता धियः । अम्नेज्योतिर्निचायय पृथिव्या अध्याभरत्‌॥ ३ ॥ युक्तेन मनसा वयं देवस्य सवितुः सवे । सुवर्गेयाय झाकल्या ॥ २ ॥ युक्त्वाय मनसा देवान्स्सुचयेन्तो थिया दिवम्‌ । बृहज्योत्तिः करिष्यतः सबिता प्रसुवाति तान्‌ ॥ ३ ॥ युक्षते.सन उत युअते थियो विप्ना विप्रस्य वृहतो विपश्चितः । विहोत्रा दधे वयुना विदेक इन्मही देवस्य सचितुः परिष्टुतिः ॥ ४ ॥ युजे वां ब्रह्म एवय नसोसिविश्वोकायन्ति पथ्येव सूराः । ञण्वन्ति विश्वे अस्तस्य पुत्रा आये धामानि दिव्यानि तस्थुः ॥ ५ ॥ असि- गन्राभिमध्वते वायुयेत्रासियुज्यते । सोसो यत्रातिरिच्यते तत्र संजायते सनः ॥ ६ ॥ सचित्रा प्रसवेन जुपेत मद्य पूव्येस्‌ ? तत्र योनिं झण्वसे नहि ते पू- वंमक्षिपत्‌ ॥ ७ ॥ त्रिरुन्नतं स्थाप्य समं शरीरं हदीन्द्रियाणि मनसा संनि- ध्य । प्रह्मोडुपेन प्रतरेत विद्वान्जोतांसि सवोणि भयाचहानि ॥ ८ ॥ माणा- न्प्रपीब्बेह स युक्तचेष्टः क्षीणे प्राणे नासिकयोच्छुसीत । दु्ाश्वयुक्तसिव वाइसेनं विद्वान्सनों भारथेताप्रमत्तः ॥ ९ ॥ ससे शुचो शककेरावह्विवाछुका- चिवजिते शाव्दजळाश्रयादिसिः । सनोऽनुकूले न उ चक्ुपीडने युहानिचाता- श्रयणे प्रयोजयेत्‌ ॥ १० ॥ नीहारधूमाकोनळानिळानां खद्योतविद्युत्स्फटिक- दइशिनास ॥ एतानि रूपाणि एुरःसराणि ब्रह्मण्यभिव्यक्तिकराणि योगे ॥११॥ रथ्व्याप्यतेजोऽनिरखे समुत्यिते पञ्चात्मके योगगुणे प्रदत्त । न तस्य रोगो न जरा न झत्यु: ग्रासय योगाझिमयं शरीरस ॥ ३२ ॥ लघुत्वसारोग्यसळो- ळुपत्वं चर्णप्रसाद स्वरसाष्ठदं च । गन्धः छुसो मून्रपुरीपसढप योगप्रदृत्ति प्रथमाँ वदन्ति ॥ १३ ॥ यथैव निम्बं झुदयोफलिए्ठ तेजोमय आजते तत्सुधा- तस्‌ । तद्वात्मतत्त्व प्रससीक्ष्य देही एकः झताथो भवते वीतशोकः ॥ १४॥ यदात्सतस्वेन तु मह्मतत्त्वं दीपोपमेनेह युक्तः अपश्येत्‌ । अर्ज भवं सर्वेतत्वे- वुद्ध जञात्वा देवं सुच्यते सर्चपाकेः ॥ १५ ॥ एपो इ देवः प्रदिशोऽु सदी: पूर्वा ह जातः स उ गर्भे अन्तः। स एव जातः स अनिष्यसाणः ग्रख? ड्वजनाखिष्टति सर्वतोख्ुखः ॥ १६ ॥ यो देवो$्यो योडण्सु यो विध खुव" श्वेताश्वतरोपनिषत्‌ ॥ ११ ॥ १२३ नमाविवेश । य ओपधीपु यो वनस्पतिपु तस्मे देवाय नमो नसः॥ १७॥ . इति श्रेताश्वतरोपनपत्सु द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ य एको जालवानीशत इंशनीसिः सर्वोा्दोकानीशत इंशनीमिः । य ए- चेक उद्भवे संभवे च य एतद्विदुरस्तास्ते भवन्ति ॥ १ ॥ एको हि रुद्रो न द्वितीयाय तस्थुर्य इमाहोकानीझत इैशनीमिः । ग्रत्यङ्जनास्तिष्ठति संचु- कोचान्तकाले संसृज्य विश्वा भुवनानि गोपाः ॥ २ ॥ विश्वतश्वक्षुरुत चिश्व- तोझुखो विश्वतोबाहुरुत विश्वतस्पात्‌ । संबाहुभ्यां धमति सं पतत्रद्यार्वासूमी जनयन्देव एकः ॥ ३ ॥ यो देवानां प्रभवश्चोद्भवश्च विश्वाधिपो रुद्रो महाप: । हिरण्यगर्भ जनयासास पूर्व स नो चुड्या झुसया संयुनक्तु ॥ ४ ॥ याते सुद्र शिवा तनूरघोरा पापकाशिनी । तया नस्तनुचा शातसया गिरिशन्तासि- चाकशीहि ॥ ५ ॥ यासिपुं गिरिशं त हस्त विभर्ष्यस्तवे । शिवां गिरित्र तां कुरु सा हिसीः पुरुष जगत्‌ ॥ ६ ॥ ततः परं ब्रह्म परं बृहन्तं यथा निकाय सर्चेसूतेषु गूढस्‌ । विश्वस्येकं परिवेष्टितारमीशां तं ज्ञास्वा्वता भवन्ति ॥ ७॥ वेदाहमेतं पुरुष महान्तमादित्यचण तमसः परस्तात्‌ । तमेव चिदित्वातिद्ध- त्युसेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय ॥ ८ ॥ यस्मात्परं नापरमस्ति किंचिद्य- स्मान्नाणीयो न ज्यायोऽस्ति कञ्चित्‌ । वृक्ष इव स्तव्यो दिचि तिष्ठव्येकस्तेनेदं पूर्ण एुरुपेण सर्वस्‌ ॥ ९ ॥ ततो यदुत्तरतरं तदरूपमनामयस्‌ । य एतद्विदु- रस्टतास्ते भवन्त्यथेतरे दुःखसेवापि यन्ति ॥ १० ॥ सवोननशिरोग्रीव: सर्व- भूतगुहाशयः । सर्वव्यापी स भगवान्‌ तस्पात्सर्वगतः शिव: ॥ ५१ ॥ महा- न्प्रसुवैं पुरुपः सत्वस्येप प्रवतेकः । सुनिर्सेलामिमां प्रासिमीशानो ज्योतिर- व्यय: ॥ १२॥ अङ्गुष्टमात्रः पुरुपोडन्तरात्का सदा जनानां हृदये संनिविष्ट:। हृदा मनीपी मनसाभिछुप्ती य एंतद्विदुरस्तास्ते भवन्ति ॥ १३ ॥ सहख- शीषा पुरुषः सहखाक्षः सहस्रपात्‌ । स भूमि बिश्वतो दृत्वात्यतिष्ठदद्या हुलूस्‌ ॥ १४ ॥ पुरुप पुवेद< सद यद्भूत यच अव्यम्‌ । उताद्धतत्वखशानो यदसे- नातिरोहति ॥ १५ ॥ सर्वतःपाणिपादं तत्सर्वतो5क्षिणिरोमुखस । सर्वतः अुतिसलछोके सर्वसादृत्व तिष्टति ॥ १६ ॥ सवेल्द्रिययुणाभास सरवेन्द्रियाविव- जितस्‌ । सर्वस्य प्रभुमीशानं सर्वस्य शरणं वृहत्‌ ॥ १७ ॥ नवद्वारे पुरे देही हथ्सो लेलायते वहिः । वशी सर्वस्य लोकस्य स्थावरस्य चरस्य च ॥ १८ ॥ अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पइ्यत्यचक्षुः स छणोत्यकणे: । स वेत्ति चेद्यं न च तस्यासि चेत्ता तमाहुरश्यं पुरुष महान्तरू्‌ ॥ १९॥ अणोरणीयान्महतो मही- चानात्मा गुहायां निहितोऽस्य जन्तोः । तमक्रलुं पञ्यति वीतशोको धातुः १२४ इशाद्युपनिएत्सु- प्सादान्महिसानसीशम ॥ २० ॥ वेदाहमेतमजरं पुराण स्वात्मानं सर्यगतं चिञ्ु्वात्‌ । जन्मनिरोधं प्रवदन्ति यस्य ब्रह्मवादिनो हि प्रवदन्ति निलम ॥ २१ ॥ इति श्रेताश्वतरोपनिपत्खु तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ य एको वर्णो वहुधा झक्तियोगाद्वणीननेकाश्निहितार्थो दधाति । विचेति चान्ते चिश्वसादी स देवः स नो छुआ शुभया संयुनछु ॥ १ ॥ तदेवासि- स्तदादितद्यसद्दायुस्तदु चन्द्रमाः । तदेव छुक्र तद्ह्म तदापस्तसाजापतिः ॥२॥ त्व खी त्य पुमानसि रवं कुमार उत वा कुमारी । स्व जाणी दण्डेन वंचसि' त्दं॑ जातो भवसि विश्वतोसुखः ॥ ३॥ नीलः पतङ्गो इरितो ळोहिताक्षस्त- डिदर्भ ऋतवः ससुद्रा:। अनादिसस्वं विसुत्वेन वतेसे यतो जातानि झुव- नानि विश्वा ॥ ४ ॥ अजामेकां लोहितछुछ्ककष्णां बह्वीः अजाः स॒जमानां स- रूपा: । अजो ह्येको डुपसाणोऽचुशेते जहात्येनां शुक्तमोयासजोऽन्यः ॥ ५ ॥ द्वा सुपण सयुजा सखाया समानं छृक्षं परिपस्दजाते। तयोरन्यः पिप्प स्वा" ृत्यनश्चन्नन्योऽसिचाकशीति ॥ ६ ॥ समाने दकष पुरुषों निमझोऽनीशया शो- चति सुह्यमानः । जुष्टं यदा पश्यत्यव्यमीशसस्य सहिसाचगिति वीतशोकः ॥ ७ ॥ नरचोऽक्षरे परमे व्योसव्यस्सिन्देवा अधिचिश्चे निपेदुः । यस्तन्न वेद क्विरूचा करिष्यति य इत्तद्विदुस्त इसे समासते ॥ ८ ॥ छन्दांसि अज्ञा: क्रतवो ब्रतानि भूत सब्य यच्च वेदा वदन्ति । अस्मान्मायी रूजते विश्वसेतत्तर्सि- श्वान्यो मायया संनिरुद्धः ॥ ९ ॥ मायाँ तु प्रकृति विद्यान्मायिनं चु महेश्व- रस्‌ । तस्थावयवथूतेस्तु व्यासं सर्वमिद जगत्‌ ॥ ९० ॥ यो योनि योनिस- वितिष्टलयेको यस्मिन्निदं संच विचति सर्वेस्‌ । तमीजानं वरदं देवमीड्यं नि" चाय्येमां झान्तिमत्मन्तसेति ॥ १३ ॥ यो देवानां प्रसचश्वोद्धवश्व विश्वाधिपो र॒द्रों महर्षि: । हिरण्यगर्भ पश्यति जायमानं स नो बुड्या छुमया संयुनक्त ॥ १२ ॥ यो देवानामधिपो यर्मिल्लोका अधिश्रिताः । य ईशेऽस्य द्विपदश्व- तुप्पदः कस्मै देवाय हविषा विधेस ॥ १३ ॥ सूक्ष्मातिसूदमं कलिलस्य मध्ये विश्वस्य ्टारमनेकरूपस्‌ । विश्वस्यकं परिवेष्टितारं ज्ञात्वा दियं शांन्तिमत्यः न्तमेति ॥ १४ ॥ स एव काले शुवनस्य गोशा विशधाधिपः सर्वभूतेपु गूढः । यस्सिन्युक्ता ब्रह्मपंयो देवताश्च तमेवं ज्ञास्वा झत्युपाशांरिछनत्ति ॥ १५ ॥ घृतास्परं सण्डमिवातिसूईमं ज्ञात्वा शिवं सर्वभूतेपु गूढस्‌ । विश्वस्यैकं परिवे- टितारं ज्ञात्वा देवं खुच्यते सर्वपादा: ॥ ३६ ॥ एप चेदो विश्वकर्मा महात्मा सदा जनानां हृदये संनिविष्टः । हृदा सचीपी मनसा5सिछुसो य एतदिदुरर- तास्ते भदन्ति ॥ १७ ॥ यदा तसस्तञ्ञ दिवा न रात्रिर्न सन्न चासच्छिव एव शेताधतरोपनिणत्‌ ॥ ११ ॥ १२५ केवळ: । तदक्षरं तत्सवितुर्वरेण्यं अज्ञा च तस्मात्प्रसृता पुराणी ॥ १८ ॥ नेन- भूध्दे न तिर्यञ्चं न सध्ये परिजयभत्‌ । न तस्य अतिसा अखि थस्य नास स- हद्यशः ॥ १९ ॥ न संदशे तिति रूपभस्य न चक्षुपा पश्यति कश्चनेनस्‌ । हदा हृदिस्थं मनसा य पुनसेव विदुरस्तास्ते भवन्ति ॥ २० ॥ अजात इत्येचं कश्चिङ्गीरुः प्रतिपद्यते । रङ्ग यत्ते दक्षिणं सुखं तेन सां पाहि नित्यम्‌ ॥२१॥ सा नस्तोके तनये सा न आयुपि सा नो गोएु मा नो अश्वेषु रीरिषः । वी- रान्मा नो इद्र सामिनोऽवधीईचिष्सन्तः सदसित्त्वा हवामहे ॥ २२ ॥ इति खेताश्वतरोपनिपर्छु चषुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥ द्वे अक्षरे ब्रह्मपरे स्वनन्ते विद्याचिधे निहिते यत्न गूढे । क्षरं त्वविद्या झश्धतं उ विच्या चिद्याचिद्ये इशते यस्तु सोऽन्यः ॥ १ ॥ यो योनि योनिन- वितिएत्येको चिश्वानि रूपाणि योनीश्च सचोः । ऋषिं प्रसूत कपिलं यस्तमभे झाचेर्विभर्ति शायसानं च पर्येत्‌ ॥ २॥ एकेकं जाळं बहुधा विकुर्चज्चस्मिन्श्षेन्न संचरत्येष देवः ॥ भूयः सट्टा थतयस्तथेशः सर्वाधिपत्यं कुरुते महात्मा ॥३॥ सवो दिज्ल ऊध्पेसधश्च तिथेक्प्रकाशयन्थाजते यद्गङ्चान्‌ । एवं स देवो भय- वान्दरेण्यो योनिस्वभावानधितिएस्येकः ॥ 8 ॥ यच्च स्वभावं पचति दिश्व- योनिः पाव्यांश्च सवीन्परिणासयेद्यः । सर्वमेतद्विः्वसघितिष्ठत्येको गुणाश्च सर्वान्विनियोजथेयः ॥ ५ ॥ तद्वेदणुह्मोपनिषत्सु गूढं तद्रह्या चेदयते ब्रह्मयो- निस्‌ । ये पूल देवा घरपयश्च तद्विदुस्ते तन्मया अद्धृता वे बसूदुः ॥ ६॥ गुणान्दयो यः फरूकसेकतों छूतस्य तस्यच त चोपभोक्ता ! स विश्वरूपस्िगु- णस््िवत्सी आणाधिपः संचरति स्वकर्भसिः ॥ ७ ॥ अङ्गुष्ठमात्रो रचितुल्यरूपः संकल्पाइंकारससन्चितो यः। शुद्धेयुणेनात्मगुणेन जब आराअसान्रोऽप्यपरोऽपि इष्टः ॥ ८ ॥ वाछाअशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च। भागो जीवः स निशेयः स चानन्त्याय कर्पते ॥ ९ ॥ वेव सी ब पुसानेप न चेवायं नपुं- सकः । यद्यच्छरीरभादत्ते तेन तेन स युज्यसे ॥ ३० ॥ संकल्पनस्पशनदष्टि- मोहेघौसांडुदृटयात्मचिद्द्धञन्म । कमाजुगान्यजुळसेण डेही स्थानेषु रूपाण्य- सिसंभ्रपयते ॥ ११ ॥ स्थूलानि सूक्ष्माणि बहूनि चेच रूपाणि देही खगुणदे- णोति । ज्हियाशुणेरात्मयुणेश्च तेपां संयोगहेदुरपरोऽपि इष्टः ॥ १२ ॥,अनाय- नन्तं कलिलस्य सध्ये विश्वस्य स्रष्टारमनेकरूपञ्‌ । विश्वस्येके परिवेष्टितारं ज्ञात्वा देव झुच्यते सर्वपारीः ॥ १३ ॥ आावग्राझमनीडाख्यं भावाभावकरं दिवस्‌ । कळासगेकरं देवं थे बिढुस्ते जहुस्वचुस्‌ ॥ १७ ॥ इति खेताश्वतरो- 'यनिदत्सु पञ्चमोऽभ्यायः ॥ ५ ॥ १२६ इशाधुपनिपत्सु- षृष्ठोऽघ्यायः ॥ ६ ॥ खभावमेके कवयो वदन्ति काळं तथान्ये परिसुद्यमाना: । देवस्येप सहिसा तु लोके येनेदं आम्यते व्रह्मचक्रस्‌ ॥ ३ ॥ येनावृर्त नित्यमिदं हि सवे ज्ञः काछकालो गुणी सर्वेविद्यः तेनेशितं कमै विवतेतेह पृथ्व्याप्यतेजो5निळखानि चिन्त्यम्‌ ॥ २ ॥ तस्कसे कृत्वा विनिवत्ये सूयस्तस्वस्य तरवेन समेत्य योगर्र । एकेन दवार्थ्या रिभिरष्टमिवो कालेन चेवात्मगुणेश्व सूक्ष्मेः ॥ ३ ॥ आरभ्य कमीौणि गुणान्वितानि भावांश्व सवोन्विनियोजयेद्यः । तेपामआावे कृतकर्मे नाशः कर्यक्षये याति स॒ तत्वतोऽन्यः ॥ ४ ॥ आदिः स संयोगनिसित्त- हेतुः परिख्िकाळादकलोऽपि दष्टः । तं विश्वरूपं भवभूतमीड्यं देवं स्वचित्त- स्थमुपाख पूर्वम्‌ ॥ ५ ॥ स दृक्षकाकाक्कतिसिः परोऽन्यो यस्मात्प्रपञ्चः परि- वसेते यम्‌ । धमोवह पापचुदं भगेशं ज्ञात्वास्मस्थसस्तं विश्वथास ॥ ९॥ तमीश्वराणां परमं महेश्वरं तं देवतानां परमं च देवतम्‌ । पतिं पतीनां परमं परस्ताद्विदाम देवं झुवनेशमीड्यस्‌ ॥. ७ ॥ न तस्य कार्य करणं च विद्यते न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते । परास्य शक्तिविविषेव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवळक्रिया च ॥ ८ ॥ न तस्य कंश्चित्पतिरस्ति लोके न चेशिता नेव च तस्य लिङ्गम्‌ । स कारणं करणाधिपाधिपो न चास्य कश्चिजनिता न चाधिपः ॥ ९ ॥ यस्तूणेनाभ इव तन्तुसिः प्रधानजेः स्वभावतः! देच एकः स्वसाद्र्णोति स नो दधातु व्रह्माव्ययम्‌ ॥ १० ॥ एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । कमौध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता के- बलो निर्गुणश्च ॥ ११ ॥ एको वशी "निष्क्रियाणां बहूनामेकं बीज वहुधा यः करोति । तमात्मस्थं येश्चुपश्यन्ति धीरास्तेषां सुखं शाश्वत नेतरेपास्‌ ॥१२॥ नियो नित्यानां चेतनश्रेतनानासेको वहूनां यो विदधाति कामान्‌ । तत्कारणे सांख्ययोगादिगस्यं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः ॥ १३ ॥ न तत्र सूर्या आति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो आन्ति ङुतोऽय्मझिः । तसेच सान्तम- चुसाति सब तस्य आसा सरवस्िदं बिभाति ॥ १४॥ एको हईसो झुवनः सास्य मध्ये स एवाशिः सलिले संनिबिष्टः। तमेव विदित्वातिञत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय ॥१५॥ स विश्वकृद्धिश्वविदात्मयोनिशेः कालकालो गुणी सरचेचिद्‌' यः | प्रधानश्षेत्रज्ञपतिगुणशः संसारसोक्षस्थितिबन्धहेतुः:॥ १४१ स तन्मयो -हार्तत इंशसंस्थो ज्ञः सर्वगो झुवनस्यास्य गोता । य इंरोड्य जगतो नित्यमेव नान्यो हेतुर्वि्यत इेशनाय ॥१७॥ यो बरह्माणं विद्धाति पूव यो वै वेदाश्च प्रहिणोति तझ्ष। त४ ह देवमात्मचुदधिमकाशं सुचे शरणम ग्रपचे ॥ १८ ॥ निष्कल निष्क्रिय शान्तं निरवद्यं निरञ्जनम्‌ । अस्तस्य 'पर* ताशी बरह्मविन्दूपनिषत्‌ ॥ १२ ॥ १२७ सेतुं दृग्घेन्यनमिवानलम्‌ ॥१९॥ यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः । तदा देवमचिज्ञाय दुःखस्यान्तो भविप्यति ॥ २०॥ तपःप्रभावा देवम्रसादाचच ब्रह्म ह श्वेताश्वतरोऽथ विद्वान्‌। अत्याश्रमिभ्यः परमं पवित्र प्रोवाच सम्यग्रुपि- सङ्कजुष्टस्‌ ॥ २१ ॥ चेदान्ते परमं युद्ध पुराकल्पे प्रचोदितम्‌ । नाप्रशान्ताय दातव्यं नापुत्रायाशिष्याय वा पुनः ॥ २२ ॥ यस्य देवे परा भक्तियंथा देवे तथा गुरो । तस्यते कथिता ह्यर्थाः म्रकादान्ते महात्मनः प्रकादान्ते महात्मन इति ॥ २३ ॥ इति श्रेताश्वतरोपनिपत्सु पष्टोऽध्यायः ॥ ६ ॥ ॐ सहनाववतु सहनो आुनक्तु सह वीर्यं करवावहै ॥ तेजखिनावधीतम- स्तु सा विद्विषावह । ३“झान्तिः शान्तिः शान्ति ॥ १ ॥ इति कृष्णयजुरवेंदीयश्वेताश्वतरोपनिपत्संपूर्णा ॥ _ख्रहवाबिन्दूपनिषत्‌ ॥ १२ ॥ अस्टृतविन्दूपनिपद्धेचं यत्परमाक्षरम्‌ । तदेव हि न्रिपाद्रामचन्द्राख्यं नः परा गतिः ॥ डे सह नाववत्विति शान्तिः ॥ ॐ सनो हि द्विविधं प्रोक्त शुद्ध चाशुद्धमेव च । अझुद्ध काससंकहप शुद्ध कामविचजितम्‌ ॥ १॥ मन एव अचुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । बन्धाय विपयासक्तं झुक्त्ये निर्विपयं स्मुतम्‌ ॥ २ ॥ यतो निर्विषयस्यास्य मनसो सुक्तिरिष्यते। तस्मान्निर्विपय नित्यं मनः कार्य सुसुक्षणा ॥ ३ ॥ निरस्तविपयासङ्गं संनिरुद्धं मनो हृदि । यदा यात्यु- न्मनीभावं तदा तत्परमं पदम्‌ ॥ ४ ॥ तावदेव निरोद्धव्यं यावद्धुदि गत क्ष- यस्‌ । एतज्ज्ञानं च मोक्षं च अतोऽन्यो ग्रन्थविस्तरः ॥ ५ ॥ ३ ॥ नेच चिन्त्यं न चाचिन्त्यमचिन्त्यं चिन्त्यमेव च । पक्षपातविनिसुक्त ब्म संपद्यते तदा ॥ ६ ॥ स्वरेण संघयेद्योगमस्वरं भावयेत्परम्‌ । अखरेण हि भावेन भावो नाभाव इप्यते ॥ ७ ॥ तदेव निष्कलं ब्रह्म निर्विकल्प निरक्षनस्‌ । तह्ह्माह- मिति ज्ञात्वा ब्रह्म संपद्यते धुवस्‌॥ ८ ॥ निर्चिकर्पमनन्तं च हेतुदृष्टान्तव- जितस्‌ । अप्रसेयमनाद्य च ज्ञात्वा च परमं शिवस्‌ ॥ ९ ॥ न निरोधो न चोत्पत्तिचे वन्द्यो न च शासनस्‌। न सुसुक्षा न युक्तिश्च इत्येपा परमार्थता ॥ १० ॥ २ ॥ एक एवात्मा मन्तव्यो जाग्रत्समसुपुसिपु । स्थानत्रयाद्यती- तस्य पुनर्जन्म न बिद्यते ॥ १३ ॥ एक एव हि सूतात्मा सूते सूते व्यच स्थितः। एकधा वहुधा चेव इश्यते जरूचन्द्रवत्‌ ॥ १२ ॥ घटसंभ्वतमाकाश ळीय- साने घरे यथा । घटो लीयेत नाकाझं तद्वजीवो घटोपमः ॥ १३ ॥ घरव- १२८ | इशा झुपनिषत्सु- दिविधाकारं भिद्यमानं पुनः पुनः । तद्धम न च जानाति स जानाति च नि- त्यक्ष: ॥ १४ ॥ शब्दमायावृतो यावत्तावत्तिष्ठति पुष्करे ॥ भिन्ने तमसि चे- कस्वसेकसेवाचुपश्यति ॥ १७ ॥ ३ ॥ शब्दाक्षरं परं ब्रह्म यस्मिन्क्षीणे यदक्ष- रस्‌ । तद्विद्वानक्षरं ध्यायेद्यदीच्छेच्छान्तिमात्मनः ॥ १६ ॥ द्वे चिद्ये वेदितब्ये तु शब्दबह्य परं च यत्‌ । शब्द्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ ३७ ॥ शन्थसभ्यस्व सेघावी ज्ञानविज्ञानतत्ततः । पलालमिव धान्यार्थी त्यजेड्डल्ध- मशेपतः ॥ १८ ॥ गवामनेकवणानां क्षीरस्थाप्येकवणेता । क्षीरवत्पशय्रते ज्ञानं 'लिङ्गिनस्ठु गवां यथा ॥ १९॥ घृतमिव पयसि निगृढ भूते भूते च वसति चिज्ञानस्‌ । सततं मन्थयितव्यं मनसा सन्थानभूतेन ॥ २० ॥ ज्चाननेन्ने स- मादाय चरेद्वह्विमतः परम्‌ । निष्कलं निमेलं शान्त तदहत्माहमिति स्छतस्‌ ॥ २१ ॥ सर्वेभूताधिवासं च यज्ञूतेपु वसलघि । सबोलुआहकत्वेन तद्स्म्यहं चाझुदेवः तदस्स्यह वासुदेव इति ॥ २२ ॥ ४ ॥ सहेति शान्तिः ॥ इत्यथर्षवेदीया ब्रह्मचिन्दूपनिपत्समासा ॥ ३२ ॥ केवल्योपनिषत्‌ ॥ १३ ॥ केवल्योपनिषद्धेय केवल्यानन्दतुम्द्रस्‌ । केवल्यगिरिजारासं स्रमान्न कठ्येञन्वहरू ॥ ३ सह नाववत्विति शान्तिः ॥ ॐ यथाश्वलायचो भगवन्तं परसेष्िनसुपलसेत्योवाच । अधीहि भगवचस्थ- हावियां वरिष्ठां सदा सद्भिः सेव्यमानां निगूढाम्‌ । यथाऽचिरास्सर्वेपापं व्य- पोह्म परात्परं पुरुषं याति चिद्वाम्‌ ॥ १ ॥ तस्मै स होवाच पितामहश्च श्र- द्वाभक्तिध्यानयोगादवेहिं ॥ २ ॥ न कसैणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अ- डतर्‍्वमानशुः परेण नाक निहितं गुहायां चिञ्ञाजते यद्यतयो ॥ ३ ॥ धिश्ञन्ति वेदान्त चिज्ञानसु निश्रिताथोः संन्यासयोयाध्तयः` शुद्धसच्चाःते । वर" हछळोकेषु पराम्तकाले पराफ्ताः परिसुच्यन्ति सर्वे ॥ ४ ॥ विविक्तदेशे च सुखासनस्थः छुचिः ससग्रीवशिरःशरीरः । अन्लाश्रसस्थ; सकलेन्द्रियाणि निरूध्य अत्रत्या स्वगुरु प्रणम्य ॥ ५ ॥ हुरपुण्डरीकं विरजं विझुडं विचिन्त्य अध्येषिशद विशोकम्‌ | अचिन्यमव्यक्त मनन्तरूपं दिवं प्रश्यान्तसम्टृतं घ- हायोजिय्‌ ॥ ६॥ तसादिमध्यान्तनिहीनसेकं विसुं विदानन्द्सरूपसङ्कुतस्‌ । उमासहायं परसेशर्‌ं प्रभुं त्रिलोचनं नीलकण्ठं प्रशान्त । ध्यात्वा झुनिगे- च्छति शूतयोनिं समससाक्षि दसः परस्तात्‌ ॥ ७ ॥ स ब्रह्मा स दिवः he केतल्योपनिषच्‌ ॥ १३ ॥ १२५९ सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः स्वराट्‌ । स एव विष्णुः स प्राणः स काळो5म़िः स चन्द्रमा: ॥ ८ ॥ स एव सरवे यद्भूतं यच्च भव्यं सनातनम्‌ । ज्ञात्वा तं सृ- त्युसत्येति नान्यः पन्था विसुक्तये ॥ ९ ॥ सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । संपञ्यन्त्रह्म परमं याति नान्येन हेतुना ॥ १० ॥ आत्मानमरणिं झर्दा प्रणवं चोत्तरारणिस्‌। ज्ञाननिमेथनाभ्यासारपापं दहति पण्डितः॥११॥ स एव सायापरिसोहितात्मा शरीरमास्थाय करोति सर्वैस्‌ । खियन्नपानादि- दिचित्रभोगः स एव जाअस्परितृसिसेति ॥ १२ ॥ स्वमे स जीव; सुखदुःख- सोक्ता स्वसाग्रया कल्पितजीवलोके । सुपुतिकाले सकले विलीने तमोऽसि- सूतः सुखरूपसेति ॥ १४ ॥ पुनश्च जन्मान्तरकमैयोगात्स एव जीवः स्वपि- ति अबुद्धः । पुरत्नये क्रीडति यश्च जीचस्ततः सुजातं सकलं बिचित्रम्‌ ॥ आ- भारसानन्द्सखण्डवोध यस्सिंछरय याति पुरत्रयं च ॥ १४ ॥ एतस्माज्जायते भाणो सनः सर्वेन्द्रियाणि च। खं वायुज्योतिरापश्च पृथ्वी विश्वय धारिणी १ १५॥ यत्परं ब्रह्म सवोत्मा विश्वस्यायतनं सहत्‌। सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं नित्य स स्वसेव त्वसेव तत्‌ ॥१६॥ जाग्रस्स्वससुपुर्या दिप्रपञ्चं यत्प्रकाशते । तद़ह्माह- सिति ज्ञास्वा सर्वबन्धैः प्रसुच्यते ॥ १७॥ निषु धामसु यद्भोग्यं भोक्ता भोगश्च यद्भवेत्‌" तेस्यो बिळक्षणः' साक्षी चिन्मात्रोऽहं सदाशिवः ॥ १८ ॥ सय्येद. सकर जातं मयि सद प्रतिम । मयि सर्च लयं याति तद्नह्मा- दयसस्म्यहस््‌ ॥ १९ ॥ प्रथमः खण्डः ॥ ३ ॥ अणोरणीयानहमेव तद्वम्महानहं विश्वमहं विचित्रम्‌ । पुरातनोऽहं पुरुपो- ऽहसीक्षो हिरण्मयोऽहं शिवरूपमस्मि॥ २०॥ अपाणिपादोज्हमचिन्लशक्तिः पझ्याम्यचक्लुः स झणोस्यकणः। अहं चिजानामि विविक्तरूपो न चास्ति वेत्ता सम '्वित्सदाहस्‌ ॥ २१ ॥ चेदेरनेकेरहसेव वेयो वेदान्तङद्वेदविदेव चाहम्‌ । न्‌ पुण्यपापे अस नास्ति याशो न जन्म देहेन्द्रियलुद्धिरस्ति ॥ २२ ॥ न सू- मिरापो न चं वह्लिरस्ति न चानिलो सेऽस्ति न चाम्बरं च। एवं चिदित्वा परमात्मरूपं गुहाशयं निष्कलमद्वितीयम्‌ ॥ २३ ॥ समस्तसाद्मिं सदस द्विहीनं अयाति शुद्ध परमात्सरूपस्‌ ॥ यः शतद्द्रियमधीते सोऽञ्निपूतो भवति स वायुपूतो भवति स आत्मपूतो भवति स सुरापानात्पूतो भवति स ब्रह्मह- त्यायाः धूतो भवति स सुबर्णस्तेयात्यूतो अवति स कृत्याङ्त्यात्पूतो अवति तस्माद्चिसुक्तभाश्रितो भवस्विल्याश्रसी सर्वदा सकृद्वा जपेत्‌ ॥ अनेन ज्ञानसासोति संसाराणेचचाशनस्‌। तस्यादेचं विदित्वैनं केवल्यं पदसक्चते कॅंचल्यं पद्सञ्खुत इति ॥ २४॥ द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ ॐ सहनाचच- स्विति शान्तिः ॥ इत्यथर्ववेद्दीया केवल्योपनिपत्समाप्ता ॥ १३ ॥ अ. उ. ९ लत ऑरशाशिणिण १३० | इशायुपानपत्सु- जाबालोपनिषत्‌ ॥ १४ ॥ जाबालोपनिषत्ख्यातं संन्यासज्ञानगोचरम्‌ । वस्तुतस्र पदं ब्रह्म स्वमात्रमवशिष्यते ॥ अ पूणेमद्‌ इति शान्तिः ॥ ३४ वृहस्पतिरुवाच याज्ञवल्क्यं यदनु कुरुक्षेत्र देवानां देवयजनं सर्वेषां भूतानां बह्मसदनम्‌ । अविसुक्त वे कुरुक्षेत्र देवानां देवयजनं सर्वेपां भूतानां ब्रह्मसदनम्‌ । तस्माद्यत्र कचन गच्छति तदेव मन्येत तदविसुक्तमेव । इदं चे कुरुक्षेत्र देवानां देवयजनं सर्वेपां भूतानां -्रह्मसदनस्‌ ॥ अन्न हि जन्तोः प्राणेपूत्ळममाणेपु रुद्रस्तारकं ब्रह्म व्याचष्टे येनासावस्तीभूत्वा सोक्षीभवति तस्मादविसुक्तसेव निपेवेत अविसुक्तं न विसुञ्चेदेवमेवेतद्याज्ञवल्क्यः ॥ १ ॥ अथ हनमत्रिः पप्रच्छ याज्ञवल्क्यं य एयोऽनन्तोऽच्यक्त आत्मा तं कथमहं विजानीयामिति ॥ स होवाच याज्ञवल्क्यः सोऽविस्ुक्त उपास्यो य एपोऽन- न्तोऽव्यक्त आत्मा सोडविसुक्ते प्रतिष्ठित इति ॥ सोऽविसुक्तः करिमन्प्रतिष्ठित इति । चरणायां नाञ्यां च सध्ये प्रतिष्टित इति ॥ का चे चरणा का च नाशीति । सर्वानिन्द्रियकृतान्दोषान्वारयतीति तेन. वरणा भवति ॥ सर्वा- निन्द्रियक्कतान्पापान्नाशयतीति तेन नाशी भवतीति ॥ कतमं चास्य स्थानं अवतीति । झवोघ्रोणस्य च यः संधिः स एप द्योलोंकस्य परस्य च संधिसंव- तीति । एतंद् संधिं सन्ध्यां ब्रह्मविद्‌ उपासत इति । सोऽविसुक्त उपास्य इति । सोऽविसुक्त ज्ञानमाचष्टे । यो वैतदेवं वेदेति ॥ २ ॥ अथ हेनं ब्रह्म- चारिण ऊचुः किं जप्येनाङ््ृतत्वं ब्रूहीति ॥ स होवाच याज्ञवल्क्यः । शतरु- द्वियेणत्येतान्येच ह वा अस्तस्य नामानि ॥ एसेह वा अस्तो भवतीति एवमेवेतद्याज्ञवल्क्यः ॥ ३ ॥ अथ हैनं जनको वेदेहो याजवल्क्यसुपस- सेत्योवाच भगवन्संन्यासं ब्रूहीति । स होवाच याज्ञवल्क्यः । ब्रह्मचर्य परिसमाप्य सही भवेत्‌ । गृही भूत्वा वनी भवेत्‌ । वनी भूत्वा ्रन्रजेत्‌ । यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव परन्रजेद्वहाद्वा वनाद्वा ॥ अथ पुनरत्रदी वा तीचा खातको चाऽख्ातको वोस्सन्नाञ्ञिको चा यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रनजेत्‌ । तद्धके प्राजापत्यासैयेष्टिं कुन्ति । तढु तथा न ङुयोदाञ्नेयीसेव कुयोत्‌ ॥ अस्निई चे प्राण: ग्राणमेच तथा करोति ॥ त्रेधा- तवीयासेव कुयोत्‌ । एतयेव त्रयो धातवो यहुत सर्वं रजस्तम इति ॥ अयं ते योनिपेरस्ि्ञो यतो जातः प्राणाद्रोचथाः । तं प्राणं जानन्न आरोहाथा नोवधय रयिम्‌। इत्यनेन सन्रेणाञ्निमाजिध्रेत्‌ ॥ एप ह वा अञ्नेयोंनिर्यः प्राणः प्राणं गच्छ खाहेस्थेवमेवेतदाइ ॥ ग्रासाद्सिसाइल्य पूर्वचदस्िमाघ्रापयेत्‌ ॥ इसोपानेपत्‌ ॥ १५ ॥ १३१ यद्यझि न विन्देदप्सु जुहुयात्‌। आपो व सवा देवताः। सर्वाभ्यो देवताभ्यो जुहोमि स्वाहेति हुत्वोद्धल प्राश्नीयात्खाज्य हविरनामयं मोक्षमन्नः त्रय्येवं वदेत्‌ । एतदह्मतदुपासितव्यस्‌ । एचमेवतम्भगवज्निति वे याञ्चवल्क्यः ॥४॥ अथ हनमत्रिः पप्रच्छ याज्ञवल्क्य एच्छासि त्वा याजवल्क्य अयज्ञोपचीती कर्थ ब्राह्मण इति । स होवाच याजवल्क्यः। इदमेवास्य तद्यज्ञोपचीतं य आत्मापः म्राइ्याचस्यायं विधिः परिब्राजकानाम्‌ । चीराध्वाने वा अनाशके चा अपां अवेशे वा अभिप्रवेशे चा महाम्रस्थाने वा । अथ परित्राड्विवर्णवासा सुण्डो- ऽपरिग्रहः झुचिरद्रोही भक्षणो त्रह्मभूयाय भवतीति । यद्यातुरः स्यान्मनसा चाचा संन्यसेत्‌ । एप पन्था ब्रह्मणा हाचुचित्तस्तेचेति संन्यासी बरह्मचिदित्येव- सेचेप भगवन्याशवल्क्य ॥५॥ तत्र परमहंसानामसंवतेकारुणिश्वेतकेतुदुर्वास- ञरसुनिदाघजडभरतद्‌त्तात्रयरवतकप्रश्रतयोऽच्यक्तलिङ्गा अव्यक्ताचारा अनुन्म- सा उन्मत्तचदाचरन्तखिदण्डं कमण्डलु शिक्यं पात्रं जलपचित्र शिखां यज्ञोपचीतं च इत्येतत्सव भूःस्राहत्यप्सु परित्यज्यात्मानमन्विच्छेत्‌ ॥ यथा जातरूपधरो 'नि्रन्थो निष्परिय्रहस्तत्तड़ह्ममार्ग सम्यक्संपच्नः झुद्धसानसः प्राणसंधारणार्थं यथोक्तकाले बिसुक्तो भक्षमाचरच्चुदरपात्रेण लाभाळाभयोः समो भूत्वा झू- व्यागारदेचगुहतृणकूटचद्मीकव्रक्षसूलकुलालशालाझिहोत्रयुहनदीपुलिनगिरि- छुहरकन्द्रकोटरनिझेरस्थण्डिलेषु तेष्वनिकेतवास्यग्रयलो निर्मेमः झुछध्या- नपरायणोऽध्यात्मनिष्टोऽशुभकमेनिर्सूलनपरः सेन्यासेन देहत्यागं करोति स परमहंसो नाम परमहंसो नामेति ॥ ६ ॥ ॐ पूणेमद इति शान्तिः ॥ इत्यथर्ववेदीया जाबालोपनिपत्समाज्ञा ॥ १९ ॥ हंसोपनिषत्‌ ॥ १५ ॥ हंसाख्योपनिपत्ोक्तनादालियेन्न विश्रमेत्‌ । तदाधारे निराधारं बह्ममात्रमहं सहः ॥ ३» पूणसद इति शान्ति: ॥ गोतम उवाच । भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वेशाख्रविशारद । ब्रह्मविद्याप्रबोधो हि केनोपाथेन जायते ॥ १ ॥ सनत्कुमार उवाच । विचार्य सर्ववेदेषु मतं स्त्वा पिनाकिनः । पार्वत्या कथित तत्त्वं णु गोतम तन्मस ॥ २॥ अना- झ्थेयसिदं गुह्यं योगिनां कोशसंनिभम्‌। हंसस्याक्कतिचिस्तारं अुक्तिसुक्तिफल- अदुस्‌ ॥ ३ ॥ अथ हंसपरमहंसनिणेय व्याख्यास्यामः । ब्रह्मचारिणे शान्ताय दान्ताय गुरुभक्ताय । हंसहंसेति सदा ध्यायन्सर्वेषु देहेपु व्याप्य वर्तेते ॥ यथा झ्ाञ्चिः काष्टेए तिलेषु तळमिव त विदित्वा रूत्युमत्याति । गुदृसवष्टभ्याधाराद्वा- युझुस्थाप्य स्वाधिष्ठानं न्निः प्रदक्षिणीकृत सणिपूरक च गत्वा अनाहतर्मात- Fd १३२ झृशाद्युपनिषत्छु- क्रस्य विशुद्धो आरणान्निरुध्याज्ञासलुध्यायन्महरन्श ध्यायन्‌ न्निभात्रोऽहत्ति- सवं सर्वदा ध्यायन्‌ । अथो नादमाधाराह्रह्मरन्धरपर्येन्तं झुद्धस्फरिकसंकाञ्ञ स चे बह्म परमात्मेत्युच्यते ॥ १ ॥ अथ हंस ऋषिः। अव्यक्ता गायत्री छन्दः । परमहंसो देवता । अहमिति बीजम्‌ । स इति शक्ति: । सोऽहस्तिति कील- छस्‌ । षट्संख्यया अहोरात्रयोरेकरविश्ञतिसहस्राणि पद्शतान्यधिकानि अव- न्ति । सूयोय सोमाय निरञ्जनाय निराभासाय तजु सूक्ष्म प्रचोदयादिति अझीषोसाभ्यां वौषद्‌ हृदयाचङ्गव्यासकरन्यासो भवतः । एवं स्वा हदये अष्टदले हंसास्मानं ध्यायेत्‌ । अझीपोमो पक्षावोंकारः शिरो बिन्दुस्तु नेत्र झु खं रुद्रो रुद्वाणी चरणो बाहू कालश्राप्मिश्रोमे पाश्वें अवतः । पइ्यत्यनागा- रश्च शिष्टोभयपार्श्वे भवतः । एपोऽसो परमहंसो भाजुकोटिग्रतीकाशः । येनेदं स्पाइस । तस्याष्टधा वृत्तिभवति । एूर्चदले पुण्ये सतिः आशेचे निद्राळूस्या- दुयो भवन्ति यास्ये करे अतिः नकऋते पापे मनीषा बाएण्याँ क्रीडा वायव्ये गसनादौ डुद्धिः सोम्ये रतिम्रीतिः इशाने दृच्यादानं अध्ये वैराग्यं केसरे जाथद्वस्था कर्णिकायां खस लिङ्गे सुपुत्तिः पञ्चत्याये चुरीयं यदा हंसो नादे झीो भवति तदा तुर्यातीतसुन्सननभजपोपसंहारमित्यभिधीयते | एवं सर्च इंसवश्चात्तशान्मनो इंसो विचायेते । स एव जपकोव्या नादसलुभवलि एवं सर्व इंसवशान्नादो दशबिधो जायते । चिणीति प्रथमः । चिञ्चिणीति द्वितीयः। घण्टानाद्स्तृतीयः । शाङ्कयादश्चतुर्थः । पञ्चसस्तन्रीनाद्‌ः । पद्टस्ताळनादः । स- समो वेणुनादः । अष्टसो खूदङ्गनाद्‌ः। नवमो भेरीनादः ! दशसों सेघनादः । नवस परित्यज्य दृशमसेचाभ्यसेत्‌ । प्रथमे विज्विणीगात्र द्वितीये गात्रमञ्च- नस्‌ । तृतीये खेदन याति चतुर्थे कर्पते शिरः ॥ पञ्चमे चवते तालु पछ्ठेड्स- दनिपेचणम | सचसे शूढविज्ञानं परा वाचा तथाष्टमे ॥ अद्ड्यं नघः देहं दिव्यं चक्ुतथामछर्‌ । दशमे परमं ब्रह्म सवेडह्यात्ससंनिधो ॥ वखिन्मनो विलीयते सनसि संकउपचिकल्पे दग्धे पुण्यपापे सदाशिवः झाक्त्यात्सा सर्च आवस्यितः स्वयंज्योतिः झुद्धो बुद्धो नित्यो निर्जनः झञान्तः प्रकाशत इति ॥ इति वेदुप्रवचनं येदप्रवचचस्‌ ॥ २ ॥ $ पूणीसद्‌ इति शान्तिः ॥ दृत्यधर्वेवेदे हंसोपनिपत्ससासा ॥ १५ ॥ आशणिकोपनिषत्‌ ॥- १६ ॥। आदणिकाल्योपनिपत्क्यातसंन्यासिनोऽनछाः । य॒त्मवोधादचयान्ति मुक्ति तद्रामब्रह्म से गतिः ॥ ३ आप्यायन्त्विति शान्ति; ॥ ॐ आद्णिः माजापत्यः ्रजापतेलोकं जगास । तं गच्धोवा । केन भग- बि ss कल क) आरुणिकोपनिपत्‌ ॥ १६ ॥ १३१ वन्क्माण्यरोपतो निसजासीति । तं होदाच प्रजापतिस्तव युत्नान्भातृस्बन्ध्वा- दीज्छिखां यज्ञोपवीतं यागं स्वाध्याय खूर्लाकऊवलाकस्वर्लाकसहर्लाकजनो- लाकतपोलोकसत्यलोक चातलरूतलातरूबितरूसुत्तकरसातरूमहातरूपाताल "ब्रह्माण्डं च चिरजेत्‌ । दण्डमाच्छादनं च कापीनं च परिअहेत । दोषं विसजे- दिति ॥ १ ॥ गृहस्थो ्र्मदारी वा वानमस्थो था उपवीतं सूसावप्सु वा चिसूजेत्‌ । छोकिकाझीलुदराम्चो समारोपयेत्‌ । गायत्री च रूचाचाझों समारो- पयेत्‌ । कुटीचरो ब्रह्मचारी कुड्म्वं चिसुजेत्‌ । पान्न विसृजेत्‌ । पचिन्नं चिस्‌- जेत्‌ । दण्डोल्लोकांश्न विसृजेदिति होवाच । अत ऊर्ध्चममन्नवदाचरेत्‌। ऊ- ध्वेगसनं विसजेत्‌ । ओषधवदशनसाचरेत्‌ । त्रिसंध्यादो खानसाचरेत्‌ । संधि समाधावास्मन्याचरेत्‌ । सर्वेषु चेदेण्वारण्यकमावर्तयेदुपनिपदसावर्तथे- इुपनिपद्मावर्तयेदिति ॥ २ ॥ खल्वहं ब्र्मसूचनास्सूत्रं व्रहासूत्रमहमेव चि- द्वाश्निदृत्सूत्र खजेद्विद्वान्य एवं घेद्‌ संन्यस्तं अया संन्यस्तं मया संन्यस्तं सथेति त्रिश्‍्क्‍्त्वाभयं सर्वभूतेभ्यो मत्तः सर्व अवर्तते । सखामागोपायोजः सखायोऽसीन्द्रस्थ चञ्जोऽसि वात्रप्नः दास मे अव यत्पापं तन्निवारयेति । अनेन अच्नेण कृतं वैणदं दण्डं कौपीनं परिभहेदोपधवदद्वानमाचरेदोपधवद- झन आक्षीयाधथालाअमक्षीयात्‌ । ब्रह्मचर्यसहिँसां चापरिम्रहं च स॒त्यं च यल्लेन हे रक्षत हे रक्षत हे रक्षत इति ॥ ३ ॥ अथातः परमहंसपरित्राजका- नामासनशयनादिक सूमो ब्रह्मचयै खत्पाच्रमलाबुपाच दारुपात्रं वा यतीन कासकोधहर्षरोपछो भमोहदम्भदपेच्छासूयाममत्वाहंकारादीनपि परित्यजेत्‌ । वर्षासु शुवशीलोष्टो सासानेकाकी यतिश्चरेत्‌ द्वावेच वा विचरेट्टावेच वा चिचरेदिति ॥ ४ ॥ स खल्वेवं यो 'वेद्वान्सोपनयनादूध्वसेतानि ग्राग्वा त्य- जेत्‌ । पितरं पुत्रसध्युपचीद कर्म कलन्नं चान्यद्पीह यतयो भिक्षार्य यामं ्रचिशन्ति पाणिपात्रसुदरपान्नं चा । ॐ हि 3 हि अ हीत्येतडुपनिपदं चि- व्यसेत्‌ ॥ खल्येतठुपनिपद्‌ं विद्वान्य एवं चेद्‌ पालाझ्ञं बेल्दमाश्वव्थमौदुस्चरं दण्ड मोज्ञी सेखलां यज्ञोपवीतं च सक्स्चा शूरो य एवं वेद । तद्विष्णोः परमं पद्‌ सदा प्यन्ति सूरयः । दिवीव चक्षुराततम्‌ । तद्विप्रासो विपन्य- वो जाणुचांसः समिन्धते । चिष्णोर्यस्परमं पदसिति । पुं निर्वाणाचुञ्ञासनं वेदानुझासनं वेदाइुशासनमिति ॥ ५ ॥ रु आप्यायन्त्विति शान्तिः ॥ इत्यथ्चेवेदीयाइणिकोपनिपस्समासा ॥ १६ ॥ SS ज 7“ = = ¬ च आ गर्भापनिषत्‌ ॥ १७ ॥ यहभोपनिषद्देय गसेस्थ स्वात्मबोधकम्‌ । शरीरापहृवात्सिद स्वमात्रं कर्ये हरिम्‌ ॥ ३ सह नावचस्विति शान्तिः ॥ ॐ पञ्चात्मकं पञ्चसु वर्त॑मानं पडाश्रयं पङ्कुणयोगयुक्तस्‌। त सप्घघातु ` त्रिमळं द्वियोनि चतुविघाहारमयं शरीरं भवति । पञ्चास्मकमिति कस्मात्‌ प थिव्यापस्तेजो चायुराकाशमित्यस्मिन्पञ्चात्मके शारीरे का एथिवी का आपः [कि तेजः को वायुः किमाकाशसित्यस्मिन्पञ्चात्मके शरीरे तत्र यस्कठिनं सा पृथिवी यह्वं ता आपः यहुष्णं तत्तेजः यत्संचरति स वायुः यत्सुषिरं तदाकाशमित्यु- च्यते । तत्र एथिवी धारणे आपः पिण्डीकरणे तेजः प्रकाशने वायुव्यूहने आ- काशसवकाशप्रदाने । एथक्श्ोत्रे शव्दोपछव्धो त्वङ्‌ स्पर्श चक्षुपी रूपे जिह्वा रसने नासिका घ्राणे उपस्थ आनन्दने अपान उत्सर्गे बुद्ध्धा बुध्यति मनसा संकल्पयति वाचा चद्‌ति। पडाश्रयसिति कस्मात्‌ । सधुराम्ललब॒णतिक्तकडु- कपायरसान्विन्द्तीति । पद्रजऋपभगान्धारसध्यमपतञ्चमबैवतनिपादाश्रेतीश्- निष्टशब्द्संज्ञाः प्रणिधानाइशविधा भवन्ति॥१॥शुक्लो रक्त; कृप्णो 'वूज़: पीतः कपिलः पाण्डर इति ॥ सप्तधातुकमिति कस्मात्‌ यदा देवदत्तस्य दृव्यांदिविप- या जायन्ते । परस्परं सौस्यगुणस्वात्‌ पड्विधो रसो रसाच्छोणितं शोणितान्मां- सं मांसान्मेदो मेदसः खायवः ्ायुभ्योऽस्थीनि अस्थिभ्यो सञ्जा सञ्जातः शुक्र शुक्रशोणितसंयोगादावतेते गर्भा हृदि व्यवस्थां नयति हृदयेश्ल्तरासिः अञ्चि- स्थाने पित्तं पित्तस्थाने वायुः वायुतो हृदयं प्राजापत्यास्क्रमात्‌ ॥ २॥ ऋतु- काले संप्रयोगादेकरात्रोपितं कलं भवति सप्तरात्रोपितं बुद्द भवति अर्धे- मासाभ्यन्तरे पिण्डो भवति । मासाम्यन्तरे कठिनो भवति मासद्वयेन शिर: संपद्यते । मासत्रयेण पादप्रदेशो भवति । अथ चतुर्थ मासे गुल्फजठरकटि- प्रदेशा भवन्ति । पञ्चमे मासे प्रष्ठवंशो भवति । पछे मासे सुखनासिकाक्षिश्रो- त्राणि भवन्ति । सप्तमे मासे जीवेन संयुक्तो भवति । अष्टमे सासे सर्वलक्ष- णसंपूर्णो भवति । पित्‌ रेतोऽतिरेकारपुरुपो सातु रेतोऽतिरेकारछ्री उभयोवी- जतुल्यत्वान्रपुंसको सवति । व्यालितमनसोऽन्धाः खश्ा: कुझा चामचा” भवन्ति । अन्योन्यचायुपरिपीडितद्युक्द्रेविध्यात्ततु स्यात्ततो युग्मा: प्रजायन्ते । पञ्चात्मकः समर्थः पश्चात्मिका चेतसा बुद्धिर्येन्धरसा दिज्ञानाक्षराक्षरमोंकारं चिन्तयतीति तदेतदेकाक्षरं ज्ञात्वाशे प्रकृतयः पोडश विकाराः शरीरे तस्यैच देहिनः अथ मात्राशितपीतनाडीसूत्रगतेन घ्राण आप्यायते । अथ नवसे माल सबळक्षणन्ञानकरणसंपूर्णो भवति । पूर्वजातिं स्मरति । झुभाइुसं च nen" “० नारायणोपनिषत्‌ ॥ १८ ॥ १३५ कमे विन्दति ॥ ३ ॥ पूर्वयोनिसहस्राणि दृष्टा चेव ततो मया । आहारा वि- विधा युक्ताः पीता नानाविधाः स्तना: ॥ जातश्वेव सतश्वेव जन्म चेव पुनः पुनः । यन्मया परिजनस्यार्थे कृत कमै शभाज्जभस्‌ ॥ एकाकी तेन दल्येड्हं गतास्ते फलभोगिनः। अहो दुःखोदधो भझो न पश्यामि प्रतिक्रियास्‌ ॥ यदि योच्याः प्रसुच्येऽहं तत्प्रपद्ये महेश्वरस्‌। अझुभक्षयकतारं फरसुक्तिप्रदायकम्‌। यदि योन्याः प्रझुच्येऽहं तत्प्रपथे चारायणम्‌ । अझुभक्षयकर्तारं फल्मुक्ति- मदायकम्‌ । यदि योन्याः प्रभुच्येऽहं तत्सांख्यं योगमश्यसे । अशुभक्षयकर्तारं फर्युक्तिम्रदायकस्‌ । यदि योन्याः असुच्चेलं ध्याये ब्म शनातनस्‌ । अध योनिद्वारं संग्राप्तो यत्रेणापीञ्चमानो अहता डुःखेन जातमात्रस्तु चैष्णवेन चायुना संस्घृष्टस्तदा न सरति जन्ममरणानि न च कर्म शुभाशुभं विन्दतत ॥ ४ ॥ शरीरमिति कस्मात्‌ । अझयो ह्यत्र श्रियन्ते ज्ञानामिदंद्यनासि: को छाझिरिति । तत्र कोष्ठासिनासारितपीतलेह्यचोप्यं पचति। दरशनामी रूपाणां दशनं करोति । ज्ञानाप्तिः झभाझुसं च कर्म चिन्दति । त्रीणि स्थानानि भ- वन्ति सुखे आहवनीय उदरे गार्ईपत्यो हृदि दक्षिणाः आत्मा यजमानो मनो ब्रह्मा लोभादयः परावो रतिरदीक्षा संतोपश्च बुद्धीन्द्रियाणि यज्ञपात्राणि हर्वीपि कर्मेन्द्रियाणि क्षिरः कपालं केशा दुर्भ झुखमन्तर्वेदिः चतुष्कपालं शिरः पोडश पार््वदन्तपरळानि सप्तोत्तरं मर्मशर्त साशीतिकं संधिशतं सन- वकं खायुशतं सप्त शिराशतानि पञ्च मज्याशतानि अस्थीनि च ह चै त्रीणि शतानि पष्ठीः सार्धचतख्रो रोमाणि कोठ्यो हृदयं पलान्यष्टो द्वादश पला जिह्वा पित्तप्रस्थं कफस्याढकं झुक्रकुडचं सेदः प्रस्थों द्वाचनियतं सूत्रपुरीपमा- हारपरिमाणात्‌ । पैप्पलादं मीक्षशा्त्र पैप्पलाद सोक्षशाश्रमिति ॥ ॐ सह- नाववत्विति शान्तिः ॥ इति गर्भोपनिपत्समाप्ता ॥ १७ ॥ नारायणोपनिषत्‌ ॥ १८ ॥ सायातत्कायंमखिले यद्दो धाद्याल्मपह्ववम्‌ । त्रिपान्नारायणाख्यं तत्कल्ये स्वात्ममात्रत: ॥ ॐ सहनाववत्विति शान्तिः ॥ ३ अथ पुरुषो ह चे नारायणोऽकामयत प्रजा: सजेयेति । नारायणः- त्माणो जायते । मनः सबैन्द्रियाणि च । खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य घारिणी । नारायणाइ़ह्मा जायते । नारायणाङ्ुङ्गो जायते । नारायणा दिन्द्रो जायते । नारायणास्मजञापत्ति: प्रजायते । नारायणाह्वादृशा दित्या रुद्रा वसव; १३६ ` ईशायुपनिपत्सु- सर्वाणि छन्दासि नारायणादेव ससुत्पचन्ते । नारायणार्म्रचतेन्ते । नारायणे प्रलीयन्ते । एतष्रचेदशिरोऽघीते ॥ १ ॥ अथ नित्यो नारायणः । ब्रह्मा ना~ रायणः शिवश्च नारायणः । शक्रश्न नारयणः । काळश्च नारायणः । दिशश्च नारायणः । विदिशश्च नारायणः। ऊध्व च नारायणः । अधश्च नारायणः ।. अन्तबहिश्च नारायणः । नारायण एवेदं सव यद्भूतं यञ्च अव्यस्र । 'निष्क- लङ्गो निरञ्जनो निर्विकल्पो निराख्यातः झुद्धो देव एको नारायणो न द्वि- तीयोऽस्ति कश्चित्‌ । य एवं वेद स विष्णुरेव भवति स दिष्णुरेच अचति । एुतद्यज्ुवंदशिरोऽधीते ॥ २ ॥ ३० सिलग्ने व्याहरेत्‌ । नस इति पश्चात्‌ । ना- रायणायेत्युप रिष्टात्‌ । २० सित्येकाक्षरस्‌ ॥ नम इति द्वे अक्षरे । नारायणा- येति पञ्चाक्षराणि । एतद्वै नारायणास्याष्टाक्षरं पदस । यो ह चै नारायणस्या- शाक्षरं पदमध्येति । अनपछ्चुवः सर्वमायुरेति । विन्दते प्राजापत्यं रायस्पोषं गोपत्यं ततोऽञ्तत्वमश्नुते ततोऽग्टतत्वमश्षुत इति । एतस्सासवेदरिरोऽधीत्े ॥ ३ ॥ अल्यगाननद ब्रह्मपुरुष ्रणवस्वरूपस्‌। अकार उकांरो सकार इति १ ता अनेकधा समभवत्तदेतदोमिति यझुक्त्वा ऊुच्यते योगी जन्मसंलारवन्ध- नात्‌ । ॐ नसो नारायणायेति सत्रोपासको वेङुण्ठ्ुचचं गमिष्यति । उदिदं पुण्डरीक विज्ञानघन तस्मात्तडिदाससात्रस । ब्रह्मण्यो देचकीपुन्रो भ- ण्यो सधुसूदनः । बरह्मण्यः पुण्डरीकाक्षो ब्रह्मण्यो विप्णुरच्छुत इति । लवे सूवस्थमेक दे नारायणं कारणएरुपसकारणं परं ब्र्ोस्‌ । एतदथर्व दिरोऽध्री- ते॥ ४ ॥ प्रातरधीयानो रात्रिकृतं पापं. नाशयति । सायमधीयानो दिवसकृतं पापं नाशयति। तत्सायं प्रातरधीयानो पापोऽपापो सवति । सध्यं- दिनमादित्याभिसुखोऽधीयानः पश्चमहापातकोपपातकात्ममुच्यते । सर्ववे- दपारायणएण्यं रभते । नारायणसायुज्यमवाञ्लोत्ि श्रीमज्ञारायणखायु- ज्यसवाझोति ग्र एवं चेद्‌ । ॐ सहनाववत्विति शान्ति: ॥ इति नारायणोपनिपत्समातप्ता ॥ म तारा न या नाराथणोपनिषत ॥ १९ || आयातस्कार्यमखिले यद्रोधाद्यात्यपह्लचस्‌ । ज्रिपान्नारायणारुय दत्कलये स्वात्मसात्रतः ॥ ३ ॥ अ सहनाचवल्बिति शान्तिः ॥ अम्भस्यपारे सुवनस्य सध्ये नाकस्य पृष्ठ महतो सहीयान । झुक्केज ज्यो- लीइदि समजुप्रविष्ट: । प्रजापतिश्चरति यर्भे अन्त: । यस्मिजिद्‌श्संच विचैति एच मसिन्देचा अघिविश्वे निपेदुः । तदेव भूतं तढु अन्यमा छदं तदक्षरे / नारायणोपनिषत्‌ ॥ १९ ॥ १३७ परसे व्योसम्‌। येनाबृतं खं च दिवं अहां च येनादित्यस्तपति तेजसा आज- ला च । यसन्तःससुड्रे कबयोऽवयन्ति यदक्षरे परमे प्रजाः । यतः प्रसूता जगतः असूतिस्तोयेन जीवान्व्यचसज स्ूम्याम्‌ । यदोपघीमिः युरुपान्पञू श्च लिवेश भूतानि चराचराणि । अतः परं नान्यदणीयस९हि परात्परं यन्महतो सहान्तस्‌ । यदेकमष्यक्तमनन्तरूपं विश्व पुराणं तमसः परस्तात्‌ ॥ १॥ त- देवत तहु सत्यसाहुस्तदेच ब्रह्म परमं कवीनास्‌ । इष्टापूतं बहुधा जातं जा- यसान विश्व बिभाति सुचचस्य नासिः। त देवा सिस्तदवायुस्तत्सूयैस्तदु चन्द्रसाः। तदेव छुक्रमरूत॑ तरह तदापः स प्रजापति: । सर्व निमेषा जज्ञिरे विद्युतः घुरुषादधि । कला सुहूर्ताः काष्टाश्राहोरात्राश्च सर्वेश: । अर्धमासा भासा ऋतवः संवत्सरश्च कल्पन्ताम्‌ । स आपः ग्रदुघे उभे इसे अन्तरिक्षसथोः सुचः । नेनसूध्य न तिर्यञ्चं न मध्ये परिजमभत्‌। न तस्येशे कश्चन तस्य नास सहयशः ॥ २ ॥ न संदृरो तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुपा पइ्यति कश्चने- बस्‌ । हृदा सनीपी मनसासिछ्सो य एवं विदुरक्रतास्त भवन्ति । अत्य: संभूतो हिरण्यगर्भे इत्यष्टौ ॥ एप हि देवः ग्रदिशोऽनु सर्वाः पूर्वा हि जातः स्‌ उ गर्भे अन्तः । स विजायमानः स॒ जनिष्यमाणः प्रत्यश्युखा स्तिष्ठति वचिश्वतोसुखः । विश्वतश्चक्लुरुत विश्वतोसुखो विश्वतोहस्त उत विश्वतस्पात्‌ । संबाहुभ्यां नमति संपतच्रेर्याचाएथिवी जनयन्देव एकः । वेनस्त- त्पृद्यन्विश्वा झ्ुवनानि विद्वाच्यन्न विश्व अवत्येकनीडम्‌ । यस्मिन्निदश संच दिचेति सर्वेश स ओतः ग्रोतश्च विभुः अजासु । प्रतद्दोचे असतं जु विद्वान्‌ ग- न्धर्वो नास निहितंगुहासु ॥ ३ ॥ त्रीणि पदा निहिता गुहासु यस्तद्वेद सवितुः पितासत्‌ । स नो बन्धुर्जनिता स निधाता धामानि वेद सुवचनानि विश्वा | यन्न देवा अक्टतसानशाचास्तृतीये धासान्यभ्येरयन्त। परिचावापृथिवी यन्ति सद्यः परिलोकान्परिदिशः परिसुवः । अरस्य तन्ठु विततं विच तदपइ्य- तदृसचत्मजासु । परीत्य लोकान्परीत्य भूतानि परीत्य सर्वाः प्रदिशो दिश- . श्च । ्रजापतिः प्रथमजा चरतस्यात्मनात्मानससिसंवभूच । सद्सस्पतिमङ्कतं जियमिन्दस्य काम्यञ्‌ । सनिं मेघामयासिषस्‌ ॥ उद्दीप्यस्व जातवेदोपत्नं नि- व्हाति सम ॥ ४ ॥ पशूइश्च सह्यमाचह जीवनं च दिशो दिश | मा नो हि<- सीज्जातवेदो गासश्चं पुरूपं जगत्‌ । अविश्चदञ्ञ आगहि श्रिया मा परिपातय | पुरुषस्य चिद्रहे सहस्राक्षस्य महादेवस्य धीमहि । तन्नो रुद्रः प्रचोदयात्‌ । तत्पुरुषाय चिझहे महादेवाय धीमहि । तन्नो रुद्रः प्रचोदयात्‌ । तत्पुरुपाय विझदे चक्रतुण्डाय थीसहि । तन्नो दन्तिः प्रचोदयात्‌ । तत्पुरु- पाय बिञ्ञहे चक्रतुण्डाय धीमहि ॥ ५ ॥ तन्नो नन्दिः प्रचोदयात्‌ । तत्पुरु- घाय दिझहे महासेनाय धीमहि । तन्नः पण्युखः प्रचोदयात्‌ । तत्पुरुषाय ३३८ इशाद्युपनिपत्सु- विद्यहरे सुवर्णपक्षाय धीमहि । तन्नो गरुड: प्रचोदयात्‌ । वेदात्मनाय विझहे हिरण्यगर्भाय धीमहि । तन्नो ब्रह्म प्रचोदयात्‌ । नारायणाय विद्महे वासुदे- चाय धीमहि । तज्को विष्णुः प्रचोदयात्‌ । वज्ञनखाय विद्महे तीक्ष्णद्श्ट्राय धीमहि ॥ ६॥ तन्नो नारसिऽहः प्रचोदयात्‌ । भास्कराय विझहे महद्दयुति- कराय धीमहि । तन्नो आदित्यः प्रचोदयात्‌ । वेश्वानराय विद्महे लालीलायं धीमहि । तन्नो असिः प्रचोदयात्‌। कात्यायनाय विद्महे कन्यकुमारि धीमहि॥ तन्नो दुर्गिः प्रचोदयात्‌ । सहस्रपरमा देवी शतमूला शताहुरा । सर्वर हरतु से पाप दूवो दुःस्वसनाशिनी । काण्डास्काण्डात्मरोहन्ती परुषः पर्पः परि ॥ ७ ॥ एवा नो दूर्वे अतनु सहस्रेण शतेन च। या झतेन प्रवनोपि सहस्रेण विरोहसि । तस्यास्ते देवीएके विधेम हविपा वयम्‌ । अश्वक्रान्ते रथक्रान्ते विप्णुक्रान्ते वसुंधरे । शिरसा धारयिष्यामि रक्षस्व मां पदे पदे । सूमिधेनु- धरणी लोकधारिणी । उद्धृतासि वराहेण झष्णेन शतवाहुना । रत्तिके हन _ से पापं यन्मया दुष्कृतं कृतम्‌ । स्ृत्तिके ब्रह्मदत्तासि काइ्यपेनाभिमच्रिता । रुत्तिके देहि से पुष्टि त्वयि सवं प्रतिष्टितम्‌ ॥ ८ ॥ सृत्तिके प्रतिष्ठित सर्व तन्मे निणुंद सत्तिके । स्वया हतेन पापेन गच्छामि परमां गतिस्‌ । यत इ- न्द्र भयामहे ततो नो अभयं कृधि । मघचंच्छरिध तव तन्न ऊतये विद्विषो दिग्धो जहि । खस्दा विशस्पतिदृत्रहा चिसो वशी । बुपेन्द्र पुर एतु नः स्वस्तिदा अभयंकरः । स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति न: पूपा चिश्व- चेदाः । स्वस्ति नस्ताक्ष्यो अरिएनेसिः स्वस्ति नो चहस्पतिदधातु । आपांतस- न्युस्तपलप्रभमा धुनिः सिमीताञ्छरमाऽऋजीपी । सोमो विश्वान्यतसा च- नानि नावोगिन्द्र प्रतिमानानि देभुः ॥ ९॥ बझ जज्ञान प्रथमं पुरस्ताद्वि- सीमतः सुरुचो वेन आवः। स ुन्निया उपमा अस्य दिष्टाः सतश्च योनिस- ' सतश्च चिवः । स्योनाएथिवि भवानृक्षरा निवेशनी । यच्छा नः शर्म सप्रथाः। गन्धद्वारां दुराधपां नित्यपुष्टां करीपिणीस्‌ । इश्वरी सर्वभूतानां तामिहोप- ह्ये श्रियम्‌ । श्रीम भजतु । अलक्ष्मीमें नइयतु । विष्णुसुखा चे देवाइछन्दो- मिरिरमाछोकाननपजय्यमभ्यजयन्‌ । महाइइन्ठ्रो वतवाहुः पोडशी शर्म य- च्छु ॥ १२ ॥ स्वस्ति नो मघवा करोतु हन्तु पाप्मानं योऽस्मान्द्वेष्टि ॥ सो- मानश्स्वरण कृणुहि ब्रह्मणस्पते । कक्षीवन्त य ओशिजम्‌ । शरीरं यज्ञशमलं कुसीदं तसिन्त्सीदतु योऽसान्द्ेष्टि । चरणं पचि विततं पुराणं येन पूत- स्तरति दुप्ृतानि । तेन पवित्रेण शुद्धेन एता अतिपाप्मानमरातिं तरेम । सजोपा इन्द्र सगणो सरद्विः सोम पिव शत्रहन्छूर चिद्वान्‌ । जहि रात्रुदरपख्ुघो उदस्राथाभय कृणुहि विश्वतो नः। सुमित्रा न आप ओषधयः सन्तु डामत्राखस्स भूयासुयोऽस्मान्द्रेष्टि य॑ च चयं द्विप्मः । आपो हि छा स- नारायणोपनिषत्‌ ॥ १९ ॥ १३९ योसुवस्ता न ऊजे दधातन ॥ ११ ॥ महेरणाय चक्षसे । यो वः शिवतमो रसस्तस्य भाजयतेह न; । उशतीरिव मातरः । तस्मा अरंगमाम वो यस्य क्षयाय जिन्वथ । आपो जनयथा च नः ॥ हिरण्यश्ङ्घ वरुणं प्रपद्ये तीर्थ से देहि याचितः । यन्मया झुक्तमसाधूनां पापेभ्यश्च म्रति्रहः । यन्मे मनसा चाचा कमेणा वा दुष्कृतं इतस्‌ । तन्न इन्द्रो वरुणो वृहस्पतिः सविता च पुनन्तु पुनः पुनः । नमोऽञ्नयेऽप्सुमते नस इन्द्राय नमो चरुणाय नमो वा- रुण्ये नमोऽन्यः ॥ १२ ॥ यदपां कूरं यदमेध्यं यदशान्त तदपगच्छतात्‌ । अत्याशनादतीपानाद्यच्च उदात्प्रतिग्रहात्‌। तन्नो वरुणो राजा पाणिना ह्यव- मशतु । सोऽहमपापो विरजो नियुक्तो सुक्तकिल्विपः । नाकस्य एष्टमासुह्म गच्छेद्रहासकोकतास्‌ । यश्चाप्सु वरुणः स पुनात्वधमर्पणः । इमं से शङ्गे य- सुने सरस्वति शुतुद्रि स्तोमशसचता परुष्णिया । असिक्रिया मरुद्दुधे वित- स्तयार्जीकीये शणुह्यासुपोमया । ऋतं च सत्यं चाभीद्धात्तपसोध्यजायत । ततो रात्रिरजायत ततः समुद्रों अणवः ॥ १३ ॥ ससुद्रादणेचादधि संवत्स- रो अजायत । अहोरात्राणि विदधद्विश्वस्य मिपतो बशी । सूर्याचन्द्रमसौ थाता यथापूर्वमकल्पयत्‌ । दिचं च एथिवीं चान्तरिक्षमथो सुवः। यत्पृथि- व्या रजख्सान्तरिक्षे विरोदसी 4 इमाइस्तदापो वरुणः पुनात्वघमर्षणः । उुचन्ठ॒ वसवः पुनाठ वरुणः पुनात्वधमर्पण: । एष अुवनस्य मध्ये सुवनस्य गोसा । एप पुज्यक्रतां लोकानेप सत्यो हिरण्मयस्‌ ॥ यावाप्रथिव्योहिरण्सग्र सईश्रित< सुद; ॥ १४ ॥ स नः सुवः सशशिशाधि । आदर ज्वलति ज्योति- रहमि । ज्योतिज्चेछति ब्रह्माहमस्मि । योऽहमस्मि ब्रह्माहमस्मि । अहम- स्मि ब्रह्माहसस्मि । अहमेवाहं मां जुहोसि स्वाहा । अकार्यकार्यचकीणी स्तेनो भ्रूणहा गुरुतल्पगः । वचणोऽपासघभर्पणस्तस्मात्पापास्प्रसुच्यते । रजो- सूमिस्त्वसा< रोदयस्व प्रवदन्ति धीराः। आक्रान्त्समुद्रः प्रथमे विधमैन्नज- नयन्प्रजा सुवनख राजा । दृषा पवित्रे अधि सा नो अय्ये बृहत्सोमो वावृधे सुवान इन्दुः ॥ १५ ॥ परस्ताद्यशो गुहासु मम चक्रतुण्डाय धीसहि तीक्ष्ण दश्ट्राय धीमहि परिग्रति्टितं देसुर्यच्छत्‌ 'दधातनाब््योऽणंवः सुवो राजेकं च ॥ रुद्रो रुद्रश्च दन्तिश्च नम्दिः पण्मुख एव च । गरुडो ब्रह्म विष्णुश्च ना- रसि९हस्तथेद् च । आदित्योऽञ्चिश्च दुर्गिश्व कमेण द्वादशास्भसि। सम वचम- सुवेनावभावेकात्यायनाय । जातवेदसे सुनवाम सोममराती यतो निदहाति चेद्‌ः। स नः पर्षेदृतिदुर्गाणि विश्वा नावेच सिन्धुं दुरितात्यभिः । तामभिवणा तपसा ज्वलन्ती वैरोचनीं कर्मफलेएु जुष्टास्‌ । दुर्गा देवीर शरणमहं प्रपचे सुतरसितरसे नम; । असे स्वं पारया नव्यो अस्मान्स्स्वस्तिसिरतिदुर्गाणि १४० इशाद्युपनिषर्सु- विश्वा । पूञ्च पृथ्वी यहुळा न उची भवा तोकाय तनयाय झंयोः । विश्वानि नो दुर्गहा जातवेदः सिन्डुं न नावा ढुरितातिपर्षि । असे अत्रिवन्मनसा झू- णानोऽस्या् बोध्यविता तनूनास्‌ । एतनाजितश सहसानशुअसभि& हुचेस . प्रमात्सध्षस्यात्‌ । स नः पर्षद्तिदुर्गाणि दिश्वा क्षामद्देवो अतिषुरितास्यञ्चिः । प्रतोषि कमीड्यो अध्वरेछु सना होता नव्यश्च सत्सि । खा चाझे सुवं दिप्रयखासस्यै च सौसगमायजस्व । गोभिशुष्टमयुजो निषिक्तं ठबेन्द्र वि- च्णोरचुसंचरेस । नाकस्य एष्ठससिसंवसानो देष्णबी लोक इह सादयन्तास्‌ । अञ्निश्चत्वारि च ॥ २ ॥ भूरन्नमझये एथिव्ये स्वाहा अवोध वायवेडन्तरि- क्षाय साहा सुवरज्ञमादित्याय दिवे स्वाहा थूर्थुवःसुवरचं चन्द्रमसे दिरस्यः स्वाहा नमो देवेभ्यः खधा पितृभ्यो भूझुवःसुवरन्नमोस ॥ ३ ॥ सूरञ्चये पृथिव्ये खाहा सुवो वायवेऽन्तरिक्षाय स्वाहा सुवरादित्याय दिवे स्वाहा अूसुवःसुवश्चन्द्रससे दिग्भ्यः स्वाहा नमो देवेभ्यः स्वघा पितृभ्यो सूर्थुचःसु- वरझ ओस्‌ ॥ ४ ॥ सूरञ्नये च एथिय्ये च सहते च स्वाहा सुवो वायवे चान्तरिक्षाय च सहते च स्वाहा सुवरादित्याय च दिवे च सहते च स्वाहा भूर्भुवःसुवश्चन्द्रमसे च नक्षत्रेम्यश्च दिरस्यश्च अहते च स्वाहा नसो देवेभ्यः स्वधा पितृभ्यो मूर्ुवःसुवसैहरोस्‌ ॥ ५ ॥ पाहि नो अझ एनसे स्वाहा ॥ पाहि नो विश्ववेदसे स्वाहा । यजं पाहि विभावसो स्वाहा । सच पाहि शत क्रतो स्वाहा ॥ ६ ॥ पाहि नो अन्न एकया । पाह्युत द्वितीयया । पाह्यूर्ज तृतीयया । पाहि गीरमिश्वतरशिवेसी स्वाहा ॥ ७ ॥ यङ्छन्द्सास्ूपसो विश्व- झूपइ्छन्दोक्य्छन्दाइस्याचिवेश । स चार शिक्यः एुरोवाचोपनिषदिन्द्री ज्येष्ठ इन्द्रियाय ऋपिभ्यो नसो देवेभ्यः स्वचा पिठृभ्यो सूशुवःसुवश्छन्द ओस्‌ ॥ ८ ॥ नमो ब्रह्मणे धारणं से अस्त्वनिराकरणं धारयिता स्ूूयासं क णयोः श्रुतं माच्योडुं ममासुण्य ओम ॥ ९ ॥ ऋतं तपः सत्यं तपः श्रुतं तपः शान्तं तपो दमस्तपः ्मस्तपो दानं तपो यज्ञं तपो सूर्भुवःसुनबेह्लेतङुपास्ये- तत्तपः ॥. १० ॥ यथा वृक्षस्य संपुष्पितस्य दूराद्गन्धो वात्येवं पुण्यस्य कर्मणो दूराद्रन्धो चाति यथासिधारां कतेंच हितासचक्कामेद्यद्युषेयुषेह वा विहृयि- पयाति कर्तं पतिप्यासीत्येचसस्ृतादात्मानं जुगुप्सेत्‌ ॥ १३ ॥ अणोरणीयान्महतो महीयानात्मा गुहायां निहितो जन्तोः । तमकऋतु पड्यति चीतशोको भातुः प्रसादान्महिसानसीचास्‌। सत्त राणाः मभवन्ति तस्मात्सप्ताचिपः समिधः स जिह्वाः! सश्ष इसे रोका येषु चरन्ति प्राणा गुहाशयात्रिहिता: सप्त सश । अतः ससुद्रा गिरयश्च सर्वेऽस्मास्स्यम्दते सिन्धवः सर्वलूपाः। अतश्च विश्वा ओपधयो रसाश्च येनेप सूतस्तिष्टस्यन्तरात्मा । व्रा देवानां पदवीः कवीनाझपिर्वि्ाणां महिषो झुगाणाम्‌ 7। इथेनो TN) नारायणोपन्तिपत्‌ ॥ १९ ॥ १४१ युध्राणा स्वघितिर्षनाना< सोसः पवित्रमत्येति रेभन्‌ । अज्ञामेकां छोहित- झुछङ्ष्गां बह्वीं प्रजां जनयन्ती सरूपास्‌ । अजो होको डुपसाणोऽञुशेते जहात्येनां झुक्तभोगामजोऽन्यः ॥ १ ॥ हश्सः शुच्विपद्दसुरन्तरिक्षसदोता चेदिपदतिथिदुरोणसत्‌ । नृपद्वरसहतसब्योमसद्ञ्ञा गोजा ऋतजा अद्रिजा अतं बृहत्‌ । शृतं मिमिक्षिरे च्तमस्य योनिधते श्रितो त्रृतसुचस्य घास । अनुष्वधमावह सादयस्व स्राहाकृतं बृपस चक्षि हव्यम्‌ । ससुद्रादूमिसेधुसाऽ उदारदुपाश्छुना समञ्रृतत्वमानट्‌ । घृतस्य नाम गुह्य यदस्ति जिह्वा देवा- नासस्यतस्य नासिः । चयं नाम म्रगवामा घृत्तेनास्मिन्यज्ञे घारयासा नमोभिः । उपग्रह्मा *्ट्णवच्छस्यमानं चतुःइङ्गोवमीङ्गौर एतत्‌। चत्वारि शङ्गा त्रयो अस्य पादा द्वे शीषे सह हस्तासो अस्य। त्रिधा वद्धो व्ृषभो रोरवीति महो देवो सत्यो आचिवेश ॥ २ ॥ त्रिधा हितं पाणिभिर्गुद्यमानं गवि देवासो शृतस- न्वविन्द्न्‌ । इन्द्र एक सूर्य एकं जजान येनादेक९ स्वधया निष्टतक्षुः । यो देवानां प्रथमं पुरस्ताद्विःश्वा थियो रुद्रो महर्षिः। हिरण्यगर्भ पञ्यति जायमान स नो देवः झुभया स्द्धया संयुनक्तु | यस्मात्परं नापरमस्ति किंचि्यस्माक्षा- णीयो न ज्यायोऽस्ति कश्चित्‌ । वक्ष इच स्तब्धो दिवि तिष्टत्येकस्तेनेदं पूर्ण पुरुपेण सर्य । न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यारोनेके अस्टतत्वमानजञ: । परेण - नाक निहितं गुहायां चिश्राजदेतद्यतयो दिशन्ति । वेदान्तचिज्ञानसुनिश्रिताथोः संन्यासयोगाद्यतचः शुद्धसत्वाः । ते ब्रह्मलोके तु परान्तकाले परा्ट्तात्परि- सुच्यन्ति सर्व ॥ दह दिपापं परमेइम भूत यस्पुण्डरीकं पुरमध्यसस्थस्‌। तत्रापि दहं गगनं विशोकसर्मिन्यदन्तस्तदुपासितव्यस्‌ । यो वेदादौ स्वरः प्रोक्तो वेदान्ते च प्रतिष्ठित: | तस्य प्रकृतिलीनस्य यः परः स महेश्वरः ॥३॥ अजोऽन्या आजनियेश सर्वे चत्वारि च ॥ १२॥ | सहखशीप देव॑ विश्वाक्षं विश्वशंभुवम्‌ । विश्वं नारायणं देव- . सक्षर परमं पदर । विश्वतः परमान्नित्यं विश्व नारायणधहरिस्र्‌ । बिश्वसेयेदं पुदपस्तद्वि्वसुपजीवति । पति विश्वस्यात्मेश्वर₹ शाश्वत शिवसच्युतस्‌ । नारायणं महाहेयं विश्वात्मानं परायणम्‌ । नाराय- णपरो उ्योतिरात्मा चारायणः परः । नारायणपरं ब्रह्म तत्वं नारायणः परः । नारायणपरो ध्याता ध्यानं नारायणः परः । यच्च. किंचिजगत्सवे इस्यते श्रूय- तेऽपि वा ॥ १ ॥ अन्तबंहिश्च तत्सर्च व्याप्य नारायणः स्थितः । अनन्तस- व्ययं कचिई ससुद्रेन्तं चिश्वरंञ्चचम्‌ । पञ्चकोराप्रतीकादाश हृदयं चाप्यघोसु- खस्‌। अधो निघ्चाचितस्त्ान्ते नाभ्यासुपरि तिष्ठति । उ्वारमालाङुरू आति . विश्वस्यायतनं महत्‌ । संतत शिलाभिस्तु लम्बत्याकाशसंनिभस्‌ । तस्यान्ते सुपिर४ सूद्मं तस्मिन्त्सबं प्रतिष्टितम्‌ | तस्य सध्ये सहानञ्निविश्वाचिविश्वतो- ३१७९ इेशायुपनिषत्सु- र्त: । सोव्यसुश्विसजन्ति्ठन्याहारमजर: कवि । तियैगृध्त्रसधःशायी रइस- सख्त संतताः। संतापयति स्रं देहमापादवलमस्तकः । तरय सध्ये वहिशिखा अणीयोध्चो व्यवस्थितः । नीळतोयदमध्यस्याद्वि्ुलेखेव भाररा । नीपार- शूळवतन्वी पीता भारवलणूपमा । तस्या दिखाया मध्ये परसात्मा व्यच शः । स बह्मा स शिवः स हरिः सेन्द्रः सोऽक्षरः परसः खराद ॥ २ ॥ अपिचासंतता पद च ॥ १३ ॥ आदित्यो चा एव एतन्सण्डलं तपति तत्र ता ऋचस्तदचों मण्डर छ ऋचा लोकोऽथ य एप एतस्मिन्मण्डलेऽचिदीप्यते तानि सासानि स साजना लोळो5थ य एष एुतस्मिन्मण्डलेऽच्िणि पुरुपस्तानि यजूइपि ,स यजुपा सण्ड- छश स यजुपां लोकः सेपा त्रय्येव विद्या तपति य एपोऽन्तरादित्ये हिरण्सयः पुरुषः ॥ १४॥ आदित्यो चै तेज ओजो चं यशश्चक्षःओोत्रे आस्मः सनो सन्युसैजुद्धत्युः सत्यो मित्रो वायुराकाश; प्राणो लोकपाळः कः किं के तत्स- लगचमझूतो जीवो विश्वः कतमः खंड बद्मतदस्टुत एप सदर उन भूता- नासधिपतिब्रैद्षणः सायुज्यश्सलोकतामासोस्येतासासेच देवतानार सायुज्य लारडितार समानळोकतामासोति य एवं वेदेत्युपनिपत्‌ ॥ १७ ॥ निधनपतये नस; । जिधनपदान्तिकाय नसः । ऊधध्वांच नसः । ऊर्ध्वलिङ्गाय नसः | हिरण्याय नसः । हिरण्यलिङ्गाय चसः । सुबर्णाय नमः । सुवर्णेलिज्ञाय नसः । दिव्याय नमः । दिव्यलिङ्गाय वसः । भवाय नमः । अवलिङ्गाय नसः । श- बाय नमः । शर्वलिङ्गाय नमः । शिवाय नमः । शिवलिङ्गाय नसः । उवणाय नस; । उवळलिङ्गाय नसः । आत्माय नसः। आत्मलिङ्गाय नसः। परसाय चस: परम िङ़ाय नमः । एतत्सोमस्य सूर्य सर्वेलिज्ञश्स्थापयाति एाणिसब्चो पचि” नभ ॥ १६ ॥ सद्योजातं ग्रपय्ासि सद्योजाताय चे नसोनसः। सवे अचे नाति शने भवस्त्र मां। अङ्ठोद्भवाय चमः ॥ ३७ ॥ वामदेवाय नसो ज्येष्ठाय नमः ओछाय नसो रुद्राय नसः कालाय मसः कळचिकरणाथ नमो बळविळ- रणाय नसो घळाय नसो बळगमथनाय घसः सर्वभूवद्सनाय नमो सनोन्स” बाय नसः ॥ १८ ॥ ञधोरेभ्योऽश घोरेभ्यो घोरघोरतरेभ्यः । सर्वेभ्यः सर्थ- . शचेश्यो नमस्ते अस्तु रुद्ररूपेभ्यः ॥ १९ ॥ तत्पुरुषाय चिइहे सहादेवाय 'थी- अहि ! र्नो रत्नः चोदयात्‌ ॥ २० ॥ डेशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सवे भः ताचा घइतधिपतिग्रहणोऽधिपति्ह्मा सिचो से अस्तु लदाशिवोस ॥ ९१ ॥ बगो डिरज्यबाहचे हिरण्यवर्णाय हिरण्यरूपाय हिरण्यपतये5स्विकापतथ उ- मापतचे पछुपतये नसोचसः ॥ २२ ॥ नहतइससयं परे.ब्रह्म इुरपं छूषणपि छन । उध्वेरेत विङूपाद बिशवरूपाय ६ गोनसः ॥ २३ ४ सर्वा च रुदख- कै उद्गाय बमो अस्तु । पुरो चे उदसन्सहो नसोनमः । विशं भूत छुवे ८० pss = ९५७ ९ ७००७” क se नन 'मारायणोपनियत्‌ ॥ ३९ ॥ १४३ चित्रं बहुधा जातं जायमानं च य॑त्‌ । सर्वा होप रत्रसस्मै शद्राय नमो अस्तु ॥ २४ ॥ कहुङ्रायं प्रचेतसे सीडुएमाय तव्यसे। वोचेस शंतमश हृदे । सब झेप उरले रुद्राय नमो अस्तु ॥ २५ ॥ यस्य वकंकत्यश्िहोत्रहवणी भवति गर्येचस्याहुतयस्तिन्त्यथो प्रतिष्ठि्य ॥ २६ ॥ कृणुष्व पाज इति पञ्च ॥२७॥ अदितिदेवा गन्धवा सञुष्याः पितरो5सुरास्तपार सर्वभ्रूतानां माता सेदिनी सालामही सावित्री गायत्री जगत्युर्वी एथ्वी बहुला विश्वा सूता कतमा का या सा सत्येलस्तेति वसिएः ॥ २८ ॥ आपो चा इदर्सर्वं दिः्वाभूतान्यापः प्राणा वा आपः एशव आपोऽन्सापोऽखूतमापः सञ्राडापो विराडापः खरा- डापइछन्दाइस्यापो ज्योतीशष्यापो यजूश्ष्यापः सत्यमापः सर्वा देवता आपो सू्सुचःसुचराप स्स ॥ २९५ ॥ आपः उुननन्‍्तु गृथिवीं रथिवी पूता पुनातु सास । पुनन्तु घह्मणस्पतित्रेह्मपूता पुनातु मास्‌ । यदुच्छि.्मभोज्य यद्वा दुरितं सस । खर्व पुनन्तु मामापोऽसतां च अतिगरहर स्वाहा ॥ ३० ॥ अभिश्व सा सन्थुश्च सन्युपतयश्च सन्युङृत्तेष्यः । पापेभ्यो रक्षन्तास्‌। यदह्ला पापसकापंस्‌ः। सनसा वाचा इस्ताश्यांस्‌ ! पल्यासुद्रेण शिक्षा । अहस्तदवलु- उपतु । यस्किय हुरितं सयि। इदमहं मासख्धतयोनो । सत्ये ज्योतिषि जुहोसि चाहा ॥ ३१ ॥ सूर्यश्च सा सन्युश्च सन्युपतयश्च सन्युङ्कतेभ्यः । पापेश्यो रक्षन्तासू । यद्गात्या पापमकार्पस्‌। अनसा वाचा इस्तास्यास्‌ । पत्या- खुद्रेण शिक्षा । रान्नित्रदवलुम्पतु । यस्किंच दुरितं अयि । इदमहं मामख- लयोनों । सूर्य ज्योतिषि जुहोमि स्वाहा ॥ ३२ ॥ ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म । अझिद्दता ब्रह्म इत्यापेस्‌। यायन्रं छन्दं परसात्मं स्वरूपस्‌। सायुज्यं चिननि- योगस्‌ ॥ ३३ ॥ आयातु वरदा देवी अक्षरं त्रह्मसंसितस्‌ । गायत्रीं छन्दसां माततेदं बझ जुपख से। यदह्लास्कुरुते पापं तदक्वात्मतिसुच्यते । यद्गाञ्यात्कुरुते पापं तब्राञ्याअतिसुच्यते । सर्ववर्ण सहादेन्रि संध्याविद्ये सरस्वति ॥ ३४ ४ ओजोऽसि सहोऽसि बलमसि आजो5सि देवानां धाम यासासि विश्वमसि विश्वायुः सर्वेमसि सवायुरसिसूरों ्ायन्नीमावाहयासि साचित्रीसावाहयामि सरस्लतीसावाहयासि छन्‍्दऋषीनावाहयामि श्रियमावाहयामि याय ऱ्या गाय- नीच्छन्दो विश्वामित्र ऋपिः सविता देवताउसिसुंख ब्रह्मा शिरो विष्णुह्दद्य< इद्रः शिखा एथिवी योनिः घ्राणापानव्यानोदानसमाना सप्राणा ेतवणो सांख्यायनसगोचा गायत्री चतुर्विश्शत्यक्षरा त्रिपदा पहकुक्षिः पञ्चशीपोपन- यने विनियोगः । ७ सूः 3 सुवः २ सुचः ७० महः ॐ जनः ॐ सपः ३० शसत्यस्‌ । ॐ तत्सबितुर्वरेण्य सगो देवस्य धीसहि-। धियो यो नः शचो- बृथात्‌ । ओमापो ज्योती रसोऽश्टतं धह भूर्भुचःसुवरोस्‌ ॥३५॥ उत्से शिखरे जाते शूऱ्यां पर्च॑तसुर्थनि । बाह्मणेभ्योऽभ्यञुज्ञाता गच्छ देवि यथासुखय । १४४ इशाघुपनिपत्सु- स्तुतोमया वरदा चेदमाता प्रचोदयन्ती पतने द्विजाता। आयु! पृथिव्यां ब्रचिणं ब्रह्मवर्चसं मह्यं दरदा प्रजातु ्र्मलोकम्‌ ॥ ३६ ॥ घृणिः सूये आदित्यो न्‌ ग्रभावात्यक्षरस्‌ । मधु क्षरन्ति तद्वसस्‌ । सत्यं वेतद्रसमापो ज्योती रसोऽस्रतं ब्रह्मभूरभुवःसुवरोम्‌ ॥ ३७ ॥ | ब्रद्ममेतु मास्‌। मधुमेत माम्‌। बरददासेव सधुमेतु सास्‌ । यास्ते सोम प्रजावत्सो भिसो अहस्‌ । दुःप्वझहं दुरुप्पह। यास्ते सोम आणा*स्तात्तुहोमि। ज्रिसुपणेमयाचितं । ब्राह्मणाय दयात्‌ । व्रह्महत्याँ चा एते घन्ति । ये ब्राह्मणा- खिसुपर्ण पठन्ति । ते सोम प्रापुवन्ति । आसहृसरासपर्् पुनन्ति ॥ ३८ ॥ ॐ ब्रह्ममेघया। मधुमेधया । ब्रह्ममेव मधुमेघया। अद्यानो देव सचितः प्रजा- वत्सावीः सौभगम्‌ । परा हुःप्वमियश्सुव । विश्वाति देव सवितदु रितालि परा सुव। यद्ध तन्म आसुव । सधुवाता ऋतायते सधुक्षरन्ति सिन्धवः। माध्वीगेः सन्स्वोषधीः । मधुनक्तमुतोषसि समधुमत्पाथिवदरज: । मधुद्योरस्तु नः पिता । सघुमान्नो वनस्पतिसेडुमाई अस्तु सूर्य: । माध्वीगोवो भवन्तु जः । य इसे ब्रिसुपणमयाचितं ब्राह्मणाय दुद्यात्‌ । ऋूणहल्यां वा एते घन्ति ये ब्राह्मणा- खिसुपर्ण पठन्ति । ते सोमं प्रासुवन्ति । आसहस्राव्पङ्किं पुनन्ति ॥ ३९ ॥ खे ब्रह्म सेघवा । मधु मेधवा । ब्रह्ममेव सघुमेघवा । ब्रह्मा देवानां पदवीः कवीनामृपिविप्राणां सहिपो द्धगाणास्‌ । श्येनो गुध्ाणां स्वधिति्वेदानाई सोमः पचित्रसत्येति रेभन्‌ । हश्सः छुचिपद्वसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिपद्तिथि- इुरोणसत्‌ । चुपद्वरसदृतसद्योससदुव्ना गोजा ऋतजा जब्रिजा चरतं बृहत्‌ । ऋतचे त्वा रुचे स्वा समिस्खवन्ति सरितो न धेनाः । अन्तहृदा मनसा पूय- मानाः । घृतस्य धारा असिचाकशीसि । हिरण्ययो वेतसो सध्य आसान । तस्मिन्स्सुपणो सशुङ्त्कुळायी भजच्ञास्ते सघु देवताभ्यः । तस्यासते हरयः सप्त तीरे खधां दुदाना अ्तस्य धारास्‌ । य इदं त्रिसुपणेसयाचितं बाहा- णाय दुद्यात्‌। वीरहत्यां वा एते घन्ति । ये ब्राहणाखिसुप्ण पठन्ति । ते सोमं प्रामुवन्ति । आसहस्रःत्पाद्कं पुनन्ति ॥ ॐ ॥ ४० ॥ सेघादेदी झुपसाणा न आगाद्विश्वाची अङ्गा सुमनससाना । स्वया जुष्टा डुदमाना हुरुक्तान्‌ वहद्वदेस विदथे सुवीराः । स्वया जुष्ट ऋदि्भवति देवि त्वया ब्रक्षागतश्रीरत स्वया । स्वया जुष्टश्चित्रं चिन्दते वसु सा नो जुपख (द्रविणो न मेघे ॥ ४१ ॥ सेधां स इन्द्री दघाठ सेघां देवी सरखती । सेधां मे अदिनालुसावाधत्तां घुम्करल्रजा । अप्सरासु च या सेधा गन्धर्वेषु च यन्मनः । देवी मेघा सरस्वती सा सां सेधा सुरनिजुपता स्वाहा ॥ ४२ ५ आमां सेधा सुरसिर्बिश्वरूपा दिरण्यचणी जगती जगम्या । ऊ्जखती पयसा पिम्दमामा सा सां सेधा सुप्रतीका जुपन्तास्‌ ॥ ४३ ॥ मयि मेघा मयि प्रजाँ नारायणोपनिफ्त ॥१९॥ - १४५ सय्यभिस्तेजो दुधातु मयि सेघां मयि अजां सथीन्द्र इन्द्रियं दधातु मयि सेघां मयि अरजां मयि सूयों आजो दधातु ॥ ४४ ॥ अपेदु सत्युरझतं न आगन्वैवस्वतो नो अभयं कुणोतु । पर्ण ब्रनस्पतेरिवाभि नः शयित्ता£ रयिः सचता नः शचीपतिः ॥ ४५ ॥ परं झत्यो अनु परेहि पन्थां थस्ते स्र इतरो देवयानात्‌ । चक्चुष्सते ऋण्वते ते अवीमि सा नः अजाश्रीरिषो मोत वीरान्‌ ॥ ३६ ॥ वातं आण मनसान्वारभामहे अजापतिं यो भुवनस्य गोपाः। स नो ` शत्योज्ञायतां पात्नशहसो ज्योग्जीचा जरामशीमहि ॥ ४७ ॥ असुन्न शूयादध यद्यस्य डृहस्पतेरसिशस्तेरञुञ्चः. । अलोहतामश्चिना सृत्युम- सादेवानामसे सिपजा झचीसिः ॥ ३८ ॥ हरिऽहरन्तमनुयन्ति देवा विश्वस्येशानं च्ूपभं सतीवास्‌। ग्रडासरूपसलु सेदमागादयनं सा विव- थीरविकमस्थ ॥ ४९ ॥ शल्केरझिमिन्वान उभो लोको सनेमहस्‌। उभयो- लोकयोचच्रातिस्स्यु तराग्यहस्‌ ॥ ५० ॥ सा छिदो स्ृत्यो मावधीमी से बलं विवहो मा म्रमोपीः । प्रजां भा से रीरिष आयुरुग्र नूचक्षसँ त्वा इदिपा विधेम ॥ ५१ ॥ सा नो महान्तसुत सा नो अर्सक मा न उक्षन्तसुत सा न उक्षितस्‌ ॥ सा नोऽवधीः पितरं मोत मातरं प्रिया सा नस्तनुवो रुद्र रीरिषः ॥ ५२ ॥ सा नस्तोके तनये मा न आयुषि सा नो गोषु सा नो अश्वेषु रीरिषः ॥ वीरान्मा चो रद्र भआामितोऽवधीहचिष्मन्तो नमसा विधेम ते ॥ ५३ ॥ अजापते न त्वदेतान्यन्यो विश्वा जातानि परि ता बभूव । यत्कामास्ते जुहुमस्तन्नो अस्तु वयऽस्याम पतयो रयीणास्‌ ॥ ५४ ॥ स्वस्तिदा विशस्पतिदत्रहा विश्टधो वशी! बपेन्द्रः पुर पतु नः स्वस्तिदा अभयंकर:॥५५॥ यम्बक यजामहे सुगन्धि पुष्टिवधैनम्‌। उर्चारुकमिव बन्धनान्यत्योसुक्षीय सास्तात्‌,॥ ५६ ॥ ये ते सहस्रमयुतं पाशा खत्यो मत्याय हन्तवे । तान्य- शस्य मायया सर्वानवयजामहे ॥ ५७ ॥ झत्यवे स्वाहा झत्यवे स्वाहा ॥५८॥ देवङ्तस्यैनसोऽवयजनमसि स्वाहा । मनुष्यकृतस्यैनसोऽवयजनमसि स्वाहा । पितृक्तस्येनसोऽवयजनमसि स्वाहा । आत्मछ्तसैनसोऽवयजनमसि स्वाहा। अन्यकतसेनसोऽवयजनमसि स्वाहा । अस्मव्कृतस्यैनसोऽवयजनमसि स्वाहा । य॒दिवा च नक्तं चैनश्चक्कम तस्यावयजनमसि खादा | यत्खपन्तश्व जाग्रतश्रै- नश्चक्कम तस्यावयजनमसि स्वाहा । यस्सुपुसश्च जाग्रतश्चेनश्चक्रम तस्यावयज- नमसि स्वाहा । यद्विद्वाइसश्चाचिद्वाशसश्चैनश्चक्रम तस्यावयजनमसि स्वाहा । एनस एनसोऽवयजनमसि स्वाहा ॥ ५९॥ यद्वो देवाश्चक्रम जिह्वया गुरु मनसो वा प्रयुती देचहेडनस्‌ । अरा वा यो नो अभिदुच्छुनायते तस्मिन्त- देनो वसवो निधेतन स्वाहा ॥ ६० ॥ कामोऽकार्पीन्नमोनमः । कामोऽकार्वी- स्कासः करोति नाहं करोमि कामः कती नाहं कता कामः कारयिता नाहं अ. उ. १० १७६ इंशाछ्ुपनतिपत्सु- कारयिता । एष ते कामकामाय स्वाहा ॥ ६९ ॥ सन्युरकार्पोच्ञसोनसः | मन्युरकार्पीन्मन्युः करोति नाह करोमि मन्युः कती नाहं कतो सन्युः कार- त्यवा नाइ कारयिता । एप ते मन्यो मन्यवे स्वाहा ॥ ६२ ॥ तिरान्जुहोसि सरसाइसपिष्टान्गन्धारमम चित्ते रमन्तु स्वाहा । गावो हिरण्यं थनसञ्जपाः हुनछ श्सर्वैषाश्भ्रिय स्वाहा । शरियं च छद्ष्मीं च पुष्टि च कीर्ति चानुण्यताम्‌ । ग्रह्मण्यं बहुपुन्नतास्‌। अद्धासे थे प्रजाः संददातु' स्वाहा ॥६३॥ तिकाः कृष्णार्ति- ला: श्वेतास्तिला: सस्या वशाहुगा:। तिलाः एुनन्तु से पापं यत्किचिहुरितं सयि स्वाहा । चोरस्याबं नवश्राद्धं रदा शुरुतल्पगः । गोस्तेयथ्सुरापान झूणहला तिला; शान्तिश्शमयन्तु खाहा । श्रीश्च लक्ष्मीक्ष पुष्टिश्व कोति चानृण्यतां ब्रह्मण्यं बहुपुन्नतास्‌ । शद्धासेधे प्रज्ञा तु जातवेदः संददातु स्वाहा ॥ ६४ ॥ पाणापानव्यानोदानससाना से छुध्यस्तां ज्योतिरहं विरजा चिपाप्सा खूयासई स्वाहा । वाङ्सनक्चक्कुः ्रोत्रजिह्माघाणरेतोडुब्याकूतिसंकल्पा से शुध्यन्तां उयोतिरइ चिरजा विपाप्मा भूयालशस्वाहा ॥ त्वक्स! रुङ्थिरसेदो सज्या- ज्ञायचोऽस्यीनि से शुध्यम्तां ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयास स्वाहा ॥ दिए:पाणिपादपा्थए्ोरूदरजङ्क शिक्षो पस्यपायवो से झुध्य म्तां ज्योतिरहं दि- रजा विपाप्मा भूयास स्वाहा। उत्तिष्ठ पुरण इरितपिङ्गर लोहिताक्ष देहि देहि ददापयिता मे शुध्यन्तां ज्योतिरहं बिरजा विपाप्रा आयास स्वाहा॥ ६३ ` पृथिव्यापस्तेजोवाशुराकाझा से शुध्यन्तां ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा सूया- ४ स्वाहा । शब्दुस्पशैरूपरसगन्घा मे शुध्यन्तां ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयास स्वाहा । सनोदाक्लायकर्साणि से शुध्यन्तां ज्योतिरहं विरजा विपाप्सा सूयास€ स्वाहा । अव्यक्तरावेरहंकारेज्योतिरहं विरजा विपाप्मा आयास स्वाहा । जाव्मा मे झुध्यन्तां ज्योतिरहं विरजा चिपाप्सा शूयासई खाट! ` अन्तरात्मा से झुध्यन्तां ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयास स्वाहा ॥ परः मास्मा मे शुध्यन्तां उयोतिरहं बिरजा विपाप्मा भूयासई स्वाहा । छ्ुधे स्वाहा । क्षुत्पिपासाय स्वाहा । विविव्ये स्वाहा | नरग्विधानाय स्वाहा । कपोत्काय स्वाहा । क्षुत्पिपासामर्ा अ्येष्टामल्ष्मीनोशयास्यदृस्‌ । अभूतिमसर्टाद्धि च सचोन्निणुद्‌ मे पाप्मान स्वाहा! अच्नसयप्राणमयमनोमय विञ्चानमयसानन्द” सयसात्मा से झुध्यन्तां ज्योतिरहं विरजा चिपाप्सा सूथासई स्वाहा ॥ ६६४ अभये स्वाहा । चिश्चेभ्यो देचेभ्यः स्वाहा । घुवाय भूमाय स्वाहा । खुद” क्षितये स्वाहा । अच्युतक्षितये स्वाहा । अये स्विष्टकृते स्वाहा । धर्माय स्वाहा । अघर्साय स्वाहा । अच्युतक्षितये स्वाहा । अत्य: स्वाहा। ओपधिवन- स्पतिभ्यः स्वाहा ॥ १ ॥ रक्षोदेवजनेभ्यः स्वाहा । गृह्याभ्यः स्वाहा । अव" सानेभ्यः स्वाहा । अवसानपतिभ्यः स्वाहा । सर्वभूतेश्यः स्वाहा । कामा > FT >... १ | नारायणोपनिषत्‌ ॥ १९ ॥ 4७७ स्वाहा । अन्तरिक्षाय स्याद्द । यदेजति जगति यच्च चेएति माज़ो भागो यन्नाज्ने स्वाहा । एथिव्य स्वाहा । अन्तरिक्षाय स्वाहा ॥ २ ॥ दिने स्वाहा । सूयोय स्वाहा । चन्द्रमसे स्वाहा । नक्षत्रेभ्यः स्वाहा । इन्द्राय स्वाहा ! इ- इस्पतये खाहा । ग्रजापतये स्वाहा । बरह्मणे स्वाहा । स्व॒धापितृश्यः स्वाहा | नसो रुद्राय पछुपतयें स्वाहा ॥ ३ ॥ देचेभ्यः स्वाहा । पितृभ्यः स्वधास्तु । भूतेभ्यो नमः । मचुष्येभ्यो इन्त । प्रजापतये स्वाहा । परभेष्टिने सराहा । यथा कूपः शतधारः सहल्रघारो अक्षितः । एवा से अस्तु धान्य सहल्रघारस- क्षितस्‌ । धनधान्यै स्वाहा । ये सूताः प्रचरन्ति दिवानक्ते वलिमिच्छन्तो नितुदस्य प्रेष्याः । तेभ्यो बलिं पुष्टिकामो हरामि मयि पुष्टि छुष्टिपतिदेधातु स्वाहा ॥ ६७ ॥ ४* तह । ॐ तद्वायुः । ३० तदात्मा । ॐ तस्सत्यस््‌ । ७४ तत्स । ३० तत्पुरोनमः । अन्तश्चरति भूतेषु गुहायां दिश्वलूतियु । त्वं यज्ञस्त्वं चयट्टारस्त्वसिन्द्रस्त्व< रुद्रस्त्वं दिव्णुस्तवं जहा त्वं ग्रजापतिः। स्वं तदाप आपो ज्योती रसोऽलतं त्रहामूअुँचः सुवरोस्‌ ॥६८॥ श्रद्धायां प्राण नित्रिद्ठोऽ- जूते जुहोमि। श्रद्धायामपाने निविशोग्टत जुहोसि। श्रद्धायां व्याने निविष्टोऽस्तं जुहोमि । श्रद्धायासुदाने निविष्टोऽष्टतं जुहोमि ! श्रद्धायार ससाने निचिष्टोऽ= मृतं जुहोसि । ब्रह्मणि स आत्माऽष्तत्वाय । अगतोपस्तरणमसि । शद्धायां प्राणे 'निविष्टोऽङ्तं जुहोसि। शिवो माविश्ञाम्रदाहाय। प्राणाय खाहा। श्रद्धायामपाने' जेविष्टोऽङृतं जुहोसि । शिवो माविश्याप्रदाहाय । अपानाय स्वाहा । श्रद्धायां व्याने निवि्ोऽख्तं जुहोमि । शिवो साविश्ञाप्रदाहाय । व्यानाय स्वाहा । ` ऋद्धायाझुदाने निविष्टोऽग्ृतं जुहोमि । शिवो साविशज्ञाप्रदाहाय । उदानाय स्वाहा । अद्धाया< समाने निविटोऽष्टतं जुहोसि । दिवो माविद्याग्रदाहाय । समानाय स्वाहा । ब्रह्मणि म आत्मा5छतत्वाय । अख्रतापिधानमसि ॥ ६९॥ शब्धायां आणे निबिइयास्रत हुतम्‌ । माणमन्नेनाप्यायस्व । अद्धायामपाने नेदिस्याखूतश हतस्‌ । अपानमन्नेनाप्यायस्व । श्रद्धायां व्याने निविश्यास्ततर हुतस्‌ व्यानसच्चेनाप्यायस्त्र । श्रद्धायासुदाने लेविश्याज्टतर हुतस्‌। उदानस" खैयाप्यायस्व । श्रद्ाचार समाने मिविश्याज्षतर हुतस्‌ । समानमन्नेनाप्याय- स्त्र ॥ ७० ॥ जहुएसान्नः 'ुरुपोऽङ्ु्णं च. समाश्चितः। इशः सर्वस्य जगतः प्रशुः णाति विश्वसुक्‌ ॥ ७१ ॥ वाद्य आसन्‌ । नसोः ग्राणः । अक्ष्योश्च- क्षु: । कर्णयोः श्रोत्रम्‌ । वाहुचोब॑लम्‌ । ऊरदोरोज: । अरिश विश्वान्यङ्गानि तनूः । तजुचा मे सह नमस्ते अस्तु मा नाहिऽसीः ॥ ७२ ॥ वयः सुपणो उपसेदुरिन्ट्रं म्रियसेधा ऋषयो नाथसानाः । अपथ्वान्तसूणुहि पूधि चक्षुसु- सुख्ध्यस्मान्निधयेव बद्धान्‌ ॥ ७३ ॥ ाणाबां रन्थिरासि स्ट्रो साविशान्तकः। नेनाजेनाप्यायस्व ॥ ७४ ॥ नमो रुद्राय विप्णवे झूत्युमे पाहि ॥ ७५ ॥ त्व- ३४८ एशाञुपनिषल्सु- एच शमिव्व्वयाशशुक्षणिस्स्वसः्यस्त्वभइ्सनस्परि । त्व बनेभ्यस्स्वमो वीर्यः दइ बजा नयसे जायसे श्व; ॥ ७६ ॥ शिवेद मे संतिष्ठस्व स्योनेन से सलिएव्य झुभूतेन मे संतिएर्व घरहायचसेन से संतिछस्व .यङ्स्यदिसलुसं- तिङ्ल्योयते यश नम उपते बल उपते नमः ॥ ७७ ॥ सत्यं परं परश्लत्यर छुस्गेन ण लुवगोछोकाडयचन्ते कदाचन सता९ हि सत्यं तस्मास्सत्ये रमन्ते प ति तणे नानशनात्परं यद्धि परं तपसदुधेप तहुराधर्ण तश्चात्तपसति जे घुस इति नियतं जहाचारिणसस्याइसे रमन्ते शस इत्यरण्ये सुनयर- रि एझन्ते दानमिति सचाणि भूतानि प्रशसन्ति दानाजातिदुश्चरं त- # ८८१0 री | शाह सबसे यचे इति धर्मेण सर्वभिदं परियहीत भधर्माज्नातिहुष्करं सब्पा- खुरे पन्चे जन इति भूयाश्सससाहूयिष्ठाः अजायन्ते तस्माहूयिष्ठा; अज- गने रख? इत्याह तस्याद्य आधातव्या अभिददोन्नमित्याह तस्मादसि हुने रसन्ते यज्ञ इति यजो हि देवास्तस्सायशे रमन्ते मानसमिति विद्वा€- सस्रा दविट्ठाइस एबं मानसे रमन्ते न्यास इति ब्रा ब्रह्मा हि परः परो हि अहम तालि वा एतान्यवराणि परासि न्यास पुवात्यरेचयद्य एवं चेदेत्युप- निपल ॥ ७८ ॥ माजापत्यो हारुणिः सुपणयः प्रजापति पिवरझुपससार कि पण्यन्तः परमं वदन्तीति तस्मे म्रोवाच सत्येन वायुरावाति सत्येनरदिस्ोः रोचते दने सत्यं वाच: प्रतिष्ठा सत्ये सद प्रतिष्ठित तस्झात्सत्य परमं वदसत सणा देवा देवतासग्न आयन्‌ तपस ऋषयः सुवरन्वचिन्दन तपसा सपला- ज्रणुदुत्मारातीसपसि सब प्रतिष्ठित तस्मात्तपः परमं वदन्ति दमेन दान्ताः किल्यिपमवधून्वन्ति बसेन घह्ाचारिणः सुवरगच्छन्‌ दमो भूतानां इराधर्घ दने सद अतिष्ठितं तस्माइमः परमं वदन्ति शासे दान्ताः शिवसाचरम्ति गसेच बाळं झुनयोऽन्वचिन्द्न्छमो सूतानां दुराधर्प शासे सर्च प्रतिष्ठित त- सहाच्छसः परमे वदन्ति दानं यज्ञानां वरूथं दक्षिणा लोके दातारश्सर्व सु- सा न्युपजीचन्ति दानेनारातीरपाचुदन्त दानेन द्विपन्तो सित्रा अदन्ति दाने 2 प्रतिष्ठित तस्माद्वाचं परमं वदन्ति धमो विश्वस्थ जगतः पतिष्ठा डोके छ प्रजा उपसपन्ति धर्मण पापमपनुदति धर्मे सर्व प्रतिष्ठित वस्पादर्स ४ बदुन्ति प्रजनन दे प्रतिष्ठा लोके साधु प्रजायासन्तुं तन्वानः पिदृणा- जनुणो भवति तदेव तस्या अनृणं तस्मात्मजनन परमं घदन्सशयो चे त्रयी चधा दुधयानः पन्था याइपल ऋक्‍षयपुथिवी रथन्तरंभन्योहार्थपचनं यजरन्व- हे दाम देव्यमाइवनीयः साम सुवो लोको बुह्त्तस्माद्ीन्परम वदम्स्य- झिदोन९ सायमात्युह्दाणां निष्कृतिः स्विष्ट सुहुतं यज्ञक्रतूनां प्रायण* सुव- एरय छोकस्य ज्योतिस्तस्मादशिहोत्र परमं चदन्ति यञ्च इति येय हि देवा (देन शता यज्ञेयासुरायपाचुद्म्त येन द्विषन्तो मित्रा अवन्ति गङ्गे सर्व 5) नं > नारायणोपनिषत्‌ ॥ १९ ॥ १४९ गतिष्टिलं तस्थायक्ष परम वदन्ति मानसं चे प्राजापत्यं पवित्र मानसेन सन- सा साधु पझ्यति मानसा ऋषयः प्रजा असुजन्त मानसे सर्च भतिष्टित त- स्थान्मानसं परमं चदन्ति न्यास इत्याहुमेनीपिणो ब्रह्माणं ब्रह्मा विश्वः कतमः स्वयंभूः जापतिः संवत्सर इति संवत्सरोऽसावा दित्मो य एप आदित्ये पुरूषः स परमेष्टी ब्रह्मात्सा यासिरादित्यस्तपति रदिमिभिस्ताभिः पजेन्यो चर्षति पजे- न्येनोपधिवनस्पतयः अजायन्त ओपधिचनस्पतिभिरन्नं भवत्यन्नेन प्राणाः प्रा- जेवेळं बलेन तपस्तपसा श्रद्धा श्रद्धया मेधा सेधया मनीपा मनीपया मनो सचसा शान्तिः शान्त्या चित्तं चित्तेन स्स्रतिः स्थृत्या स्मारश स्मारेण विज्ञान विश्ञानेनात्मान वेदयति तस्सादञ्ञं दुदन्सर्वाण्येतानि दुदात्यन्नास्प्राणा अवन्ति सूतानां प्राणेसैनो मनसश्च विज्ञान विज्ञानादानन्दो ब्रह्मयोनिः स वा एप पुरुषः पञ्चघा पञ्चात्मा येन सचैमिढ्‌ प्रोत एधिवी चान्तरिक्षं च चोश्च दिश- श्रावान्तरदिशाश्च स चे सर्वेमिदं जगत्स स॒ भूत स भव्यं जिज्ञासङ्कस ऋ- तजारयिएा श्रद्धा सत्यो महखान्‌ तपसो वरिष्ठा ज्ञात्वा तमेवं समनसा हृदा ख अयो न झत्युसुपथाहि विद्वान्‌ तस्माच्याससेपां तपसामतिरिक्तमाहुर्वसु- रण्वो विभ्ूरसि प्राणे त्वमसि संधाता ब्रह्मन्‌ त्वमसि चिश्वषत्तेजोदास्त्वसस्य- शिरसि वचोंदास्त्वससि सूयेस्य झुञ्चोदास्त्वससि चन्द्रमस उपयाम गृहीतो- ऽसि अह्मणे त्वासहस ओमित्यात्मानं चुझ्नीतेतद् महोपनिषदं देवानां गुह्य य ए चेद ब्रह्मणो सहिसानसाझोति सस्माहहाणो महिमानमित्युपनिषत्‌ ॥ ७५ ॥ तस्येयं विढुषो यज्ञस्यात्मा यजमानः श्रद्धा पल्ली शरीरमिध्मसुरो वेद्कोंमानि बहिवेंद्‌ः दिखा हृदयं यूपः काम आज्यं मन्युः पशुस्तपो5मि- दमः झमयिता दक्षिणा वाग्घोता माण उद्गाता चक्षुरध्वयुर्सनो ब्रह्मा ओत्र- सञीद्याचद्गियते सा दीक्षा यदक्षाति तद्धवियंस्पिवति तदस्य सोमपानं यद्ग सते तडुपसदो यत्संचरर्‍्युपविशात्युत्तिष्ठते च स प्रवग्यों यन्झुखं तदाहवनीयो या व्याहृतिराहुतियंद्स्य विज्ञानं तज्जुहोति यस्सायं प्रातरत्ति तत्ससिध य- स्प्रातमेध्यंदिचश सायं च तानि सवनानि ये अहोरात्रे ते दु्शपूणैसासौ येऽ- धेमासाश्च सासाश्च ते चाचु्मास्यानि य ऋतचस्ते पझुबन्धा ये संवत्सराश्च परिवत्सराश्च तेऽहर्गणाः सर्ववेदसं वा एतत्सन्नं यन्मरणं तदवस्थ ` पुतद्व जरासर्यसअिहोत्रई सत्र य एवं विद्वानुदगयने प्रमीयते देचानासेव सहि- सां गत्वादित्यस्य सायुज्यं गच्छत्यथ यो दक्षिणे प्रमीयते पिद्णासेव महि- सानं गरवा चन्द्रमसः सायुज्य सलोकतामाशोत्येतो वे सूर्या चन्द्रमसोरमेहि- मानो घ्राणो विद्वानभिजयति तस्माठ्रहमणो महिसानमामोति तस्माइलाणो महिमानस्‌ ॥ ८० ॥ सहनाववत्विति शान्तिः ॥ इति नारायणोपनिपत्समाप्ता ॥ चक क्क ककय = 5 ` से ०५ ०९९९१९ ०२०६ २० परश्नहसोपनिषत्‌ ॥ २० ॥ प्रमहंसोपनिषद्दे्यापारसुखाकृति । त्पादश्नीरामतत्तवं खसात्रमिति चिन्तये ॥ <*पूणसद इति शान्तिः । हरि; ॐ । अथ योगिनां परमहंसानां कोऽयं मागेस्तेपाँ का स्थितिरिति नारदो भगवन्तसुप समेत्योचाच तं भगवानाह योऽयं परमहससागों लोके दुलेभतरो न तु बाहुल्यो यद्येको भवति स॒ एच नित्यकूरस्थः स एव वेद- घुरुष इति विढुपो अन्यन्ते महापुरुपो यच्चित्तं तत्सदा मय्येवावतिष्ठते तस्मा- दहं च -तस्मिन्नेवावस्थीयतेऽसौ स्वघुन्रमित्रकलत्रबन्ध्वादीन्छिलां यज्ञोपवीतं यागं सन्नं स्वाध्यायं च सर्वकर्माणि संँन्यस्यायं ब्रह्माण्ड च हित्वा कोपीनं दण्डमाच्छाद्नं च ्रशरीरोपसोगार्थाय लोकस्येवोपकारार्थाय च परिग्रहेत्‌ तच्च न सुख्योऽस्ति कोऽयं सुख्य इति च यद्यं सुख्यः । न दण्डं न कम- ण्डलु न शिखां न यज्ञोपवीत न चाच्छादनं चरति परमहंसो न शीत न चोष्णं न सुखं न दुःखं न सानावसान इति पहूर्मिवर्जितो न शब्द न स्प न रूपं न रसं न गन्धं न च मनोऽध्येवं निन्दागर्वसत्सरद्म्भदर्पेच्छाद्रे पसु- खढुःखकासकरो धलोभसो हहर्पासूयाहंकारादीश्च हित्वा स्ववपुः छुणपसिव इइ्यते यतस्तह्ठणुरपध्दस्तसंशायचिपरीतमिथ्याङ्ञानानां यो हेतुस्तेन नित्यनिदृ- ततस्तं नित्यबोघस्तत्स्रयसेचावस्थितिस्तं शान्तमचलमद्टयानन्द्‌ विज्ञानघन एवा- सि! तदेव मम परस धाम तदेव दिखा तदेचोपचीतं च । परमात्मात्स- नोरेकत्वज्ञानेन तयोर्भेद एव विभः सा संध्या ॥ सर्वान्कासान्परित्यज्य अ- वेते परमे स्थितिः । झानदण्डो तो येन एकदण्डी स उच्यते ॥ काष्टदण्डो शतो येन सर्वाशी शानवर्जितः। तितिक्षाज्ञानवराग्यशमादिगुणचर्जितः । सि- क्षासात्रेण यो जीवेत्स पापी यतिवृत्तिहा । स याति नरकान्वोरान्सहारीरव- संङ्कान्‌। इदमन्तरं ज्ञात्वा स परमहंस आकाझास्वरो न नमस्कारो न साहाकारो न निन्दा न स्तुतिर्यादच्छिको अवेस्स भिक्षुः । नावाहनं न विस- जनं न सन्नं न ध्यानं नोपासितं च न लक्ष्यं नालक्ष्य न पृथङ्गनाएथगहं न सर्वं च सव चानिकेतः स्थिरमत्िरेवं स भिक्षुः सोवणीदीलां नेव परिग्रहे रोकमं नावळोकनं च वाधको न चावाधकः क इति चेदवाथकोऽस्सेव यस्माञ्चिक्षाहिरण्यं रसेन इशं चेत्स ब्रह्महा अवेद्यस्मा्चिक्ष॒हिरण्यं रसेन स्पट चत्स पोल्क़सो अवेचस्माड्धिश्लु हिरण्य रंसेन गह चेत्स आत्महा अवेत्तस्मा- 'ब्वछाहरण्य रसेन न इष्टं च न स्पष्ट च न ग्राह्यं च सर्वे कामा सनोगता व्याचतेन्ते दुःखे च नोद्विझः सुखे सिःस्टृहस्त्यागो रागे स्त्र झुसाझुअयो- ३ | कळक ~ ~ ब्रह्मोपनियपत्‌ ॥ २१ ॥ १५१ रनसिखेहो न मोदते च स्ेपासिन्ट्रियाणा ' गतिरुपरमतले य आत्मन्येवाव- स्थीयते । यत्पूर्णानन्देकबोधखड़होवाहनस्मीति छतङ्षत्यो भवति कृतकृद्यो अचति ॥ पू्णेमद इति शान्तिः । इति परमह॑सोपनिपत्समाक्ता ॥ ह्मोयनिषल्‌ ॥ २१ ॥ उडा सह नाववत्विति शान्तिः ॥ घ्रहाकैचल्यजाबालः धेताश्वो हंस आरुणिः । गर्भो नारायणो इंसो बिन्डुनादशिरः शिखा ॥ १ ॥ दुताख्योदश 3*॥ अथास्य पुरुपस्य चत्वारि स्थानानि अवन्ति। नासिहंदय कण्डं सूची च । तत्र चतुष्पादं ब्रह्म विभाति । जागरिते ब्रह्मा खेमे विष्णुः सुपुसी रुदरस्तुरीयमक्षरम्‌। स आदित्यो विप्णुशरश्वरश्च । खयमसनस्कमश्रोत्र- पाणिपादं ज्योतिविंदितस्‌ । यत्न लोका न लोका देवा न देवा वेदा न वेदा यज्ञा न यज्ञा साता न साता पिता न पिता स्डुपा न स्चुपा चाण्डालो न चाण्डा- छः पौष्कसो न पौप्कसः श्रमणो न श्रमणस्तापसो न तापस एकमेव तत्परं ब्रहम विभाति निवीणस । न तन्न देवा ऋषयः पितर इशते प्रतिदुध्यः सर्च विद्येति । हृदिस्था देघताः सर्वा हृदि प्राणाः प्रतिष्ठिताः । हृदि आणाश्र ज्योतिश्च त्रित्न- त्सूत्ञं च तद्विदुरिति । हृदि चैतन्ये तिष्ठति यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं प्रजाप- तेर्यत्सहज पुरस्तात्‌। आयुष्यमग्र्यं ्रति्चुञ्च झुञ्रं यज्ञोपवीतं बलमस्तु तेजः। सशिखं वपनं कृत्वा बहिःसूत्रं त्यजेडुधः । यदक्षरं परं ब्रह्म तत्सूत्रमिति धारयेत्‌ । सूचनात्सूत्रसित्याहुः सूत्र नाम परं पदस्‌ । तत्सूत्र निदितं येन स विभो वेदपारगः । येन सर्वभिदं मोतं सूत्रे मणिगणा इव । तस्सूत्र धारये- योगी योगविस्तत्वद्शिवान्‌ । बहिःसूत्रं स्यजेद्विद्वान्योगञ्युत्तसमास्थितः। ब्रहम- भावमिदं सूत्रं धारयेद्यः स चेतनः। घारणात्तस्य सूत्रस्य नोच्छिष्ो नाझुचि- सचेत्‌ ॥ सूत्रमम्तुगेत येपां ज्ञानयज्ञोपचीतिनाम्‌ । ते चे सूत्रविदो लोके ते च यज्ञोपदीतिनः ॥ ज्ञानशिखिनो ज्ञाननिष्टा ज्ञानयज्ञोपवीतिनः । ज्ञानमेव परं तेपां पवित्र ज्ञानसुच्यते ॥ अझेरिच शिखा नान्या यस्य ज्ञानमयी शिखा! स शिखीस्युच्यते विद्वानेते केशघारिणः ॥ कर्मण्यथिकृता ये तु चेदिके ब्राह्मणादयः । तेशिधांयमिद सूत्रं क्रियाङ्गं तद्धि व स्मृतम्‌ ॥ शिखा ज्ञानमयी यस्य उपदीत॑ च तन्मयम्‌ । बराह्मण्यं सकं तस्य इति त्रह्मचिदो चिढु; ॥ इदं यज्ञोपवीत छु परमं यत्परायणस्‌। स विद्वान्यशोपचीती स्यास्स यज्ञस्त यज्वानं विदुः ॥ एको देवः सर्वेभूतेयु गूढः सर्वव्यापी सर्च सूतान्तरात्मा। कमाध्यक्षः सर्वेभूतानिदासः साक्षी चेता केचलो निशुणश्च ॥ एको वशी सर्व सूतान्तरा- १५२ डृशाद्युपनिपत्सु- स्मेक रूपं बहुधा यः करोति । तमात्मस्थं येजु पश्यन्ति धीरास्तेपां सुखं शाश्वत नेतरेपास्‌ ॥ आत्मानमरणि झत्वा प्रणवं चोत्तरारणिम्‌ । ध्याननि्े- थनाभ्यासादेव पश्येन्चिगूढवत्‌ ॥ तिलेपु तेल दृधनीव सर्पिरापः खोतःखर- णीपु चाज़िः । एवमात्सात्मनि जायतेऽसौ सत्येन तपसा योऽनुपश्यति ॥ ऊणेनासियथा तन्त्न्सजते संहरत्यपि । जाग्र॒त्खमे तथा जीवो गच्छत्याग- च्छते पुनः ॥ नेत्रस्थं जागरितं दिद्यात्कण्ठे स्वसं समाच्रिरोत्‌ । सुघु्त हृदयस्थं तु तुरीयं मूशि संस्थितम्‌ ॥ यतो वाचो निवतेन्ते अग्राप्य मनसा सह। आनन्दुसेतजीचस्य यज्ज्ञात्वा झुच्यते डुः ॥ सर्षव्यापिनभात्मानं क्षीरे सपिं- 'रिचापिंतस्‌ । आत्मविद्यात्तपोमूळं तन्नह्मोपनिषस्पदं तङ्ह्मोपनिपत्पदमिति ॥ सह नावचत्विति झान्तिः ॥ इति अ्रह्योपनिषत्समाता ॥ अश्तनादोपनिषल्त ॥ २९ ॥ अख्ुतनाढोपनिपत्प्रतिपाद्य पराक्षरस्‌ । ज्नेपदानन्दसाम्राज्य हृदि से माउ संततस्‌ ॥ ॐ सह नाववत्विति शान्तिः ॥ शाखाण्यघीय मेधावी अभ्यस्य च घुनः पुनः । परमं ब्रह्म विज्ञाय उल्कावत्तान्यथोत्स्जेत ॥ $ ॥ ऑक़ाररथमारुह विष्णु कृत्वाथ सारथिस्‌ । ब्रद्वालोकपदान्वेपी झुद्भाराधनतत्पर: ॥ २ ॥ ताव- द्रथेन गन्तव्यं यावद्रथपथि स्थितः । स्थाता रथपतिस्थानं रथसुत्सज्य गच्छति ॥ ३ ॥ मात्रालिज्ञपद्‌ं त्यक्त्वा शब्दव्यक्षनवर्जितम्‌ । अखरेण सकारेण पद्‌ सूक्ष्म हि गच्छति ॥ ४ ॥ शब्दादि विषयान्पञ्ञ मनश्चेवातिचञ्चलस्‌ । चिन्त- येदात्मनो रउसीन्प्रयाहारः स उच्यते ॥ ५ ॥ प्रत्याहारस्तथा ध्यान प्राणा- यासोऽथ धारणा । तर्कञ्चेच समाथिश्च पडङ्गो योग उच्यते ॥ ६॥ यया पर्यतघातूनां दह्यन्ते घसनान्मकाः । तथेन्द्रियक्कता दोषा दहन्ते प्राणधार- णात्‌ ॥ ७ ॥ प्राणायासेदेहेद्दोपान्धारणाभिश्च किल्बिषम्‌ । प्रलाहारेण संस- गोन्ध्यानेनानीश्वरान्गुणान्‌ ॥ ८ ॥ किल्बिषं हि क्षयं नीस्वा रुचिरं चेव चिन्तयेत्‌ ॥ ९ ॥ रुचिरं रेचकं चेच चायोराकर्षणं तथा । प्राणायासा- खथः ग्रोक्ता रेचपूरककुम्भकाः ॥ १० ॥ सव्याहृतिं सप्रणवां गायत्रीं शिरसा सह । त्रिः पठेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते ॥ १३ ॥ उस्क्षिप्य वायु- माकाशं झून्यं कृत्वा निरात्मकस्‌ । झून्यभाचे नियुञ्जीयाद्रेचकस्येति रूक्षणम्‌ ॥ ३२ ॥ चकत्रेणोत्पनालेन तोयमाकपेयेन्नरः । एवं वायुअहीतव्यः पूरक- स्यति लक्षणझ, ॥ १३ ॥ नोच्छूसेन्न च निश्चसेचेन गात्राणि चारयेत्‌ । एवं ~ यक कट. हय ~ PIR लुक RD TT क १ | PT 0. “0.७७ 4 ऑल क. “> अस्ूतनादोपनिषत्‌ ॥ २२ ॥ १५३ साद नियु्जीयास्कुम्भकस्येति रक्षणम्‌ ॥ १४ ॥ अन्धवत्पञ्य रूपाणि शाब्दं बचिरवच्छूणु । काएवर्पञ्य च देई मरशान्तस्येत्ति लक्षणस्‌ ॥ १५॥ सन; संकल्पक ध्यात्वा संक्षिप्यात्मनि बुद्धिमान्‌ । धारयित्वा तथात्मानं धारणा परिकीतिता ॥ १६ ॥ आगसस्याचिरोधेन ऊहनं तकं उच्यते । समं मन्येत यह्व्ध्वा स समाधिः प्रकीर्तितः ॥ १७ ॥ भूमौ दर्भासने रभ्ये सर्वदोपदि- वर्जिते । कृत्वा मनोमयीस्रक्षां जह्वा वे रथमण्डळे ॥ १८ ॥ पकं स्वस्तिक वापि भद्गासनसथापि वा । बद्धा योगासनं सम्यगुत्तराभिसुखः स्थितः ॥ १९ ॥ नासिकापुरमङ्कुल्या पिधायेकेन मारुतम्‌ । शङ्कप्य धारयेदृद्मि शब्द्सेव चिचिन्तयेत्‌ ॥ २० ॥ ओमिल्ेकाक्षरं ब्रह्म ओसित्येतेन रेचयेत्‌ । ढिव्यसच्चेण बहुधा कुयोदामलसुक्तये ॥ २१ ॥ पश्चाच्यायीत पूर्वोक्तकमशो अन्नविह्टुघः । स्थूकादिस्थूलसृक्ष्म च नाभेरूध्येसुपक्तसः ॥ २२ ॥ तियंगृध्वं- मघोदटि निहाय च महामतिः । स्थिरस्थायी विनिष्कस्पः सदा योगं सम- न्यसेत ॥ २३ ॥ नारमात्रचिनिष्कस्पो धारणायोजनं तथा । द्वादशमात्रो यो- गस्तु कालतो नियमः स्म्वतः ॥ २४ ॥ अघोपमव्य्जनसस्वरं च यत्तालुक- पठोए्मनालिकं च यत्‌। अरेफजातसुभयोप्मचरजितं यदक्षरं न क्षरते कथ- चित्‌ ॥ २५ ॥ येनासौ गच्छते मार्ग ग्राणस्तेनामियच्छति । अतस्तमभ्यसे- खिल यत्सागेगसनाय चे ॥ २६ ॥ हह्ठारं वायुद्वारं च सूर्थि द्वारमथापरस्‌ । मोक्षद्वारं चिर चेच सुपिरं मण्डल विदुः ॥ २७ ॥ भयं कोघमथालस्यमति- स्टछातिजागरम्‌ । अत्याहारसनाहारं नित्यं योगी विवर्जयेत्‌ ॥ २८ ॥ अनेन चिथिना सम्यङ्कि्वसभ्यस्यते कमात्‌ । स्वयञ्चुसपच्चते ज्ञानं ब्रिमिसांसेन संशय: ॥ २५ ॥ चतुर्थिः पश्यते देवान्पञ्चसिर्विततक्रमान्‌ । इच्छयामोति केवल्यं पष्ठे मासि न संशयः ॥ ३० ॥ पार्थिवः पञ्चमात्रस्तु चतु्मात्रस्तु वारुणः । आझेयस्तु न्रिसात्नोऽसो वायव्यस्तु द्विमात्रकः ॥ ३३ ॥ एकमात्रसथाकाशों दमात तु चिच्िन्तयेत्‌। संधि कृत्वा तु मनसा चिन्तयेदात्मनात्मनि ॥३२॥ द्रिशत्पवोजुलः आणो यत्र प्राणः प्रतिष्ठित: । एप प्राण इति ख्यातो वाह्य ग्राणस्य गोचरः ॥ ३३ ॥ अशीतिश्च शतं चेच सहस्राणि त्रयोदश । रूक्ष अको चिनिश्वास अहोरात्रम्रसाणतः ॥ ३४ ॥ प्राण आद्यो हृदि स्थाने अपा- नस्तु पुनर्गुदे । समानो नासिदेरो तु उदानः कण्डसाश्चितः ॥ ३५ ॥ व्यानः सर्वेषु चाङ्गेणु व्याप्य तिति सर्वदा । अथ वणोस्तु पञ्चानां प्राणादीनामजु- ऋमात्‌ ॥ ३६ ॥ रक्तवर्णा मणिप्रख्यः ग्राणवायुः प्रकीतितः । अपानस्तस्य अध्ये. तु इन्द्रगोपसमप्रभः ॥ ३७ ॥ समानस्तु द्वयोर्मध्ये गोक्षीरधवलप्रभः ! आपाण्डर उदानश्च व्यानो झचिःसमप्रभः ॥ ३५ ॥ यस्येदं मण्डं भित्वा १०४ इेश्ाद्युप निषत्सु- सारतो याति सूर्धनि। यत्र यत्र ञ्रियेङ्वापि न स भूयोऽभिजायते च स भूयो- ऽभिजायत इत्युपनिषत्‌ ॥ ३९ ॥ ॐ सह नाववत्विति शान्तिः ॥ इस्यक्रतनादोपनिणत्समासा ॥ अथचेकिरउपनिषल्‌ ॥ ३३ | अथर्षशिरसासर्थमनर्थप्रोतवाचकस्‌ । सचीधारमनाधारं खसात्रन्नेपदाक्षरस, ॥ ॐ अद्र कर्णेभिरिति शान्तिः -॥ इ देवा ह चै सग रोकमायँस्ते सुद्रसएच्छन्को सचानिति । सोऽत्रचीद्‌- इसेकः प्रथममास वतोमि च सविष्यासि च नान्यः कश्चिन्मत्तो व्यतिरिक्त इति । सोऽन्तरादन्तरं प्राविशत्‌ दिशश्चान्तरं प्राविशत्‌ सोऽहं 'नित्या- न्ेत्योऽहं व्यक्ताव्यक्तो ब्रह्माबह्माहं मञ्चः ्रत्यञ्गोऽहं दक्षिणाञ्च उदञ्चोहं अध- श्रोध्च चाहं दिशश्च प्रतिदिशश्वाहं एुसानएमान्‌ स्तियश्चाहं गायत्र्यहं लाविन्यहं न्िष्टुजगसचुष्टुप्चाहं छन्दोऽहं गाहेपत्यो दक्षिणाञ्चिराइचनीयोऽहं सत्योऽहं यौरहं गोयहरूगहं यजुरहं सामाहसथर्वाङ्गिरसोऽहं ज्येष्ठोऽहं भ्रष्टोऽहं वरिष्ठो ऽहसापोऽहं तेजोऽहं युह्योऽहमरण्योऽहमक्षरमइं क्षरमहं शुक्करमहं प चित्र छुसुग्रं च मध्य च बहिश्च घुरस्ताज्योतिरित्यहसेन सर्वेभ्यो आसेच स सर्वः खमां यो मां वेद स सरवान्देवाम्वेद सर्वाश्च वेदान्साङ्गानपि ब्रह्म ्राहमणेश्च गां गोमित्रीह्मणान्त्राह्मणेन हविदहेविषा आयुरायुषा सत्येन सत्यं शर्ण घर्स तर्पयामि खेन तेजसा । ततो ह वे ते देवा रुद्रमएच्छन्‌ ते देवा रुङ्गमपइ्यन्‌ ! ते देवा रुद्रमध्यायच्‌ ततो ज यादया इद्र स्तुवन्ति ॥ १ ॥ स यो वे रद्रः स अगनान्यश्च ब्रह्मा तै वे नमोनमः ॥ १ ॥ यो चे रुद्रः स अग- वान्‌ यश्च विष्णुखख चे नमोनमः ॥ २ ॥ यो चे रुद्रः स भयवान्यश्च स्कन्द- स्तस्मै वे नमोजसः ॥ ३ ॥ यो वे रुद्रः स भगवान्यश्रेन्द्ससे घे नमोनमः ॥ ४ ॥ यो चे इद्रः स अगवान्यश्चाञ्चिस्तसे वे नसोनसः ६ ५ ॥ यो चे इद्रः स अगदान्यश्च चाझुससे वे -चमोचसः ॥ ६ ॥ यो वै इद्रः छ भगवान्यश्च सूयस्तस्त वे नसोनस: ॥ ७ ॥ यो वे रुद्रः स भगवान्यश्च सोमखसै वे न- मोनसः LS LOSE अगवान्ये चाष्टौ ्रहास्तरे चे नमोनमः ॥९॥ यो चे रुद्रः स भरावाऱ्ये चाष्टो प्रतिअहासस्पे चे नमोननः ॥ १० ॥ यो वे > इङ्गः स अगवान्यञ्च सूखे दे नमोनमः ॥ १३ ॥ यो चै इद्रः स सगवा- = २१ न च म्यञ्च झुवस्तस्मं चे नसोनसः ॥ १२ ॥ यो चे रुद्रः स भयचान्यच्च स्वस्तस्मे चे नमोनमः ॥ ३३ ॥ यो चे स्रः स भयवान्यच महखरै चै नमोनमः ES SOP SP रुक - 4... ०.2. a नर्र ८. [कक ७००७ “> ~ ० केन. व्हे .... अथर्चरिरउपनियत्‌ ॥ २३ ॥ १५५१५ ॥ १४ ॥ यो चे इद्रः स अगवान्या च पुथिवी तस्मे वे नमोनसः ॥ १५ ॥ यो के रुहः स सगवास्यज्वान्तरिक्ष तस्मे वे नमोनमः ॥ १६ ॥ यो वे रुद्रः स सगवान्या च जोस्तस्म ने नमोनमः ॥ १७ ॥ यो वे रुद्रः स॒ भगवान्या- आपस चे नमोनसः ॥३८॥ यो वे इत्रः स अगवान्यच्च तेजस्तस्से वे नसो- नसः ॥ १९॥ यो से इद्रः स अगवान्यश्व कालस्तस्पे चे नमोनसः ॥ २० ॥ यो चे रुद्रः स भगवान्यश्च यमस्तस्म वे नमोनमः ॥ २१ ॥ यो चे रुद्रः स भगवान्यश्च _खृत्युखसै चै नमोनमः ॥ २९॥ यो चे इद्रः स सगचाल्यच्चाद्॒तं तं च नसोनसः ॥ २३ ॥ यो चे रुद्रः स भगवा- न्‍्यचाकाश तस्मे ये नसोनसः ॥ २४ ॥ योचे ₹ुद्रः स अयवान्यञ्च विश्व सश थे नमोनमः ॥ २५ ॥ यो चे इद्रः स भगवान्यच स्थूरं तसे वे नसीनसः ॥ २६ यो के रुद्धः स भगवान्यच सूक्ष्मं तसै वे नमो- नसः ॥ २७॥ यो चे इङ्गः स अगवान्यच्च छुक तस्मे वे नमोनमः ॥ २८ ॥ यो चै इद्रः स सगवान्यज्ञ ष्णं तस्मे ने नसो नमः ॥ २९॥ यो चे सद्र: स भगवान्यच्च इस्खं तसै वे नसोनसः ॥ ३० ॥ यो दे रुद्रः ल सगचान्यच सत्य तस्मे दै नमोनमः ॥ ३१ ॥ यो चे रुद्रः स भगवान्यच्च सर्व तस्ते ते नसोनसः ॥ ३२ ॥ २॥ सूस्ते आदिसेध्यं सुवः खस्ते शीं विश्वरूपो5सि अधैकरनच द्विधा त्रिघा शृद्धिस््वं शान्तिस्त्वं पुटिस्त्वं हुतमहुतं दत्तमदत्तं सर्वमसर्व विश्वमविश्वं कृतमकृर्त परमपरं परायणं च स्वस्र । अ- पास सोममसूता अभूमागन्स ज्योतिरविदाम देवान्‌ । कि नूनमस्मान्कृणव- दरातिः किसु धूतिरश्चतं मत्यैख । सोमसू्येपुरस्तात सूक्ष्म: पुरुष: । सर्वे जगद्धितं वा एतदक्षरं घ्राजापत्यं सूक्ष्म सोम्यं शुरुपं आह्ाम्राह्मेण भावं भावेच सोम्यं सौम्येन सूक्ष्मं सूक्ष्मेण वायव्यं वायव्येन ग्रसति स्वेन तेजसा तस्मादुपसंहत्ने महाआसाय चे नमो नसः हृदिस्था देवताः सर्वा हृदि राणाः झतिष्ठिता: । हृदि त्वमसि यो नित्यं तिखो मात्राः परस्तु सः। तस्योत्तरतः शिरो दक्षिणतः पादौ य उत्तरतः स ओङ्कारः य ओङ्कारः स अणवः यः प्रणव: स सर्वव्यापी यः सर्वव्यापी सोऽनन्तः योऽनन्तस्तत्तारं यत्तारं तत्सूढस शत्सूक्ष्म तच्छुछं यच्छुझं तदेुत यद्वै्युतं तत्परं ब्रह्म यरपरं र्म स पुकः य एकः स र्दः यो रुद्रः स ईशानः य इशान: स अगवान्‌ सहेश्वरः ॥ ३ ४ आथ कस्माहुच्यत ओझारो यसाढुच्चायेमाण एव प्राणानूध्बैमुत्कामयति तस्माइच्यते ओक्कारः । अथ कस्मादुच्यते प्रणव: यस्मादुच्चायेमाण -एव चर ग्यजुःसामाथवोद्िरसं त्रा त्राहणेभ्यः प्रणामयति नामयाते च तस्मादु- व्यते प्रणव; । अथ करसादुच्यते सर्वव्यापी यस्साढुच्चायेमाण एव सबालोका- व्व्याध्नोति जेहो यथा पळलपिण्डसिव शान्तरझूपमोतप्रोत्ममनुप्रात्तो व्यतिपः १७६ डेशाद्युपनिषत्सु- कञ्च तस्माहुच्यते सर्वव्यापी । अथ कस्मादुच्यतेऽनन्तो यस्मादुः्वायेसाण एव तिर्यगुध्वमधस्ताच्चास्यान्तो नोपलभ्यते तस्मादुच्यते$नन्तः । अथ कस्मादु- च्यते तारं यस्मादुच्चायमाण एव गर्भेजन्मव्याधिजरामरणसँसारमहाभया- सारयति त्रायते च तस्मादुच्यते तारस्‌। अथ कस्मादुच्यते झुछ यस्माढुख्चा- येमाण पुच छन्दते छासयति च तस्मादुच्यते झुङस्‌ । अथ कस्मादुच्यते सूक्ष्म यस्मादु्चायैमाण एव सूइमो सूत्वा शरीराण्यधितिष्ठति सर्वाणि चा- ज्ञान्यभिस्शशति तस्मादुच्यते सूक्ष्षस्‌। अथ कस्माङुच्यते चुतं यस्मादुच्चाये- साण एव व्यक्ते महति समसि योतयति तस्माइुच्यते वद्युतस्‌। अथ कस्मा- दुच्यते परं ब्रह्म यस्मात्परमपरं परायणं च बृहदुइत्या इंहयति तस्माठुच्यते प्रं ब्रह्म । अथ कस्मादुच्यते एकः यः सवोन्प्राणान्स॑भक्ष्ष संसक्षणेनाजः संसूजति विसुजति तीर्थमेके ब्रजन्ति तीथेमेके दक्षिणाः प्रत्यञ्ञ उदञ्चः ग्राञ्जोऽसित्रजन्त्येके तेपां सर्वेपासिह सद्गतिः । साकं स एको सूतश्च रति प्रजानां तस्मादुच्यत एकः । अथ कस्माङुच्यते ' रुद्रः यस्मादृपिसिनो- न्वेभक्तेट्टंतमस्य रूपञ्चुपलभ्यते तस्मादुच्यते रुद्रः । अथ कस्माठुच्यते ईशानः यः सवोन्देवानीशते ईशानी मिजेननीसिश्च परमञ्चक्तिसिः। असित्वा झूर णो- सुमो दुग्धा इव धेनवः । ईशानमस्य जयतः स्वइंशामीशानसिन्द्र तस्थुप इति तस्मादुच्यते इशानः । अथ कस्माहुच्यते भगवान्महेश्वरः यस्ाद्गक्ता ज्ञानेन भजन्त्यनुणुह्वाति च वाचं संसजति विसजति च सवोन्भावान्परित्यज्यात्स- ज्ञानेन योगैश्वर्येण महति सहीयते तस्मादुच्यते अयवान्महेश्वरः । तदेतद्टुद= चरितस्‌ ॥ ४ ॥ एको ह देवः प्रदिशो चु सवोः पूर्वा ह जातः ख़ उ गभे अन्तः । स एवं जातः स॒ जनिष्यमाणः प्रत्यङ्जनास्तिति सर्वतोसुखः ! एको रुद्रो न Vas तस्मे य इमालोकानीश्चत ईशानीसिः । प्रत्यक्ूजवा- स्तिष्ठति संचुकोचान्तकाले संसज्य विश्वा झुवनानि गोप्ता । यो योनिं योचि- सघितिष्टत्येको येनेदं सर्वे विचरति सर्वम्‌ । तसीश्ञानं पुरुषं देवसीड्यं नि- चाय्येमां शान्तिमत्यन्तमेति । क्षमां हित्वा हेतुजालस्य सूलं जुड्या संचितं स्थापयिरवा तु रुद्रे । रुद्रमेकत्वमाहुः शाश्वतं वे पुराणसिषमूर्जण पशचोऽलु- नासयन्तं झत्युपाशान्‌ । तदेतेनात्मन्नेतेनार्थचदुर्थन सात्रेण शान्ति संसूजति पशुपाशविमोक्षणम्‌ । या सा प्रथसा मात्रा व्रह्मदेवत्या रक्ता चर्णेन यस्ता ध्यायते नित्यं स गच्छेडह्मपदर्‌ । या सा द्वितीया मात्रा बिष्णुदेवला कृष्णा चर्णेन यस्तां ध्यायते नित्यं स गच्छेद्वेण्णच पदस्‌ । या स्रा तृतीया सात्रा इंशानदेवत्या कपिला वर्णन यस्तां ध्यायते नित्य स गच्छेदैशानं पदस्‌ । या साधचतुर्थी मात्रा सर्वदेवत्याअ्व्यक्ती भूता खं चिचरति झुद्धा स्फरिकसञ्चिमा वर्णन यस्तां ध्यायते नित्यं स गच्छेत्पद्मनामयस््‌। तदेतहुपासीत झुचयो वारव” अथर्वशिरठपनिणषत्‌ ॥ २३ ॥ १७७ दन्ति च तस्य अहणमर्य पन्था विहित उत्तरेण येन देवा यान्ति थेन पितरो येन शऱपयः परसपरं परायणं चेति। वालाअमात्नं हृदयस्य मध्ये विश्व देवं जा- तरूपं वरेण्यस्‌। तमात्मस्थं येचु परथन्ति धीरास्तेषां शान्तिभेवति नेतरेपास्‌। वस्मिन्क्रोधं यां च ठुप्णां क्षमां चाक्षमां हित्वा हेतुजालस्य सूलस । बुख्या संचितं स्थापयित्वा चु रुद्रे रुद्रमेकत्वमाहुः । रुद्रो हि शाश्वत्तेन थे पुराणेनेप- सू्जेण तपसा नियन्ता। अञ्निरिति अस्म वायुरिति भस्म जलमिति भस्म स्थळ- हिति अस्म व्योमेति अस्म सर्वेश्ह वा इदं अस्म सन पतानि चक्षूपि यस्मा- तसिदं पाझुपत यद्भस्म नाङ्गानि संस्पशेत्तस्माइह्म तदेतस्पा्ुपतं पशुपाश- चिमोक्षणाय ॥ ५ ॥ योऽञ्नौ रुद्रो योऽप्स्वन्तर्य ओषधीर्वीरुध आविवेश । य इसा चिश्वा झुवनानि चक्कपे तस्तै रुम्राय नमोऽस्त्वञ्ये । यो रुद्रोज्मो यो रुद्रोऽप्स््न्तर्यो रुद्र ओषधीर्वीरुध आविवेश । यो रुद्र इमा विश्वा सुवनानि चहूपे तस्मे रुद्राय नमोनमः । यो रुद्रोऽप्सु यो रुद्र ओपधीघु यो रुद्रो वन-: स्पतिघु । येन रुद्रेण जगदूध्वे धारितं पृथिवी द्विधा त्रिथा घर्ता धारिता बागा येऽन्तरिक्षे तसरे रुद्राय दै नमोनसः.। सूघानमख संसेव्याप्यथंवा हद्यं च यत्‌। सस्तिप्कादृध्च म्रेरयत्वमानोऽधिशीर्षतः । तद्वा अथर्वणः शिरो देवकोशः सञ्चुज्झितः । तत्प्राणोऽभिरक्षति शिरोऽन्तमथो सनः। न च दिचो देचजनेच गुप्ता न चान्तरिक्षाणि न च भूम इमाः । यस्मिन्निदं सर्व- ' सोतमोत॑ तस्मादन्यञ्च परं किंचनास्ति। न तस्मापपूर्व न परं तदस्ति न सूतं | नोत अव्यं यदासीत्‌ । सह्रपादेकसूञ्ना व्यासं स एचेद्मावरीवर्ति भूतस्‌ । अक्षरात्संजायते कालः कालाब्यापक उच्यते । व्यापको हि अगवान्रु्रो भोगा- यमानो यदा शेते रुद्रस्तदा संहायेते ग्रजाः। उच्छासिते तमो भवति तमस आपोऽप्स्वङ्ुल्या मथिते अथितं शिक्षिरे शिक्षिरं मथ्यमानं फेनं भवति फेना- दण्डं सचत्यण्डाङ्ठहा भवति ब्रह्मणो चायुः चायोरोंकारः उ*कारात्सावित्री द्ाचिः्या गायत्री गायत्र्या लोका भवन्ति । अचेयन्ति तपः सत्यं मधु क्षरन्ति यञ्ुवस्‌ । एतद्धि परमं तपः । आपोज्योती रसोअ्छत व्रह्म सूर्धुवः स्वरों नस इति ॥ ६ ॥ य इदमथर्वशिरो आह्मणोऽधीते अओोत्रियः श्रोत्रियो अचति अपनीत उपनीतो भवति सोऽञझ्चिपूतो भवति स वायुपूतो भवति स सूर्यपूतो भवति स सोमपूतो भवति स सत्यपूतो भवति स सवेंदेवे- शोतो भवति स सर्वेबेदेरजुध्यातो भवति स सर्वेषु तीर्थे खातो भवति तेन सर्वे: ऋतुसिरिष्टं भवति गायञ्याः पर्टिसह्राणि जप्तानि अवन्ति इति- शासपुराणानां रुद्राणां शतसहस्राणि जानि अवन्ति । प्रणवानासयुत जप्त सचति । स चक्षुषः पङ्कं पुनाति । आ सञ्षमारपुरुषयुयान्पुनातीत्याह भग“ १०८ इेशाद्युपनिपत्सु- वानथर्वशिरः सङ्कज्वेव शुचिः स पूतः कर्मण्यो भवति । द्वितीयं जस्वा गणाधिपल्ममबाप्तोति । तृतीयं जश्वेवमेवाजुप्रविशत्यो सत्यमों सत्यमों सलम ॥ ७ ॥ इत्यथर्षशिरउपनिपत्समासा ॥ अथवेशिखोपनिषंत्‌॥ २४ ॥ ऑकारार्थतया भातं तुर्योकाराग्रभासुरम्‌ । तुयेतुयत्रिपाद्रामं खमात्रे कल्ये$न्वहस्‌ ॥ इ सङ्गं कर्णमिरिति शान्तिः ॥ ₹ अथहैन पेप्पजादोऽङ्गिराः सनव्कुमारश्राथर्वणसुवाच भगवन्किमादौ प्रयुक्त ध्यान ध्यायितव्यं किं तद्यानं को वा ध्याता कश्च ध्येयः । स एभ्यो- थवो प्रत्युवाच । ओमित्येदक्षरमादौ प्रयुक्तं ध्यान धग्रायितव्यमित्येतदक्षरं घरं ब्रह्मास्य पादाश्वत्वारो वेदाश्चतुप्पादिदमक्षरं परं ब्रह्म । पूर्वास्य मात्रा प्रथिव्यकारः ऋग्भिऋग्वेदों ब्रह्मा वसवो गायत्री गार्हपत्यः । द्वितीयान्तरिक्ष _ स उकारः स यजुभियंजुर्वेदो बिप्णुरुद्वाखिष्टुव्दक्षिणाभ्निः । तृतीया द्योः स मकारः स सामभिः सामवेदो रुद्रा आदित्या जगत्याहवनीयः । यावसानेऽस्य चतुथ्वेधमात्रा सा सोमलोक ओंकारः साथर्वणमन्नेरथ्ववेद्‌ः संवर्तकोऽसिसे- रुतो विराडेकर्पिभीखती स्मृता । प्रथमा रक्तपीता महद्रह्मदेवत्या । द्वितीया विद्युमती कृष्णा विष्णुदेवत्या । तृतीया छुभाझुभा शुक्ला रुद्रदेवत्या । याव- सानेऽस्य चतुथ्यैर्धमात्रा सा विद्युमती सर्यवणा पुरुषदैवत्या । स एप ह्यांका- रश्चतुरक्षरश्रतुष्पादश्रतुःदिरश्चतुर्थमान्रः स्थूलमेतद्रखदीधेद्ठत इति ॥ औँ» ॐ ॐ इति त्रिरुवस्वा चतुर्थः शान्त आस्माष्लुतप्रणवप्रयोगेण समस्तमोमिति प्र- युक्त आस्मञ्योतिः सकृदावरतते सङ्ुचारितमात्रः स एप ऊर्ध्व॑मच्चमयती- त्योंकार: । प्राणान्सॉन्प्रलीयत इति प्रझयः । प्राणान्सवोन्परमात्मनि अणा- सयतीव्येतस्मात्प्रणचः । चतुर्थादस्थित इति सर्वदेववेदयोनिः सर्ववाच्यवस्तु प्रणवात्मकस्‌ ॥ १ ॥ देवाश्वेति संधत्तां सर्वेम्यो दुःखभयेभ्यः संतारयतीति तारणात्तारः । सर्वे देवाः संदिशन्तीति विष्णु: । सवोणि बृहयतीति मह्या । सर्वेभ्योऽन्तःस्थानेम्यो ध्येयेश्यः प्रदीपवत्प्रकाशयतीति प्रकाशः । म्रकाशोभ्यः सढोमिलल्वः शरीरे चिद्युद्रद्व्योतयति सुहुर्धुहुरिति चिद्युद्व्मतीयाहिं दिश मिर्त्रा सरचोल्लोकान्थ्याञ्चोति व्यापयतीति व्यापनाद्यापी महादेवः ॥ २ ॥ पूर्वास मात्रा जागर्ति जागरितं द्वितीया स्वसं तृतीया सुपुखिश्वतर्थी तुरीय सात्रा साद्राः प्रतिसात्रागताः सस्यक्समस्तानपि पादाञ्जयतीति स्वयप्रकाशः स्वयं ब्रह्म भवतीत्येप सिडिकर एतस्थाच्यानादी प्रयुज्यते । सर्वेकरणोपसंदा- १० ० I आह मेत्रायण्युपनिपत्‌ ॥ २५॥ ५५९ रव्वाद्धायंधारणाहह्म तुरीयम्‌ । सर्यकरणानि मनसि संप्रतिष्टाप्य ध्यानं विष्णु: प्राणं मनसि सह करणेः संग्रतिष्टाप्य ध्याता रुद्रः प्राण मनसि सह करणेनादान्ते परमात्मनि संग्रतिष्टाप्य ध्यायीतेशानं प्रध्यायितव्यं सर्वमिदं नह्मचिप्णुरदरेनद्रास्ते संग्रसूयन्ते सवोणि चेन्द्रियाणि सह भूतेने कारणं कार- णानां ध्याता कारणं तु ध्येयः सर्वेश्वयसंपन्नः सर्वेश्वरः शंभुराकाशमध्ये धुवं स्तव्ध्वाधिकं क्षणमेकं क्रतुदातस्यापि चतुःससत्या यत्फलं तद्वाम्ोति क्कत्ज- सोंकारगतिं च सर्वध्यानयोगज्ञानानां यरफळमोंकारो वेद पर ईशो वा शिव एको ध्येयः दिवंकरः सर्वमन्यत्परित्यज्य समस्ताथर्वदिखेतामधीत्य द्विजो गर्भवासाद्विसुक्तो विस्ुच्यत पतामधीत्य द्विजो गर्भवासाद्विसुक्तो विसुच्यत इत्योशसत्यमित्युपनिपत्‌ ॥ ३ ॥ ॐ भङ्गं कर्णेभिरिति शान्तिः ॥ इत्यथर्वेशिखोपनिपत्समाप्ता ॥ सैत्रायण्युपनिषत्‌ ॥ २५ ॥ देराग्योत्थभक्तियुक्तत्रह्ममात्रप्रवोधतः । यत्पदं सुनयो यान्ति तंच्चैपदमह महः ॥ उ आप्यायन्त्विति शान्तिः ॥ सैच्रायणी कौपितकी ब्रृहजाबालतापनी । कालाझ्िरुद्रमेत्रेयी सुयालक्चु- रिमत्रिका । ॐ बृहद्रथो ह वे नाम राजा राज्ये ज्येष्ठ पुत्र निघापयिस्वेदम- शाश्वत मन्यमानः शारीरं वेराग्यसुपेतो$रण्यं निजेगाम स तत्र परम तप आस्थायादित्यमीक्षमाण अध्वेबाहुस्तिएयन्ते सहस्रस्य सुनिरन्तिकमाजगामा- भिरिवाधूमकस्तेजसा निर्देहन्निवात्मविद्धनवाब्छाकायन्य उत्तिष्ठोत्तिष्ठ वरं ` बृणीष्वेति राजानमत्रवीत्स तस्मै नमस्कृत्योवाच भगवन्नाहमात्मविच्व तरव- विच्छुगुमो वयं स त्वं नो ब्रूहीस्येतढुतं पुरस्ताद्शक्य मा एच्छ प्रश्नसेक्ष्वाका- न्याल्कासान्वृणीष्वेति शाकायन्यस्य चरणावसिम्रशयमानो राजेसां गाथां जगाद ॥ १ ॥ सगवन्रस्थिचमैखायुमजासांसञ्जुक्रशो णित ेप्माश्च दूपिते चि- ण्सूत्रवातपित्तकफसंघाते दुर्गन्धे निःसारऽस्मिञ्छरीरे किंकामोपभोगे: ॥ २॥ कात्रो घळो मय चिपा दे्ये्टवियोगा निष्टसं्रयो क्च स्पिपासाजराष््रयुरोगशो- काचेरभिइतेऽस्मिञ्छरीरे किं कामोपभोगेः ॥ ३ ॥ सर्व चेदं क्षयिष्णु प- इयासो यथेस्े देंशमशकादयस्तृणवजन्नश्यतयोद्धतप्रध्वंसिन: ॥ ४ ॥ अथ कि- सेवैवी परेऽन्ये महाधबुध्रराश्चक्रवर्तिनः केचित्सुयुस्नभूरियुम्नेन्द्रदुन्नकुबल- याश्वयौचनाश्ववद्धियाश्वाश्वपतिः शशबिन्दुहरिश्रन्द्रोअस्वरीपो ननूक्तस्वयाति- ईयातिरनरण्योक्षसेनोत्यमरत्तमरतम्रभ्टतयो राजानो सिपतो वन्धुचयेस्य १६० इशाथुपनिषत्सु- अहतीं शियं त्वस्वास्माज्ञोकादसु लोक यान्ति ॥ ५॥ अथ किमेतैको यरेऽन्ये गल्धवासुरयक्षराक्षस भूतगणपिशाचोरगग्नहादीनां निरोधर्न पश्यास: ॥ ६ ॥ अथ किमेतेवोन्यानां शोषण सहाणैवानां शिखरिणां रतनं शुचस्य प्रचलन स्थानं वा तरूणां निमजनं एथिव्याः स्थानादपसरणं सुराणां सो- ऽहसिस्येतद्विधिऽस्मिन्संसारे किं कामोपभोगेयेरेबाश्रितस्थासकृद्हावतेन ह- श्यत इत्युद्धतुमईसीत्यन्धोदपानस्थो भेक इचाहसस्मिन्संसारे भगवंस्त्वं नो गतिस्त्वनो गतिः ॥ ७॥ इति प्रथमः ग्रपाठकः ॥ अथ भयवान्छाकायन्यः सुधरीतोऽव्रवीद्राजानं महाराज बृहद थेक्ष्वाकुवशध्व- जशीपोत्मजः कृतकृत्यस्त्वं अरुञ्राञ्नो विश्रुतोऽसीत्ययं वा व खल्वात्मा ते कतमो भगवान्वण्ये इति तं होवाचेति ॥ १॥ य एपो बाह्मावए्म्भनेनो- ` ध्वेसुत्क्रान्तो व्यथमानोऽच्यथमानस्तमः प्रणुदत्येष आत्मेत्याह अगवाचथ य एण संप्रसादोऽस्माच्छरीरात्सझुस्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणासिनि- पपद्यत एप आत्मेति होवाचेतद्सूतमभयमेतहह्मोति ॥ २॥ अथ खलिवियं ब्रह्मविद्या स्वोपनिपद्विद्या वा राजञ्चस्माकं भगवता मैत्रेयेण व्याख्याताहं ते कथयिष्यामीत्यथापहतपाप्सानस्तिग्सतेजल ऊर्ध्वरेतसो वाळखिल्या इति श्रूयन्तेञ्येते प्रजापतिसघ्ुवन्भगवञ्शकटमिवाचेतनसिदं शरीरं कस्यैष खढ्वी- ' इशो सहिमातीन्द्रियभूतस्य येचेतद्विधसिदं चेतननत्प्रतिष्टापितं अ्चोदयि- तास को भगवच्नेतद्स्याकं बूहीति तान्होवाच ॥ ३ ॥ यो इ खलु वाचोप- रिस्थः श्रूयते स एव वा एप झुद्धः पूतः शून्यः शान्तो आणोऽनीश्ञा- स्मा5नन्तो5क्षव्यः स्थिरः झाश्वतोऽजः स्त्रतच्ञः स्वे सहिञ्षि तिष्ठस्य- जेनेदं शरीरं खेतनवस्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चेपोऽस्येति ते होचुसे- 'शचन्कथमनेनेरशेनानिच्छेनेतद्विघसिदं चेतनदत्मतिष्ठापितं प्रचोदयिता चेपोऽस्येति कथमिति तान्होवाच ॥ ४॥ स वा एष सूक्ष्मोड्य़ा- झोऽदश्यः झुरुपसंज्ञको बुद्धिपूर्वमिद्देवावततं5शेन सुपुपतस्येव डुद्धिपूर्व निबोध- यत्यथ योह खलु वावैतस्यांशोऽयं यश्चेतनमात्रः मतिपूरुष क्षेत्रज्ञः सँकल्पा- श्यवसायासिमानलिङ्गः ग्रजापतिर्विश्वाक्षस्तेन चेतनेनेदं शरीरं चेतनवत्मति- डापितं प्रचोदयिता चेपोऽस्येति ते होचुर्शगवन्नीदश्तस्य कथर्मरोन वर्तेनसिति दान्होचाच ॥ ५ ॥ भ्रजापतियाँ युपोऽप्रेऽतिष्ठत्स नारमतैकः स आत्मानमर्मि- ध्यायद्दह्णीः प्रजा असुजता अस्यैचात्मप्रबुद्धा अप्राणा स्थाणुरि्र तिष्ठमाना अपइयत्स नारमत सोऽसन्यतेतासां प्रतिवोधनायास्यन्तरं प्राविशानीत्यथे स वायुसेवात्मान ङृत्वाभ्यन्तरं प्राविशत्स एको नाविशत्स पञ्चधात्मानं प्रविभ- ज्योच्यते यः म्राणोऽपानः समान उदानो व्यान इति ॥ ६ ॥ अथ योऽययूः ध्वेसुत्कामतीत्येष वाच स प्राणोऽथ योयसचाज्लं संक्रासलेण बाच सोञ्पा-. 2 सत्रायण्युपनिपत्‌ ॥ २५ ॥ १६१ नोऽथ योयं स्थविषठमञ्नधातुसपाने स्थापयत्यणिएट चाङ्गेऽङ्गे समं नयत्येप वाद ख समानोऽथ योऽयं पीताशितमुद्विरति निगिरतीति चिप वाव स उदानोऽथ येनेताः शिरा अलुव्याप्ता एप वाव स व्यानः ॥ ७ ॥ अथोपांझुरन्तर्यास्यसि- सवत्यन्तयोमसुपांछुसेतयोरन्तराखे चोष्ण्यं मासवद्चदौप्ण्यं स॒पुरुपोऽथ यः सुरुपः सोऽसिवेश्वानरोऽप्यन्यत्राप्यु्तमरमश्चिवेश्वानरो योऽयमन्तः पुरुपो येनेदमन्नं पच्यते यदिदमद्यते तस्थेप घोपो भवति यदेतत्कणीचपिघाय झणोति स यदोस्क्रामिप्यरभवति नेनं घोषं छणोति ॥ ८ ॥ स वा एप पञ्च- धात्मानं प्रचिभज्य निहितो गुहायां मनोमयः ्राणशरीरो वहुरूपःसत्यसं- करप आत्सेतिस वा एपोऽस्य हृदन्तरे तिष्टच्नकृताथोऽमन्यतार्थानसानि' तत्खानीमानि भिस्वोदितः पञ्चभी रर्मिभिनिपयानत्तीति बुद्धीन्द्रियाणि यानीमान्येतान्यस्य रश्मयः कर्मेन्द्रियाण्यस्य इया रथः शरीरं सनो नियन्ता प्रकृतिसयोञ्स्य प्रतोदनेन खल्वीरितं परिभ्रमतीद शरीरं चक्रमिव ` सरते च नेदं शरीरं चेतनवत्प्तिष्ठापितं प्रचोदयिता चेपोऽस्येति ॥ ९ ॥ स वा एप आत्मेत्यदो वशं नीत इव सितासितैः कर्मफलेरभिभूयमान इव प्रतिशरीरेपु चरत्यव्यक्तत्वास्सू््सत्वाददञ्यस्वा दाह्मत्वान्निमैसत्वाचचानवस्थोऽकर्ता कर्तेवा- चस्थितः ॥ १० ॥ स॒ वा एप शुद्धः स्थिरोऽचलश्चालेपोऽव्यग्रो निस्एहः प्रेक्ष- कवदवचस्थितः स्वस्थ चरितभुग्गुणमयेन परेनात्मानमन्तर्धीयाचस्थित इत्यच- स्थित इति ॥ ११ ॥ द्वितीयः प्रपाठकः ॥ ते होचुभेगचन्यद्ेवमस्यातमनो भहिमानं सूचयसीत्यन्यो वा परः कोऽय- सात्मा सितासिते: कर्सफछेरभिभूयमानः सदसद्योनिमापद्यत इत्यवाचीं चोध्वा वा गतिं इन्द्वेरसिभ्ूयमानः परिञ्रमतीति कृतम एप इति तान्हो- . चाच ॥ १ ॥ अस्ति खल्वन्योऽपरो भूतात्मा योऽयं सितासितेः कर्मफलेरमि- सूयसाचः सदसदयोनिमापद्यत इत्यवाचीं वोर्ध्वां गतिं इन्द्वेरभि भूयमानः परि- ञसतीस्यस्योपव्यास्यानं पञ्च तन्मात्राणि भूतशब्देनोच्यन्ते पञ्च महाभूतानि सूतशड्देनोच्यन्तेऽथ तेपां यः समुदायः शरीरमित्युक्तमथ यो ह खलु वाव शरीरमित्युक्तं स शूतासमेत्युक्तमथास्ति तस्यात्मा विन्दुरिव पुष्कर इति स वा एपोऽसिभूतः ग्राङृतेरुणेरित्यतोऽभिभूतत्वास्संमूढत्वं प्रयात्यसंसूढत्वादात्मस्थं प्रभुं सगवन्तं कारयितारं नापइयह्ठुणोघेस्तृप्यमानः कलुषी क्ृतश्चा स्थिरश्चञ्चलो रोळुप्यसानः सस्प्रहो व्यग्रश्वासिमानत्वं प्रयात इत्यहं सो ममेदमित्येवं सन्यसानो निवध्चात्यात्मनात्मानं जालेनेव खचरः कृतस्याबुफलेरसि सूयमानः परिञ्चसतीति ॥२॥ अथाच्यत्राप्युक्तं यः कतौ सोऽयं वे सूतात्मा करणिः का- रयितान्तःपुरुपोऽथ यथाझिनायःपिण्डो वाभिभूतः कदृसि्हन्यमानो नाना- त्वसुपेस्येवं चाव खल्वसौ भूतात्मान्त:पुरुपेणाभिभूतो गुणेहेन्यमानो नानात्व- अ. उ. ११ १६२ इंशायुपनिपत्सु- सुपैद्यथ यब्चिगुणं चतुरशीतिरक्षयोनिपरिणतं सूतन्निगुणमेतद्वे नानात्वख झूपं तानि ह वा इमानि गुणानि पुरुपेणेरितानि चक्रमिव चक्रिणेत्यथ यथायःपिण्डे हन्यसाने नाझिरभिभूयत्येचं नाभिभूयत्यसो पुरुपोऽभिभूय- त्ययं भूतात्मोपसंदिष्टस्वादिति ॥ ३ ॥ अथाच्यत्राप्युक्तं शरीरमिदं मेथुनादे- | चोद्भतं संविदपेतं निरय एव मूत्रद्वारेण निष्कान्तमस्थिभिश्चितं मांसेनाचु- | लिप चमेणाववरद्ध विण्मूत्रपित्तकफमजामेदोवसासिरन्येश्च मलेबहुसिः परि- पूर्ण कोश इवावसन्नेति ॥ ४ ॥ अथान्यत्राप्युक्तं संसोहो अयं विपादो निद्रा तन्द्री ्रणो जरा शोकः छुत्पिपासा कार्पण्यं कोधो नास्तिक्यमज्ञानं मात्सयं चेकारुण्यं मूढत्वं नित्रीडत्वं निकृतत्वसुद्धतत्वमसमत्वसिति तामसान्वित- स्तृष्णा जेहो रागो लोभो हिंसा रति्छिच्याएतस्वमीप्या कासमवस्थितस्वं च. | चलत्वं जिहीपाथोंपाजन सित्राजुमहणं परिमरहावलम्वोऽनि्टेष्विन्तरियार्थेषु द्विटिरिटेष्वसिपङ्ळ इति राजसान्वितैः परिपूर्ण एतरमिभूत इत्ययं भूतात्मा | तस्माञ्ञानारूपाण्यास्ञोतीस्याप्तोतीति ॥५॥ तृतीयः प्रपाठक: ॥ | ते ह॒खल्वथोर्ध्वरेतलसो5तिविस्मिता अतिससेत्योचुसगवज्ञसस्ते रवं चः ` शाधि स्वमस्साकं गतिरन्या न विद्यत इत्यस्य कोऽतिथिस्रूतात्मनो येनेदं हि- | स्वात्मन्येव सायुज्यस्ुपेति तान्होवाच ॥ १ ॥ अथान्यत्राप्युक्तं महानदीपूर्मेय | इव निवतेकमस्य यस्पुराक्कतं ससुद्रवेलेव दुनिवार्यमस्य द्वत्योरागमनं सदस- | त्फळमयेहि पाशेः पछुरिव बद्धं वन्धनस्थस्येचास्रातक्यं यमविपयस्यस्येव | बहुभयावस्थं सदिरोन्मत्त इवामोदमदिरोन्सत्तं पाप्मना गृहीत इव ज्रास्य- , माण महोरगदए इव बिपदष्ट महान्धकार इच रागान्धसिन्द्रजालमिच साया- | मयं स्वन्च इव सिथ्यादशन कदलीयभं इवासारं नट इव क्षणवेपं चिन्रभित्ति- , रिव स्रिथ्यामनोरममित्यथोक्तम्‌ ॥ शब्दस्पक्षीद्यो येऽर्था अनर्था इव ते स्थिताः । येप्वासक्तस्तु भूतात्मा न स्मरेच्च परं पदर ॥ २ ॥ अय॑ वा व खल्वस्य प्रतिबिधिर्थूतास्मनो यच्चेव विद्याधिगमस्य भर्सैस्यानुचरणं स्माश्मे- ष्वेवाचुळमणं स्वथसे एन सच धत्ते स्तम्भद्याखेवेतराण्यनेनोध्वंभारभवत्यष्य- थाधः पतत्येप स्वधर्सासिसूतो यो चेदेणु न स्रधमोतिक्रमेणाश्रसी भृवत्याश्नः सेष्देचावस्थितलपस््री चेत्युच्यत एतदप्युक्तं नातपस्कस्यात्मध्यानेऽधिगसः | करसैछुद्धिवेत्येवं ह्याह ॥ तपसा प्राप्यते सच्चे सरवास्संग्राप्यते सनः | मनसा | भाण्यते स्वात्मा झ्ञात्सापस्या निवसत इति ॥ ३ ॥ अत्रैते झोका अवन्ति ॥ | ~ | | $ यथा निरिन्धयो वहिः स्वयोनाडुपञ्ञास्यति । तथा वृत्तिक्षयाञ्चित्तं स्वयोना" ब... सिम Ss यी बुषशाम्यति ॥ ३ ॥ स्वयोनाशुपशास्तस्थ सनसः सत्यगासिनः । इन्द्रियार्थाः बिभूढस्यानृलाः करमवशानुगाः ॥ २ ॥ चित्तमेव हि संसारस्तत्मयत्लेल शोध" येत । यित्तसन्सयो भवति गुह्ममेतत्सनातनस ॥ ३ ॥ वित्तर्य दि प्रसाद” सैत्रायण्युपनिपत्‌ ॥ २५॥ १६३ इन्ति कमे झुभाशुभस््‌ । असन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्चुते ॥ ४ ॥ ससासक्तं यदा चित्त जन्तोविपयगोचरे । यद्येवं ब्रह्मणि स्यात्तत्को न सुच्येत बन्धनात्‌ ॥ ५ ॥ सनो हि द्विविध प्रोक्तं शुद्ध चाशुद्धमेव च । अझुद्धं कास- संकल्पं शुद्ध कामविवर्जितम्‌ ॥ ६॥ लयविक्षेपरहितं मनः कृत्वा सुनिश्चलस्‌। यदा यात्यमनीभावं तदा तत्परमं पदम्‌ ॥ ७॥ तावदेव निरोद्धव्यं हृदि यावत्क्षये गतम्‌ | एतज्ज्ञानं च सोक्षं च शेषास्तु अन्थविस्तराः ॥ ८ ॥ समा- चिनि्धूतमळस्य चेतसो निवेशितस्यात्मनि यत्सुखं लभेत्‌ । न शक्यते वणेयितु शिरा तदा खय॑ तदन्तःकरणेन गृह्यते ॥ ९ ॥ अपासपो5मिरझो वा व्योज्ि व्योस न लक्षयेत्‌ । एवसन्तर्गतं चित्तं पुरुपः प्रतिसुच्यते ॥ १० ॥ मन एव सजुण्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । बन्धाय विपयासक्तं सुत्तये निर्विपयं सु्रतसिति ॥ ११ ॥ अथ यथेयं कौत्सायनिस्तुतिः ॥ त्वं ब्रह्मा त्वं च चे चि- घ्णुस्त्वं र्द्रस्त्वं प्रजापतिः । त्वसभिर्वरुणो वायुस्त्वमिन्द्रस्त्वं निशाकरः ॥१२॥ त्वं सञुस्त्वं यसश्च त्वं पृथिवी त्वमथाच्युतः । स्वार्थं स्वाभानिकेऽथे च वहुधा तिएसे दिवि ॥ १३ ॥ विश्वेश्वर नमस्तुभ्यं विश्वात्मा विश्वकमेक्ृत्‌ । विश्वमु- रिवश्वसायरूद विश्वक्रीडारतिः म्रभुः ॥ १४ ॥ नमः दान्तात्सने तुभ्यं नसो गुह्मतसाय च । अचिन्त्यायाम्रसेयाय अनादिनिधनाय चेति ॥ १५॥ ॥ ४ ॥ तमो वा इदमेकमास तत्पश्चात्तत्परेणेरितं विपयस्वं प्रयात्येतद्वै रजसो झूप तद्रजः खद्वीरितं विपसत्वं अ्रयात्येतद्वे तमसो रूपं तत्तमः खढ्बीरित तमसः संग्राखवत्येतद्वे सस्वस्यः रूपं तत्सत्वमेचेरितं तत्सत्त्वात्संप्राखवत्सो- डशोऽयं यश्चेतनमान्नः प्रतिषुरुष क्षेत्रज्ञः संकदपाध्यवसायासिसानछलिङ्गः अजापतिस्तख प्रोक्ता अञ्यास्तनचो ब्रह्मा रुद्रो चिष्णुरित्यय यो ह खलु वावास्य राजसोंडशोसी स योऽयं ब्रह्माथ यो ह खळ वावास्य तामसोंऽ- झो5सो स योऽयं रुद्रोऽथ यो ह॒ खल वावास्य सात्विकोंऽशोऽसो स एवं विष्णु: स वा एप एकसिघाभूतोञ्धिकादशधा द्वादशधापरिमितधा चोद्धत उद्भूतस्वाङ्रतेणु चरति प्रतिष्ठा सर्वभूतानामधिएतिबेभूवेत्यसावात्मान्तबहि- शान्तबहिश्च ॥ ५ ॥ चतुर्थः प्रपाठकः ॥ द्विधा वा एप आत्सान बिभ्यचं यः भाणो यश्चासावादिलोश्थ द्रौ वा एतावास्तां पञ्चधा नामान्तबैहिश्वाहोरात्रे तो ज्यावर्तेते असो वा आदित्यो व- हिरात्मान्तरात्मा माणो बहिरात्मा यल्यान्तरात्मनाचुमीयते । गतिरित्येवं द्याह © छञ्निद्विद्वानपहतपाप्माध्यक्षोऽवदातमनास्तन्िछ आश्रृचचश्चः सोऽन्तरा- त्मागल्या वहिरात्मनोऽचुमीयते गतिरित्येवं ह्याहाथ य एपोच्न्तरादित्ये हिर- ण्सयः पुरुपो यः पश्यति मां हिरण्यवत्स एपोऽन्तरे हत्पुप्कर एवाश्रितोभ्न- सक्ति ॥ १ ॥ अथ य एषोऽन्तरे ह॒त्युप्कर पवाश्नितोऽञ्नसत्ति स एपोडसि- १६४ इश्ाद्युपनिषत्सु- दिंदि भरितः सौरः कालास्यो5दृश्यः सर्वभूताज्ञमत्ति कः धुष्करः किसयं वेद चा छ तत्युप्कर योऽय्माकाशोऽस्येमाश्चत्रो दिशश्चतस्र उपद्शः संस्था अय- सवोगप्िः परत एते ग्राणादित्यावेत्ाबुपासीतोसित्यक्षरेण व्याह्ृतिसिः साचबि- च्या चेति ॥२॥ हवे चाव ब्रह्मणो रूपे सूतं चासूतं चाथ यन्मूर्तं तदसत्यं यदमूर्त तस्सत्यं तन्नम यन्न तज्ज्योतियेज्ज्योतिः स आदित्यः स वा एप ओमित्येत- ढात्सा स त्रेधात्मानं व्यकुरुत ओसिति तिस्रो मात्रा एतासिः सर्वेभिदमोद॑ प्रोतं चेवासमिन्निस्येचं झाहैतद्वा आदित्य ओसित्येवं ्यायंस्थात्मानं युञ्जीतेति ॥ ३ ॥ अथाच्यन्नाप्युक्तमथ खलु य उद्गीथः स प्रणचो यः प्रणवः स॒उङ्गीथ इत्यसावादित्य उद्दीथ एव प्रणव इत्येवं ह्याहोद्गीथः प्रणवाख्यं मणेतारं नास- रूपं घियतनिद्र विजरमविसखृत्यु पुनः पञ्चधा ज्ञेयं निहितं शुहायामित्येवं ह्याहो- श्यैसूळं चा आवब्रह्मशाखा आकारावाय्दऱ्युदक भूम्यादय एकेनात्तसेतन्हा तत्त- स्यैतत्ते यदसावादित्य ओमित्येतदक्षरस्य चेतत्तस्पादोसित्यनेनेतदुपासीताजसख- मिलेकोऽस्य रसं बोधयीत इलेवं ह्याहेत देवाक्षरं पुण्यसेतदेवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत्‌ ॥४॥ अथान्यत्राप्युक्तं सनयत्येपास्य तनूयौ ओमिति स्री- e © ~ 'लिङ्ञवत्ये ९ ~ २ युंनपुसकमिति 'लिङ्गवत्येपाथासिर्वायुरादित्य इति भास्वत्येपाध रुद्रो दिष्णुरि- त्यधिपतिरित्येपाथ गाहपत्यो दृक्षिणाझिराहवनीय इति सुखवत्येपाथ ऋग्यजुः सामेति विजानात्येपाथ भूसुवःखरिति लोकवत्येपाथ भूत सव्यं अचिष्य दिति कालवत्येपाथ आणोअप्मिः सूर्य इति अतापदत्येपाथान्नमापश्चन्द्रमा इत्या- प्यायनवत्येपाथ बुढ्धिमेनो 5हंकार इति चेतनवत्येषाथ प्राणोऽपानो व्यान इति प्राणवत्येके त्यजामीत्युक्तेताह प्रलोतार्पिता भवतीत्येवं द्याहेतद्वे सत्यकास परं चापरं च यदोमित्येतदक्षरमिति॥५॥ अथ व्यात्तं वा इदसासीत्सत्य प्रजापतिस्त- पस्तष्ठवा अचुव्याहरद्धर्खुवःखरित्येपा हाथ प्रजापतेः स्थविष्ठा तनूवा लोकवती ति स्वरित्यस्था: शिरो नाभिसुँवो भ्रः पादा आदित्यश्चक्चुरायत्तः पुरुपस्य महतो ' सात्राक्चक्षुपा झयं सात्राश्चरति सत्यं व चक्षुरक्षिण्युपस्थितो हि पुरुपः लर्वा- थेषु वद्व्येतसयाङ्गूशुचःस्वरित्युपासीतान्नं हि प्रजापतिविश्वात्मा विश्वचक्षरि- वोपासितो भवतीत्येवं ह्याहेषा वे प्रजापतिर्विश्वश्यत्तन्रेतस्यामिदं सत्नमन्तहि- तमस्मिश्च सर्वेस्मिन्नेपान्तर्हितेति तस्मादेपोपासीतेति ॥ ६॥ तत्लवितुर्ये- रेण्यसिलसो वा आदित्यः सबिता स वा एबं प्रवरणाय आस्मकामेनेत्याह- बैहवादिनोऽध भर्गा देवस्य धीमहीति सबिता वे तेऽवस्थिता योऽस्य भर्गः क संचिन्तयासीत्याहुबेह्यवादिनो5थ धियो यो नः प्रचोदयादिति बुद्धयो वे धियस्ता योऽसाकं ग्रचोद्यादित्याहुर्घह्मदादिचोऽथ अर्थं इति यो ह वा अ- सिन्चादित्ये लिहितसारकेऽक्षिणि चेप सर्याख्यो भाभिमेतिरस्य हीति भर्यो भञ्जेति दैप सगै इति रुद्रो ्र्मदादिनोऽथ अर्यं इति भासयतीसोलोका- कोषीतकित्राह्मणोपनिषत ॥ २६ ॥ १६० निति रञ्जयतीसानि भूतानि गच्छत इति गच्छत्यस्मिन्नागच्छतयस्मा इमाः प्रजा- स्तस्पाद्वारकत्वादर्गः शत्रून्सूयसानस्वात्सूयः सबनात्सविता दानादादित्यः पवनात्पावमानो5थायो5थायनादादित्य इत्येवं ह्याह खल्वात्मनात्मासरताख्य- श्वेता सन्ता गन्ता खष्टानन्दुयिता कर्ता वक्ता रसयिता घ्राता स्पशेयिता च चिसुविग्रहे सन्निष्ठा इत्येवं ह्याह्वाथ यत्र द्वतीभूत विज्ञानं तत्र हि ऋणोति पश्यति जिघ्रतीति रसयते चेव स्पशयति समात्मा जानीतेति यत्राद्वेतीभूत विज्ञानं कायेकारणनिसुक्त निर्वचनमनोपस्यं निरुपाख्यं किं तदङ्ग वाच्यम्‌॥७॥ एप हि खट्वात्सेशानः _इांसुसेवो रुद्रः प्रजापतिविश्वरड्विरण्यगर्भ: सत्य प्राणो हंसः शाउतो विप्णुर्नारायणोऽकेः सविता धाता सञ्राडिन्द्र इन्दुरिति य एप तपत्यमिना पिहितः सहस्राक्षेण हिरण्मयेनानन्देनेप चाव चिजि- ज्ञासितव्योऽन्वेष्टव्यः सरवूतेभ्योऽभयं दुस्वारण्यं गत्वाथ बहिःकतेन्द्रि- यार्थोन्ख्शरीराटुपलभतेऽथेनामिति चिश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्यो- तिरेक तपन्तं । सहखरश्मिः शतधा वर्तेमानः प्राणः प्रजानासुदयत्येप सूये:॥ इति पञ्चमः प्रपाठकः॥ ३२ आप्यायनित्वति शान्तिः ॥ इति मेत्रायण्युप निपत्स भाता ॥ wm >= >-><<--« *»«-ळ कोबीतकिज्राह्मणोपनियत्‌ ॥ २५ ॥ श्रीमस्कौ पीतकोविद्यावेद्यप्रज्ञापराक्षरस्‌ । प्रतियोगिविनिसुक्तवरह्ममात्र विचिन्तये ॥ 5४ चाझो सनसीति शान्तिः ॥ चित्रो ह चे गाग्यायणियेक्ष्य्माण आएणि चत्रे स ह पुत्रं श्वेतकेतुं प्रजि- घाय याजयेति त॑ हासीनं पप्रच्छ गोतमस्य पुत्रास्ते संब्रतं लोके यस्मिन्मा- धास्यस्वन्यमहो बद्धा तस्य लोके धास्यसीति स होवाच नाहमेतद्वेद हन्ता- चार्य प्रच्छानीति स ह पितरमासाद्य पप्रच्छेतीति मा ग्राक्षीस्कर्थ प्रतित्रवा- णीति स होचाचाहमप्येतन्न वेद सदस्थेव वयं स्त्राध्यायमधीत्य हरामहे यन्नः प्रे ददलेह्युभौ गमिप्याव इति ॥ स ह समित्पाणिश्चित्रं गाग्योयणि प्रतिच- क्रम उपायानीति तं होवाच ब्रह्माहोऽसि रोतस यो मासुपागा एहि त्वा ज्ञपयिष्यामीति ॥ १ ॥ स होवाच ये, वेके चास्माछोकासयम्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ति तेपां ग्राणेः पूर्वपक्ष आप्यायतेऽथापरपक्षे न प्रजनयत्येतद्व स्वगस्य लोकस्य द्वारं यश्चन्द्रमास्तं यत्प्रत्याह तसतिरजते य एनं प्रत्याह त- मिह बृष्टियृत्वा वर्षति स इह कीटो वा पतङ्गो वा शङुनिवो शादूछों चा १६६ टश्याययुपनिपत्सु- सिंहो चा मत्स्यो वा परश्वा वा घुरुपो चान्यो वेतेषु स्थानेषु प्रत्याजायते यथाकसे यथाचिद्य तमागतं एच्छति कोऽसीति तं प्रतित्रूया द्वि चक्षणाइतवो रेत आतं पञ्चदश्ात्प्रसूतात्पिः्यावतस्तन्मा एंसि कतेयंरयध्व पुंसा कत्रो सातरि मासिपिक्तः स जायमान उपजायमानो द्वादशत्रयोदश उपमासो द्वादशन्न- योद्शेन पित्रा संतद्विदेह प्रतितद्विदेहं तन्म ऋतवो मंच आरभध्वं तेन सस्येन तपसतुरस्म्यातेवोऽस्मि कोऽसि त्वसस्मीति तमतिस्ूजते ॥ २॥ स एुतं देवयानं पन्थानमासाद्याञ्चिलोकमागच्छति स वायुलोकं स वरुणलोकं स॒ आदित्यलोकं स इन्द्रलोकं स प्रजापतिलोक स त्रह्मलोक तस्य ह वा शतस्य ब्रह्मलोकस्थारोह़दो सुहुता येशिहा विरजा नदी तिल्यो बक्षः साथुञ्यं संस्थानसपराजितमायतनमिन्द्रप्रजापती द्वारगोपी चिशु ग्रसित निचक्षणासं- श्यसितोजाः प्थेङ्गः प्रिया च मानसी प्रतिरूपा च चाक्षुपी पुप्पाण्यादाया- चयतो चे च जगल्मम्वाश्चास्वाचयचाश्चाप्सरसोऽस्वयानद्यस्तसित्यचिदा गच्छति ते ्र्माहासिधावत मस यशसा चिरजां चायं नदीं प्रापन्नचायं जिगीव्यतीति ॥ ३ ॥ त पञ्चशतान्यप्खरसां प्रतिधावन्ति शर्त माळाहस्ताः शातसा्जच- हस्ताः शतं चूणहस्ताः शातं वासोहस्ताः दातं कणाहस्तालं ' बह्मालंकारेणारूं- कुचेन्ति स त्रह्मालंकारेणालंकृतो ब्रह्म विद्वान्‌ बह्मचासिप्रति स आगच्छत्यारं हदं तन्मनसालेति तञ्घत्वा संप्रतिचिदो सञ्जन्ति स आगच्छति झुङ्ठतान्येष्टि हांसेऽस्सादपद्रचन्ति स आराच्छति दिरजां नदीं तां मनसेवासेति तत्सुकूतदु- उक्ते धूलुते तस्य प्रिया ज्ञातयः सुङ्कतसुपयन्ययम्रिया हुप्क्कत त्था रथेन घावयन्रथचक्रे पर्यवेक्षत एचमहोरात्रे पथवेक्षत एवं सुकृतद॒ुष्छते सचाणि च द्वन्द्वानि स एप विसुक्कतो बिडप्झतो ब्रह्म विद्वान्त्रह्मदाशिप्रति ॥ ४ ॥ स आराच्छति तिल्य नक्ष त ब्रह्मगन्धः प्रचिशति ल आगच्छति सायुञ्य स- स्थान त ब्रह्म स प्रविशति आगच्छत्यपराजितमायतनं तं ब्रह्मतेजः प्रविशति स्‌ आगच्छतीन्द्रप्रजापती द्वारगोपा ताचस्मादपद्रचतः स॒ आयच्छति चिश्ुप्र- सितं त बह्मययशः विशति स आगच्छति चिचक्षणामासन्दी बृहद्रथन्तरे सा- सनी पूर्वा पादा ध्यत नोधले चापरो पादो वरूपवेराजे शाळररेचते तिरी सा अज्ञा म्या हि चिपद्यति स आगच्छत्यसितोजसँ पर्थङ्ग स प्राणस्तस्य भूत च भावेण्यच्य पूवा पादा श्रीश्चरा चापरा बृहद्रथन्तरे अनृच्ये अद्रयज्ञ" दीचे शीयंण्यस्टचश्व सामानि च आचीनातान यजूषि तिरश्वीनानि सोसां शत्र डपस्तरणसुट्गीथ उपश्वी; श्रीर्पवद्दंण तस्मिन्त्रह्मास्ते तसित्थंचित्पादेन- याध आरोहति तं घ्रह्माह कोऽसीति तं घलिबूयात्‌ ॥ ५ ॥ ऋतुरस्स्यातेवोऽ- स्म्याकाशाधानः सबूत! भायाय रतः संवत्सरस्य तेजोभूत्तस्य भूतस्यात्मभू- तस्य त्वमात्मासि यस्स्वससि सोइसस्मीनि तमाह कोऽहसस्सीति सल्वसिति कीपीतकित्राह्मणोपनिपत ॥ २६ ॥ १६७ नूयात्कि तद्यत्सयमिति यदन्यद्देवेभ्यश्च प्राणेभ्यश्च तत्सदथ यद्देवाश्च प्राणाश्च तद्य तदेतया चाचाभिव्याह्ियते सत्यमिल्तावदिद सर्वमिदं सर्वमसीत्येवेन तदाह तदेतच्छ्रोकेनाप्युक्तम्‌ ॥ ६॥ यजूदरः सामशिरा असावृङ्सूर्तिरव्ययः। स ब्रह्मति हि विज्ञेय ऋषित्रेह्ममयों सहानिति ॥ तमाह केन पोखानि नामा- व्यास्रोतीति प्राणेनेति त्रूयास्केन खीनामानीति वाचेति केन नपुंसकनासा- नीति मनसेति केन गन्धानिति घ्राणेनेति ब्रूयात्केन रूपाणीति चक्षुपेति केन झाव्दानिति श्रोत्रेणेति केनान्नरसानिति जिहयेति केन कर्माणीति हस्ताभ्या- मिति केन सुखदुःखे इति दारीरेणेति केनानन्दं रतिं ब्रजातिमित्युपस्थेनेति केनेत्या इति पादाभ्यामिति केन धियो चिज्ञातव्यं कामानिति ग्रज्ञयेति पन्रूया्तमाहापो चे खलु से झसावयं ते लोक इति सा या ब्रह्मणि चितियो व्य्स्तां चितिं जयति तां व्यष्टिं च्यश्च॒ते य एवं वेद॒ य एवं चेद ॥ ७ ॥ प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥ प्राणो ब्रह्मेति ह स्माह कोपीतकिस्तस्य ह वा एतस्य प्राणस्य ब्रह्मणो मनो दूतं वावपरिवेष्टी चक्षुगोन्रं श्रोत्रं संश्राचयितृ यो ह वा एतस्य प्राणस्य ब्रह्मणो सनो दूतं वेद दूतवान्भवति यश्चक्षुयोश्च गोपुमान्भवाति यः श्रोत्रं संश्रावयितृ संश्रावयितृमात्भवति यो वाचं परिवेष्टी परिवेष्टीमान्भवति तस्मे वा एतस्मे प्रा- णाय व्रल्षण एता: सर्वा देवता अयाचसाना बलिं हरन्ति तथो एवास्मे सर्वणि भूत्ताव्ययाचमानायेव वलिं हरन्ति य एवं वेद तस्योपनिपन्न याचेदिति तद्यथा ग्रासं भिक्षित्वा रूव्ध्वोपविशेनज्नाहमतो दत्तमक्षीयामिति य एवेन घुरस्ताठा- त्याचक्षीरंस्त एचेनसुपसन्च्रयन्ते ददाम त इत्येप धमो याचतो भवत्यनन्तर- स्त्वेवेनसुपमन्रयन्ते ददाम त इति ॥ १ ॥ प्राणो ब्रह्मति ह स्माह पेङ्गयस्तस्य इ वा पृतस्य प्राणस्य ब्रह्मणो वावपरस्ताञचक्चुरांरुन्धे चक्षु; परस्ताच्छ्रो त्रमार्न्धे श्रोत्रं परस्तान्मन आरुन्धे सनः परस्तास्प्राण आरुन्धे तस्मे चा एतस्मे प्राणाय ब्रह्मण एताः सर्वा देवता अयाचसानाय यिं इरन्ति तथो एवास्मे सचोणि सूतान्ययाचमानाय बाढि हरन्ति य एवं येद तस्योपनिपन्न याचेदिति तद्यथा ग्रामं भिक्षित्वा रूव्ध्वोपविशेन्नाहमतों दत्तसक्षीयामिति य एवेन पुरस्तात्म- त्याचक्षीरंस्त एवेनसुपमञ्जयन्ते ददाम त इत्येप थमो याचतो भवत्मनन्तर- स्स्वेवेनसुपसच्चयन्ते ददाम त इत्ति ॥ २ ॥ अथात एकश्रनावरोधनं यदेकध- नससिध्यायात्पोणेमास्यां दामावास्थायां वा झुद्भपक्षे वा एुण्ये नक्षत्रेडसिसु- पससाधाय परिससुझ्य परिखीयै पयुक्ष्य पूर्वदक्षिणं जान्वाच्य खुवेण वा चमसेन वा कंसेन वेता आज्याहुतीजंद्योति चाङ्नामदेवताचरोधिनी सा सेञ्युप्मादिद्मचरन्द्धां तसे स्वाहा प्राणो नास देवतावरोधिनी सा मेऽझु- य्मादिदसवरुन्दां तस्ये स्वाहा चक्षनीस ढवतावरोधिनी सा सेञ्सुप्सादिद्मव- १६८ इशाद्युप निषत्सु- शुन्दवां तस्यै स्वाहा शत्रं नाम देवतावरोधिनी सा सेऽसुष्मादिदमघर्न्दां तसै स्वाहा सनो नास देवतावरोधिनी सा सेऽझ्ुष्मादिदमवरुन्दां तस्ये स्वाहा ग्रज्ञा नास देवतावरोधिनी सा मेऽसुष्मादिदमवर्न्द्धां तस्म स्थाहे- सथ धूमगन्ध ग्रजिघायाज्यलेपेनाङ्गान्यचु विस्तज्य वाचंयसोडसिप्रवूज्याथ न” बीत दत्तं चा ग्रहिशुयाछभते देव ॥ ३ ॥ अथातो देवस्मरो यस्य मियो चुभूपे यस्यै चा एपां चैलेपामेबैसस्मिन्पर्वण्यशिसुपसमाधायेतयवादतेता आज्याहु- तीझुहोति वाचं ते सयि जुह्ोग्यसो स्वाहा प्राण ते मयि जुट्टोस्प्रसो स्वाहा चक्षुस्ते मयि जुहोस्यसो स्वाहा श्रोत्र ते मयि जुहोस्यसो स्वाहा सनख सयि जुहोम्यसो खाहा प्रज्ञानं ते मयि जुहोस्यसो खाहेत्यथ घूमरान्थं प्रज्रिचा- याज्यछेपेनाङ्गान्यनुविस्रज्य वाचंयमो$सिप्रवूज्य संस्पश जिगसिपेदपि वाताद्वा संसापमाणस्ति्टेस्प्रियो हेच भवति स्मरन्ति हेवास्य ॥४॥ अथातः सायमन मात- ईनसम्तरमझिहोत्रमित्याचक्षते यावट्टै पुरुषो भासते न तावत्माणितुं शक्तोदि प्राणं तदा वाचि जुहोति यावद्वै एरुपः प्राणिति न तावद्धापितु शक्तोति वाच तदा प्राण जुहोत्येतेऽनन्तेऽृताहुतीजाग्रचच स्वपंश्च संततसव्यवच्छिन्नं जुदो- त्यथ या अन्या आहुतयोऽन्तवत्यस्ताः कर्ममय्यो भवन्त्येतद्ध चे पूर्वे बिट्वांसो- ऽञ्चिहोत्रं जुहवांचक्रः ॥ ५॥ उक्थं ब्रह्मेति ह स्माह झुष्कभ्ज्ञारस्तदगित्युपासीद सवोणि हासे भूतानि श्रेष्तायाभ्यच्यन्ते तद्यजुरित्युपासीत सणि हास्मे भूतानि श्रेष्याय युज्यन्ते तस्सामेत्युपासीत सर्वाणि हासे भूतानि अध्याय सन्नमन्ते तच्छीत्युपासीत तद्यश इत्युपासीत तत्तेज इव्युपासीत तद्ययैतच्छा- ञ्लाणां श्रीमत्तमं यशस्वितम॑ तेजस्वितमं भवति. तथो एवैवं विद्वान्स वेपां भूतानां श्रीमत्तमो यशस्वितमस्तेजस्वितमो अवति तमेतमेएकं कर्सेमयसा- त्सानमध्वर्युः संस्करोति तस्मिन्यजुमेय रवयति यञ्चमेयं चरकायं होता रकाय सामसयमुद्वाता ख एप सवेस्ये त्रयीविद्याया आत्मैष उत एवास्यात्मेतदास्मा भवति य एवं वेद ॥६॥ अथातः सर्वजितः कोपीतकेख्रीप्युपासचानि अवन्ति यज्ञोपवीतं कृत्वाप आचम्य त्रिरुदपान्न प्रसिच्योद्यन्तमादित्यसुपतिष्ठेत चर्यो- ऽसि पाप्मान से वृङ्घीत्येतयेवाद्ृता सध्ये सन्तसुट्टगोऽसि पाप्सान स उद्रु्धीस्येतयैदाद्ताम्त यन्तं संवर्गाइसि पाप्मान से संव्रङघीति यदहोरा- राभ्यां पाप करीति सतद्ुक् ॥ ७॥ अथ सारस सास्यमावास्यायाँ पश्चाच्च न्द्रससं दश्यमानसुपतिएतेतयेवादृता हरिततृणाभ्यासथ चाक प्रत्यस्यति यत्ते सुसीसं हृदयमधिचन्द्रमसि श्रितम्‌ ॥ तेनाम्रतत्वस्थेशान साहं पोत्रमर्घं रुदः सिति न हा स्यात्पूर्वा : प्रजाः प्रयन्तीति न जातपुत्रस्याथाजातपुत्रस्थाह [! आप्यायस्थ ससेलु ते सन्ते पयांसि ससुयन्तु वाजा यमादित्या अंछुसाप्याच” ~ # ७ यन्तीत्येतास्तिल ऋचो जपित्वा नास्माकं प्राणन प्रजया पशुश्षिराष्ययस्व्रात कोपीतकित्राह्मणोपनिषत्‌ ॥ २६ ॥ १६९ दैवीसाञ्घतमावते आदित्यस्यावृतमन्वावतेयति दक्षिणं बाहुमन्वावर्तते ॥ ८ ॥ अथ पोर्णसास्यां पुरस्ताचन्द्रमसं दञ्यमानञ्ुपतिछ्ेतेतयेवाबृता सोमो राजासि विचक्षणः पञ्चसुखोऽसि प्रजापतिवीह्मणस्त एक सुख तेन सुखेन राज्ञोऽत्सि तेन सुखेन माम्ादं कुरू ॥ राजा त एकं सुखं तेन सुखेन दिशोस्सि तेनेव सुखेन मामन्नादं कुर्‌ ॥ इयेनस्त एकं सुखं तेन सुखेन पक्षिणोऽत्सि तेच सुखेन मामञ्नादं कुर्‌ ॥ अशिस्त एक सुखं तेन सुखेनेमं छोकमत्सि तेन सुखेन मामन्नादं कुरू ॥ सर्वाणि भूतानीत्येव पञ्चमं सुखं तेन खुखेन सर्वाणि भूतान्यत्सि तेन सुखेन मामन्नादं कुर ॥ सास्माकं प्राणेन प्रजया पञ्ुभिरवक्षेष्ठा योऽस्मान्द्रेष्टि यं च वयं द्विष्मस्तस्य प्राणेन प्रजया पझ्टुभिरवक्षीयस्वेति स्थितिदैवीसावृततसावते आदित्यस्यादृतमन्वावतेन्त इति दक्षिणं वाहु- सन्वावर्यते ॥ ९ ॥ अथ संवेञ्यन्जायाये हृदयमभिस््रोत्‌ ॥ यत्ते सुसीमे हृदये हितमन्तः प्रजापतौ ॥ मन्येऽहं मां तद्विद्वांसं माहं पौत्रमघं रुदमिति न हास्मात्पूर्चाः जाः प्रेति ॥ १०॥ अथ ग्रोष्यायन्पुत्रस्य सूर्धानमसिस्रञ्चति ॥ अङ्कादङ्गात्संभचसि हृदयादधिजायसे । आत्मा चे पुत्रनामासि ल जीव शरदः शतस्‌ ॥ असाचिति नामास्य गृह्णाति। अइमा अच परञुभेच हिरण्यमस्तृतं अव । तेजो चे पुत्रनामासि स जीव दारदः शतम्‌ ॥ असाविति नामास्य गृह्वाति । येन प्रजापतिः प्रजाः पर्ययुह्णीतारिश्ये तेन त्वा परिगृह्वाम्य- साचित्यथास्य दक्षिणे कर्णे जपति ॥ अस्मे प्रयन्धि मघवञ्रुजीपिन्नितीन्द्र श्रेष्ठानि द्रविणानि धेहीति माच्छेत्ता भा व्यथिष्ठाः शतं शरद आयुपो जीव पुत्र । ते नाखा सूर्घीनमभिजिघराम्यसाविति चिरस्य सूधोनसमिजिश्रेज़वा त्वा हिँकारेणा- भिहिँकरोमीति त्रिरस्य सूर्धानमभिहिँकुयात्‌ ॥११॥ अथातो देवः परिमर एतझ्ढे बरह्म दीप्यते यदझिञ्वेलत्यथेतन््रियते यच्च ज्वकति तस्यादित्यमेव तेजो गच्छति वायु आण एतद्दे ब्रह्म दीप्यते यथादित्यो दृश्यतेथ्येतन्म्रियते यञ्च इइ्यते तस्य चन्द्रमसमेव तेजो गच्छति वायुं प्राण एतद्वे ्रह्म दीप्यते यच्च- न्द्रमा इझ्यतेऽयेतम्म्रियते यन्न इश्यते तस्य विद्युतमेच तेजो गच्छति वायु प्राण एतहे ब्रह्म दीप्यते यद्विदयुद्वि्योततेऽथेतन्त्रियते यन्न विद्योतते तस्य वायुमेव तेजो गच्छति वायु ध्ाणस्ता वा एताः सवो देवता वायुसेच प्रविश्य वायो सुला न सूछेन्ते तस्मादेव पुनरुदीरत इस्थिदेचतमथाध्यात्मस्‌ ॥ १२ ॥ एतद्े ब्रह्म दीप्यते यद्वाचा वदत्ययैतन्श्रियते यन्न वरति तस्य चक्षुरेच तेजो गच्छति प्राणं प्राण एतद्वे ब्रह्म दीप्यते यच्चक्षुपा पहयत्यथेतन्म्रियते यञ्च पञ््त्ि तस्य श्रोत्रमेव तेजो गच्छति प्राण प्राण पतद्वै ब्रह्म दीप्यते यच्छ्रोत्रेण झुणोत्थेतन्म्रियते यन्न ऋणोति तस्य मन एवं तेजो गच्छति प्राण प्राण एतद्ै ब्रह्म दीप्यते यन्मनसा भ्यायत्यथेतन्म्रियते यन्न ध्यायति ३७० इंशायुपनिषत्सु- तस्य प्राणसेव तेजो गच्छति प्राण प्राणस्ता वा एताः सर्वा देवताः प्राण- सेच प्रचिइय प्राण सत्ता न सूच्छन्ते तस्माद्वेव झुनरुदीरते तद्यदिह चा णुच चिद्वांख उभौ पर्वतावभिम्रवर्तेयातां तुस्तूपेमाणो दक्षिणश्चोत्तरश्च न हेवेनं स्तृण्वीयातामथ य एनं द्विपन्ति यांश्च स्वयं द्वेष्टि त एवं सर्वे परितो श्रयन्ते ॥ १३ ॥ अथातो निःश्रयसादान एता ह चे देवता अहंश्रेयसे विच- दमाना अस्माच्छरीरादुञ्चक्रसुस्तद्दारुभूतं शिप्येथैतद्वाक्प्रविवेश तद्वाचा वद- व्छप्य एवाथेतच्चक्षुः प्रविवेश तद्वाचा वदच्चक्षुषा पश्यच्छिप्य एवाथेतच्छोत्र प्रविवेश तद्दाचा वदचक्षुपा पश्यच्छ्रोत्रेण ऋृण्वच्छिष्य एवाथेतन्मनः अविवेश तद्वाचा वदचक्षुपा पश्यच्छोत्रेण छण्वन्मनसा ध्यायच्छिष्य एवाथतत्प्राणः ग्रचिचेश तत्तत एव समुत्तस्थो तद्देवाः प्राणे निःश्रेयसं विचिन्त्य प्राणसेव प्रज्ञात्मानमभिसंस्तूय सहेतेः स्ैरस्माछोकादुञ्चक्रसुस्ते वायुप्रतिष्ठाकाशा- तमानः स्वयैयुस्तथो एवैवं विद्वान्सर्वेषां सूतानां ग्राणमेव प्रज्ञात्मानससि- संस्तूय सहेतेः सबैरस्माच्छरीरादुत्क्रामति स वायुप्रतिष्टाकाशात्मा न खरेति तद्भवति यत्रितद्ेवास्तत्प्राप्य तदस्टृतो भवति यदस्टृता देवाः ॥१४॥ अथातः पितापुत्रीयं संप्रदानमिति चाचक्षते पिता पुत्रं प्रेप्याह्ृयति नवेस्तृणिरायारं संस्रीर्यास्िसुपसमाधायोदङुम्भं सपात्रसुपनिधायाहतेन वाससा संप्रच्छन्नः झ्येद एत्य पुत्र उपरिशादमिनिपद्यत इन्द्रियेरसेन्द्रियाणि संस्ृ्यापि वास्यासिसुखत एवासीताथासै संप्रयच्छति वाचं मे त्वयि दधानीति पिता वाच ते मयि दध इति पुत्रः प्राण मे त्वयि दधानीति पिता प्राणं ते मयि दघ इति पुन्रश्रक्षुमे त्वयि दधानीति पिता चक्षुस्ते सयि दध इति पुत्रः श्रोत्रं से त्वयि दधानीति पिता शरोत्रं ते सयि दघ इति पुत्रो मनो से सवयि दधानीति पिता मनस्ते मयि दध इति पुत्रोऽन्नरसान्मे त्वयि दधानीति पितान्नरसांस्ते मयि दध इति पुत्रः कर्माणि से त्वयि दधानीति पिता कर्माणि ते मयि दध इति पुत्रः सुखदुःखे मे त्वयि दधानीति पिता सुखदुःखे ते मयि दघ इति पुत्र आनन्दं रतिं प्रजातिं से त्वयि दधानीति पिता आनन्दं रतिं प्रजाति त मयि दध इति पुत्र इत्यं मे त्वयि दधानीति पिता इत्यां ते मयि दथ इति पुत्रो धियो विज्ञातव्यं कामाम्मे त्वयि दधानीति पिता धियो विज्ञांतब्यं का- सांस्ते मयि दध इति एत्रोऽथ दक्षिणाद्रदुपनिप्क्रामति तं पिताचुमच्चयते यशो वह्मवचसमतन्नाञ कोतिस्त्वा जुपतामित्यथेतरः सब्यमंसमन्ववेक्षते पाणिः- नान्तघोय वसनान्तेन वा प्रच्छाद्य सर्गाखोकान्कासानवामुही ति स यद्यगदः स्यास्पुत्रसयेश्वर्ये पिता वसेत्परिवा बजेचयुवें ग्रेयाचदेवेनं समापयति तथा समाप- चितव्यो भवति तथा खमापयितब्यो भवति॥१५॥ इति द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ पतर्दनो ह वे देचोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धामोपजगास युद्धेन पोरुपेण च तं कोपीतकित्राह्मणोपनिपत्‌ ॥ २६ ॥ १७१ हेन्द्र उवाच प्रतदेन चरं ते ददानीति स होवाच प्रतर्दनस्त्वमेव वृणीप्व यं त्वं मचुष्याय हिततमं मन्यस इति तं हेन्द्र उवाच न चे चरं परस्मै वृणीते त्वमेव च्रृणीप्येत्यवरो वेतर्हि किळ म इति होवाच प्रतदनोऽथो खलििन्द्रः सत्यादेव नेयाय सत्यं हीन्द्रः स होवाच मामेव विजानीह्येतदेवाहं मनु- प्याय हिततमं मन्ये यन्मां विजानीयां त्रिशीपाण स्वाट्रमहनसवाड्युखान्य- तीन्साळावुकेभ्यः प्रायच्छं वह्वीः संधा अतिक्रम्य दिवि प्रह्मादीनतृणमहमन्त- रिक्षे पोलोमान्ट्रथिव्यां कालकाइयांस्तस्य मे तत्र न लोम च. नामीयते स यो मां बिजानीयान्नास्य केन च कर्मेणा लोको मीयते न मातृवघेन न पितृवधेन न स्तयेन न भ्रूणहत्यया नास्य पापं च न चक्ृपो सुखान्नीळं वेत्तीति ॥१॥ स होवाच प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा तं मामायुर्टृतमित्युपास्वायुः प्राणः प्राणो वा आयुः प्राण उचाचाश्ृतं यावड्यस्सिन्छरीरे प्राणो वसति तावदायुः प्राणेन ह्ेवासुष्सिल्लो केडछतत्वमाप्मोति प्रज्ञया सत्यसंकल्पं स यो म आयुरस्रतमि- त्युपास्ते सवेमायुरस्सिल्लोक एवामोयस्रृतत्वमक्षिति स्वर्ग लोके तद्धेक आहु- रेकभूयं चे प्राणा गच्छन्तीति न हि कश्चन झक्तुयात्सकृद्वाचा नाम प्रज्ञापयितुं चक्षुपा रूपं श्रोत्रेण शब्दं मनसा ध्यानमित्येकभूयं वे प्राणा सूत्वा एकेकं सर्वाण्येवैतानि प्रापयन्ति वाचं वदतीं सर्वे प्राणा अनुवदन्ति चक्षुः पञ्यत्सर्वे प्राणा अनुपश्यन्ति श्रोत्रं इण्वत्सर्वे प्राणा अनुञ्यण्वन्ति . सनो ध्यायत्सर्चे प्राणा अनुध्यायन्ति प्राण प्राणन्तं सर्वे प्राणा अनुप्राणन्ती- सेवसुहेवेतदिति हेन्द्र उवाचास्तीत्येव आणानां निःश्रयसादानमिति ॥ २॥ जीवति वागपेतो सूकान्विपइयामो जीवति चक्षुरपेतोऽन्धान्विपश्यामो जी- चति श्रोत्रापेतो वधिरान्विपञ्यामो जीवति वाहुच्छिन्नो जीवस्यूरुच्छिन्न इलेव हि पश्याम इत्यथ रूछ प्राण एव प्रज्ञात्सेद शारीरं परिगृह्योत्थापयति तस्मादेतसेवोक्थसुपासीत यो चे प्राणः सा परज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राण; सह झेतावस्मिञ्छरीरे चसतः सहोत्क्रामतस्तस्येपेव दरिरेतद्विज्ञानं यत्रेतत्पुरुषः सुतः स्वं न कंचन पञ्यत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति तदेनं वाक्सवैनो- ससिः सहाप्येति चक्षु: सचे रूपेः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वे: दाव्देः सहाप्येति मनः स्वेध्यातेः सहाप्येति स यदा पंतिवुध्यते यधाम्नेज्येलतो .विस्फुलिज्ञग विप्रतिष्टेरन्नेवसेवेतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्न्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकास्तसेपेव सिद्धिरेतद्विज्ञानं यत्रेतत्पुरुप आतो सरिप्यन्नावल्यं न्येत्य मोहं नेति तदाहुरुदक्रमीञ्चित्तं न झ्वणोति न पझ्यति वाचा वदत्यथा- स्मिन्‍्प्राण एवेकधा अवति तदेनं चाव सर्वेनीमभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वे रूप: सहाप्येति श्रोत्रं सेः शब्देः सहाप्येति सनः सर्वेध्योतेः सहाप्येति स यदा प्रतिबुध्यते यथाञ्चेउ्येळतो विस्फुलिङ्गा चिग्रतिऐरभेचमेयेतस्मादात्मनः १७२ इशाइुपनिपत्सु-+ प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेथ्यो देवा देचेभ्यो लोकाः ॥ ३॥ स यदा- स्माच्छरीराढुरक्कासति चागस्मात्सचीणि नामान्यसिविसजते चाचा सवोणि नासाच्याप्ञोति प्राणोऽस्ास्सर्वौन्गन्धानभिविसुजते आणेन सर्वोन्गन्धाना- जोति चक्षुरसास्सवोणि रूपाण्यसिविसुजते चक्षुपा सर्वणि रूपाण्याम्ञोति शोत्रसस्मारसचीञ्छन्दानसिविसूजते श्रोत्रेण सर्वाञ्शव्दानामोति सनोऽस्सा- त्सवोणि ध्यातान्यसिचिसजते मनसा सवोणि ध्यातान्या्ोति सेपा प्राणे सर्चाप्तियों चै घ्राणः सा प्रज्ञा या वा मरज्ञासमाणःस ह हेतावस्सि- ञ्छरीरे वसतः सहोस्क्रामतोऽथ खलु थथा प्रज्ञायां सर्वाणि भूतान्येकीभवन्ति तह्याख्यास्यासः ॥ ४ ॥ वागेवास्मा पुकमङ्गछुदूढं तस्ये नाम परस्ताततिचि- हिता भूतमात्रा घाणमेवास्या पुकमङ्गसुदूढ तस्य गन्धः परस्तात्म्तिचिहिता सूतसात्रा चक्षुरेवास्या पुकमङ्गसुवूढं तस्य रूपं परस्तात्मतिविहिता भूतसान्ना भोत्रमेवास्या एकमङ्गसुदूढं तस्य शब्दः परस्तात्मतिविहिता भूतमात्रा जिह्वै- वास्या एकमङ्गसुदूढं तस्यान्नरसः परस्तास््रतिचिहिता भ्रूतसाच्रा हस्तावेवास्या एुकमङ्कसुदूढं तयोः कमे परस्तातप्रतिचिहिता सूतसात्रा शारीरसेवास्या एकस- इसुदूढं तस्य सुखदुःखे परस्तात्मतिविहिता भूतसात्रा उपस्थ एवार्‍या एकस- ङ्गसुदूढं तस्यानन्दो रतिः अजातिः परस्तास्प्रतिचिहिता सूतमात्रा पादाचेवास्या एकमङ्ञसुदूढं तयोरित्या परस्तास्रतिबिहिताः भूतमात्रा प्रशेवास्या एकमङ्गसुदूढं तख्धै धियो विज्ञातव्यं कासाः परस्तात्मतिबिहता सूतसात्रा ॥ ५ ॥ मर्या वाचं ससारुझ वाचा सर्वाणि नासान्यासोति म्या ग्राणं ससारुह्य ग्राणेन सर्चान्गन्धानाप्ञोति प्रया चक्षुः समारुहा चक्षुपा सवीणि रूपाण्यासोति ग्र्या श्रोत्रं समाइह्य श्रोत्रेण सर्वान्छव्दानासोति प्रज्ञया जिह्वां समा जिहया सर्वानन्नरसानाम्ञोति ग्र्या हस्तो समारह्य हस्ताभ्यां सर्वाणि कर्मा- ण्याझोति प्रज्ञया शरीरं समार्छा शरीरेण सुखदुःखे आसोति मज्षयोपस्थं ससारद्योपस्येनानन्दं रति ्रजातिमामोति र्या पादौ समार्ह्य पादाभ्यां सर्वा इत्या आज्ञोति प्रज्ञयेव थियं समारुह्य मज्ञयेव थियो विज्ञातव्यं कासा नाझोति ॥ ६ ॥ नहि म्रज्ञापेता वाइनास किंचन प्रज्ञपयेद्न्यत्र से सनोऽसूः दिल्याह नाहसेतन्नास घाज्ञासिपपिति न हि मज्ञापेतः ग्राणो गन्ध कचन प्रज्ञपयेदन्यत्र से मनोऽभूदित्याह नाहसेतं गन्धं आज्ञासिपमिति नहि अज्ञा- पेतं चक्षू रूप किंचन अक्लपयेदन्यन्न से सनोऽभूदित्याह नाइसेचद्र्पं ग्राज्ञासि- पप्तिति नहि प्रज्ञापेतं श्रोत्रं शब्द कंचन ग्रज्ञपयेदन्यत्र से मचोऽस्ूदित्याह नाहसेते शब्द म्राज्ञासिपमिति नहि प्रज्ञापेता जिह्वान्नरसं कंचन अज्ञपयेद्‌ः न्यत्र से मनोऽभूदित्याह नाहमेतसज्जरसं प्राञ्चासिपमिति नहि प्रज्ञापेतो हस्तौ कर्मे कंचन मन्षपयेतामन्यन्न से सनोऽभूदित्याह नाहमेतत्कर्म आज्ञासिपमिति | 2 कोपीतकित्राह्मणोपनिपत्‌ ॥ २६ ॥ १७३ नहि प्रज्ञापेतं शरीरं सुखदुःखं किंचन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह ना- हभेतत्सुखडुःखं ग्राज्ञासिपमिति नहि प्रज्ञापेत उपस्थ आनन्दं रतिं प्रजातिं कंचन प्रज्ञपयेदन्यत्र से मनोऽभूदित्याह नाहमेतमानन्दं रति प्रजातिं ग्राज्ञा- सिपसिति नहि प्रज्ञापेतो पादाचित्यां कांचन प्रज्ञपचेतामन्यत्र मे मनोऽभूदि- त्याह नाहमेतामित्यां ग्राज्ञासिपमिति नहि अज्ञापेता धीः काचन सिड्घेच्न प्र- ` ज्ञातव्यं प्रज्ञायेत ॥ ७ ॥ न वाचं विजिज्ञासीत चक्तारं विद्यान्न गन्ध विजि- ज्ञासीत घ्रातारं विद्यान्न रूपं चिजिज्ञासीत रूपवरिदं विद्यान्न शब्द्‌ विजिज्ञा- सीत श्रोतारं विद्यान्नान्नरसं चिजिज्ञासीतान्नरसविज्ञातारं विद्यान्न कमे चिजि- ज्ञासीत कर्तारं चिद्यान्न सुखदुःखे विजिज्ञासीत सुखदुःखयोर्विज्ञातारं विद्या- न्ञानन्दं रतिं प्रजातिं विजिज्ञासीतानन्दस्य रतेः म्रजातेर्विज्ञातारं चिद्यान्नेत्यां बिजिज्ञासीतेतारं विद्यान्न मनो विजिज्ञासीत मन्तारं विद्यात्ता वा एता दशेव भूतसात्रा अधिप्रज्ञ दृश म्रज्ञामात्रा अधिभूतं यद्धि भूतमात्रा न स्युने प्रज्ञा- सात्राः स्युयैद्वा अज्ञामात्रा न स्युने -भूतमात्राः स्युः ॥ ८ ॥ न ह्यन्यतरतो रूपं किंचन सिच्चेन्गो एतन्नाना तद्यथा रथस्यारेषु नेमिरर्पिता नाभावरा अ- पित्ता एवमेवैता भूतमात्राः प्रज्ञासात्रास्वपिताः प्रज्ञामात्राः माणे अर्पिता एष आण एव भज्ञात्मानन्दो5जरो5ळतो न साधुना कर्मणा भूयान्नो एवासाधुना कर्मणा कनीयानेप झेवेन साधु कसै कारयति तं यमन्वाचुनेपत्येप एवेनस- साधु कमै कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्यो नुवुत्सत एप लोकपाल एप लोका- धिपतिरेप सर्वेश्वरः स स आत्मेति विद्यात्स स आत्मेति चिद्यात्‌ ॥ ५ ॥ इति लृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ गार्ग्यो ह चे चाळाकिरनूचानः संस्पष्ट आस सोऽयसुशीनरेछु संवसन्म- सस्येषु कुरुपञ्चालेणु काशीचिदेहेप्चिति स हाजातदात्रुं काश्यमेत्योचाच ब्रह्म ते ब्रवाणीति तं होवाचाजातशत्रुः सहस्रं दस्त एतस्यां वाचि जनको जनक इति वा उ जना, धावन्तीति ॥ ३ ॥ स होवाच वाळाकियं एवेष आदित्ये पुरुपस्तसेवाहसुपास इति तं दोवाचाजाताज्ुमोभेतस्मिन्समचादयिष्ठा बहत्पाण्डरवासा अतिष्टाः सर्वेपां सूतानां मूर्धेति वा अहसेतसुपास इति स यो हैतसेवसुपास्तेऽतिष्टाः सर्वेपां सूतानां मूघो भवति ॥२॥ स एवैप बाला- किये एवैष चन्द्रमसि घुरुपस्तमेवाहं ब्रह्मोपास इति तं होवाचाजातशद्चसांसे- सस्मिन्समवादयिष्टाः सोसो राजान्ञस्यात्मेति वा अहमेतसुपास इति स यो इेतसेवझुपास्तेऽञ्नस्यात्मा भवति ॥ ३ ॥ सहोवाच वाळाकिये पूवप विद्युति पुरुप एतमेवाहं त्रसोपास इति तं होवाचाजातरात्रुमासेतस्मिन्समवादयिषटा- स्तेजस्यात्सेति चा अहमेतमुपास इति स यो हेतमेवद्चुपास्ते तेजस्यात्मा सवति ॥ ४ ॥ स होवाच वाळाकियं एंवेप स्तनयिल्लौ पुरुष एतभेचाहं त्रह्मो- २७४ इद्याथयुपालपत्सु- पास इति तं होवाचाजातशत्रुमीमतस्मिन्समवाद्यिष्ठाः शब्दस्यास्तेति चा अहमेतसुपास इति स यो हेतमेवसुपास्ते शब्दस्थात्मा भवति ॥ ५॥ स होवाच बालाकिये एवेष आकाशे पुरुषस्तसेवाहसुपास इति तं होवाचा- जातरचरुसोसेतस्मिन्समवाद्यिष्ठाः पूर्णमप्रवार्ति ब्रह्मेति वा अहमेतसुपास इति स यो हेतसेवसुपास्ते पूयेते प्रजया पशुभिनों एव स्वयं नास्य प्रजा पुरा कालात्पवतेते ॥ ६ ॥ स होवाच वालाकिये एवेष वायो पुरुपस्तमेवाहसुपांस जो चेकुण्ठो इति तं होवाचाजातशत्रुमोमतस्मिन्समवाद्यिषप्ठा इन्द्रो 5पराजिता सेनेति वा अहमेतसुपास इति स यो हेतमेवमुपास्ते जिष्णुह वा पराजिष्णु- रन्यतरस्यज्यायान्भवति ॥ ७॥ स होवाच बालाकिर्य एवेपो5झो एुरुपस्तसेवा- इसुपास इति तं होवाचाजातशच्रुमीसेतस्मिल्ससवादयिष्ठा विपासहिरिति चा अहसेतसुपास इति स यो देतमेवसुपास्ते विपासहिर्वा एप भवति ॥८॥ स होवाच वालाकिये एविपोऽप्छु पुरुपखमेवाहसुपास इति तं होवाचाजातश- ञुमीमेतस्मिन्समचादयिष्टा नाङ्यस्यास्सेति वा अहमेतसुपास इति स यो हेतसेवसुपास्ते नाङ्यस्यात्मा अवतीत्यधिदेवतसथाध्यात्सस्‌॥ ९॥ स होवाच वाराकिर्य एवेप आदर्शे पुरुपस्तमेचाहसुपास इति तं होवाचाजातवाच्ुमासेत- सिन्समवादयिष्ठाः प्रतिरूप इति वा अहमेतसुपास इति स यो हेतसेवसु- पास्ते म्रतिरूपो हेवास्य अजायासाजायते नाम्रतिरूपः ॥ १० ॥ स होवाच बालाकिये युवेप ग्रतिश्चत्काया पुरुपस्तमेवाह्ुपास इति तं होवाचाजातरशात्रु- मामेतसिन्समवादयिष्ठा द्वितीयोऽनपग इति वा अहसेतसुपास इति स यो हेतसेवसुपास्ते चिन्दते द्वितीयाह्वितीयचान्भवति ॥ ११ ॥ स होवाच वाळा. किये एवैष शब्दः एुरुपमन्वेति तसेवाहसुपाल इति लं होवाचाजातशत्रुसा- मैतस्मिन्समवादयिष्टा असुरिति वा अहसेतसुपास इति स यो हैतमेवझुपास्ते नो पुच स्वयं नास्य प्रजा एुराकाछास्संसोहसेति ॥ १२ ॥ स होवाच वाला- किये एदेप च्छायायां पुरुपस्तसेवाहसुपाल इति द॑ होवाचाजातशज्ुसामैत- स्मिल्ससवादयिष्टा रत्युरिति चा अहमेतसुपाल इति स यो हेतमेवसुपास्ते पुच स्वयं नास्य अज्ञा पुरा कालात्मसीयते ॥ १३ ॥ स होवाच बाला- किये एवेप शारीरः एइपससेवाहसुपास इति तं होवाचाजातशज्ुमौसैतस्मि- न्ससचाद्यिष्ठाः प्रजापतिरिति चा अहसेतसुपाल इति स यो हैतसेवझुपास्ते अजायते अजया पशुसिः ॥ १४ ॥ स होवाच वाछाकिये एचेण आज्ञ आत्मा येनेतत्सुसः स्वप्नमाचरति तमेवाइञ्चपास इति तं होवाचाजालशञ्ुसासेतस्मि- न्समवादयिए्ठा यमो राजेति वा अहमेतसुपास इति स यो हेतमेवसुपास्ते राव हास्मा इदंश्रेत्राय गम्यते ॥ १५ ॥ स होवाच बाळाकिये एवैष दक्षि- णेक्षन्पुरुपस्तमेवाहझुपास इति तं होवाचाजातशाजुमासेतस्मिम्समवादयि् कोपीतकिब्राह्मणो पनिषत्‌ ॥ २६ ॥ १७५ नाञ्च आत्साझिरात्मा ज्योतिष आत्मेति वा अहसेतसुपास इति स यो हेतमे- चझुपास्त एतेपां सर्वेषामात्मा भवति ॥ १६ ॥ स होवाच वाळाकियं एवैषः सब्येक्षन्पुरुपलमेवाहसुपास इति तं दोवाचाजातशधुर्मामेतस्मिम्समवाद- गिष्ठा: सत्यस्यातमा विद्युत आत्मा तेजस आत्मेति वा अहमेतसुपास इति स यो हेतसेचझुपास्त एतेषां सर्वेपासात्मा भवतीति ॥ १७ ॥ तत ड ह बाळा- किस्तूरणीसास तं होवाचाजातराज्ञरेतावञ्च यालाकीति पुतावद्धीति होवाच वाळाकिस्तं होचाचाजातदात्रु्पा चे किल सा संवदिएा ब्रह्म ते अवाणीति स होवाच यो वे वाळाक एतेपां पुरुपाणां कर्ता यस्य चेतस्कर्स स वेदितव्य इति तत उ ह यालाकिः ससिरपाणिः अति चक्रामोपायानीति तं होवाचाजातदात्रु ब्रतिलोमरूपसेव स्याचव्क्षत्रियो ्राह्मणसुपचयीते हि व्येव त्वा ज्ञपयिष्यामीति तं ह पाणावसिपद्य प्रवत्नाज तो ह सुस पुरुपमीयतुस्तं हाजातशचुरासन्नयां- चक्रे ब्ृहत्पाण्डरवासः सोमराजन्निति स उ ह तूष्णीमेव शिश्ये तत उ हैन यष्ट्या चिचिद्षेप स तत एव समुत्तस्था तं होवाचाजातशजुः क्रेप एतद्वा लोके सुर्पोऽशयिष्ट केतदभूत्कुत एतदागादिति तदु ह बालाकिने चिजो ॥ १८॥ ते होवाचाजातशत्रुयत्रण एतद्वालाके पुरुपोऽशयिष्ट यत्रेतदभूचत एतदाया- हिता नाम हृदयस्य नाड्यो हृदयात्पुरीततमभिपरतन्वन्ति यथा सहस्रा केशो चिपारितस्ताचदण्व्यः पिङ्गरूस्याणिञ्ना तिएन्ते झुकुस्य झुष्णस्य पीतस्य लोहितस्ति तासु तदा सवति यदा सुत्तः खस न कंचन पञ्यत्यथास्मिन्प्राण. एुदेऊधा अचति तथेनं वाकूसवैनीममिः सहाप्येति चक्षुः सवें रूपैः सहा- प्येति श्रोत्रं सवैः शब्देः सहाप्येति मनः सर्वेध्योतिः सहाप्येति स यदा अति- बुध्यते यथाञ्लेउ्वळतो विस्फुलिङ्गा चिम्रतिएरञेवमेचेतस्मादात्मनः आणा यथायतनं चिग्रतिएन्ते ग्राणभ्यो देवा देवेभ्यो छोकास्तघथा क्षुरः क्षुरध्याने हितः स्याद्विः्ंसरो वा विश्वेभरकुलाय एवसेवप आश आत्मेदं झरीरमचुग्र बिष्ट आ रोमस्य आ नखेभ्यः ॥ १९ ॥ तमेतमात्मानमेतसात्मनोऽन्ववस्यति यथा श्रेष्टिनं खास्तद्वथा श्रेठेः स्वेजुक्े यथा वा शर्टिनं खा झुञ्जन्त एवमेवैष आश आस्सेतेरात्सभि्ुङ्के । यथा श्रेष्ठी स्वरेवं वेतमात्मानसेत आत्सनोऽन्व- वस्यन्ति यथा श्रे्िनं स्वाः स यावद्ध वा इन्द्र एतसात्सानं न बिजज्ञो तावदे नमसुरा असिबसूडुः स यदा बिजञ्चावथ हत्वासुरान्विजित्य सर्वषां भूताना झ्य स्वाराज्यसाधिपत्यं पर्येति तथो एवेवं विद्वान्सर्वेषां सूतानां श्रघ्यं स्वाराज्यसाधिपत्यं पर्येति य एवं वेद य एवं वेद ॥ २० ॥ इति चतुथो- ऽध्यायः ॥ ४ ॥ ३४ वाडे सनसीति शान्ति: ॥ इति कोपीतक्िब्ाझणोपनिपत्समाा ॥ 4७६ इैशाद्युपनिपत्सु-- वृहज्ाबालोपनिषत्‌॥ २७॥ यज्ज्ञानाझिः स्वातिरिक्तश्रमं अस्म करोति तत्‌ । वुहज्ञाबालनिगमशिरोचेद्यसहं महः ॥ ३ॐ सद्र कणभिरिति शान्तिः । डे आपो चा इदमसत्सलिलमेव । स ्रजापतिरेकः पुष्करपर्णे समभवत्‌ । सस्यान्तसेनसि कामः समवतेत इदं सृजेयमिति । तस्माद्यत्पुरुपो मनसासिग- च्छति । तद्वाचा चदति । तत्कमेणा करोति । तदेपाभ्यनूक्ता । कामस्तदभ्रे स- सवतेताथि । मनसो रेतः प्रथमं यदासीत्‌ । सतो बन्धुमसति 'निरचिन्दन्‌ । हृदि प्रतीष्या कवयो मनीपेति । उपैनं तदुपनमति । यत्कामो अवति । य शुचं वेद । स तपोऽतप्यत । स तपस्तण्वा । स एत सुसुण्डः कारासिरुद्रस- रामदागत्य भो चिसूतेमाहातम्थं ब्रूहीति तथेति प्रयवोचङ्कसुण्ड वक्ष्दमाणं 'किमिति विभूतिरुद्राक्षयोमाहात्स्यं चभाणेति । आदावेव पैप्पलादेन सहोक्त- सिति तत्फलश्रुतिरिति तस्योर्ध्वं कि वदामेति । वृहज्ञाबालासिधां सुक्तिश्च॒ति समोपदेशां कुरुप्वेति । ७ तदेति । सद्योजातास्ट्रथिवी । तस्याः स्याक्निदृत्तिः। तस्याः कपिलवर्णानन्दा । तद्गोमयेन विभूतिर्जाता । चामदेवाढुदकस्‌ । तस्मात्मतिष्ठा तस्याः ङुप्णवर्णाभद्रा तद्गोमयेन असितं जातम्‌। अघोरा- द्वह्विः । तस्माद्विद्या । तस्या रक्तवर्णां सुरभिः | तद्गोमयेन अस्म जातम्‌ । तत्पुरुपाद्वायुः । तस्माच्छान्तिः । तस्याः श्वेतवर्णा सुशीला । तस्या गोमयेन क्षारं जातस्‌ । ईशानादाकाशम्‌। तस्माच्छान्यतीता । तस्याश्चित्रचणो सुम- नाः । तद्गोमयेन रक्षा जाता । विभूतिर्भसितं अस्स क्षारं रक्षेति भस्मनो भवन्ति पञ्च नामानि । पञ्चभिनामसिश्वरामेश्चयैकारणाङ्गतिः । भस्म सवीघ- सक्षणात्‌ । भासनाद्गसितम्‌ । क्षारणादापदां क्षारम्‌। भूतप्रेतपिशाचब्रह्मरा- क्षसापस्मारभवभीतिम्योऽभिरक्षणा द्रक्षेति । ्रथमं ब्राह्मणम्‌ ॥ १ ॥ __ अथ सुछुण्डः कालाञ्चिरुद्रमञ्ञीपोसात्मकं सस्मस्चानचिधि पप्रच्छ । अझि- यथको सुवनं प्रविष्टी रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव । एकं भस्स सर्वभूतान्तरात्म रूप रूपं अतिरूपो वहिश्व ॥ अझीपोमात्मकं विश्वमित्यप्तिराचक्षते । रौद्री घोरा या तेजसी तन्‌ः । सोमः झक्त्यस्रतमयः झक्तिकरी तनूः । अगतं यत्मतिष्ठा सा तेजोविद्याकळा खयस्‌ । स्थूलसूक्ष्मेणु भूतेषु स एव रसतेजसी ॥ १ ॥ द्विविधा तेजसो वृत्तिः - सूर्यात्मा चानलात्मिका । तथच रसशक्तिश्च सोमात्मा चानलास्मिका ॥ २॥ थैद्युदादिसर्य तेजो मधुरादिमयो रसः । तेजोरसविभेदैस्तु वृत्तमेतचराचरस ॥ ३ ॥ असेरखत- निप्पत्तिरछृतेचासिरेधते। अतएव हवि: छप्तमझीपोमात्मकं जयत्‌॥४॥ ऊर्ध्वः बृहज्ावालोपनिपत्‌ ॥ २७ ॥ १७७ शक्तिमयं सोम अधोशक्तिमयो5नलः। ताभ्यां संपुटितस्तस्माच्छश्वद्विः्वमिदं ज- गत्‌ ॥ ५ ॥ अझेरूध्वे भवत्येपा यावत्सोम्यं परास्तम्‌ । यावदइ्यात्मकं सो- म्यमसत चिसृजयधः ॥ ६॥ अतण्च हि कालाञिरघस्ताच्छक्तिरूध्वया । यावदादहनश्रोध्वेमघस्तात्पाचनं भवेत्‌ ॥ ७ ॥ आधारशक्तयावदतः काला- स्िरयमूर्ध्वगः । तथेव निम्नगः सोमः शिवशक्तिपदास्पदः ॥ ८ ॥ शिवश्चोध्वं- सयः शक्तिरूध्वशक्तिमयः शिवः । तदित्थं शिवशक्तिभ्यां नाव्या्तमिह किंच- न ॥९॥ असक्ृञ्चाझिना दग्धं जगत्तद्धस्मंसाव्कृतस्‌। अझेर्वीर्येमिदं प्राहुस्तद्वीय अस्म यत्ततः ॥ १० ॥ यश्चेत्थं अस्मसद्भावं ज्ञात्वामित्राति भस्मना । अझि- रित्यादिभिमत्रेदेग्यपापः स उच्यते ॥ ११ ॥ अझेवॉर्य च- तद्भस्म सोमेनाएा- दितं पुनः । अयोगयुक्त्या प्रकृतेरधिकाराय कल्पते ॥ १२ ॥ योगयुक्त्या तु तद्भस्म छाव्यमानं समंततः । शाक्तेनास्तवपेण ह्यधिकाराक्रिवतेते ॥१३॥ अतो खस्युजयायेत्थमम्चतछ्धावन सताम्‌। शिवशक्यम्धतस्पश छव्ध एव कुतो स्तिः ॥ १४॥ यो वेद गहनं गुह्यं पावनं च तथोदितम्‌ । अझीपोमपुटं कृत्वा न स सूयोऽभिजायते ॥ १५ ॥ शिवाप्निना तनुं दग्ध्वा शक्तिसोमार- तेन यः । झाचयेद्योगमारगेण सोऽञग्तत्वाय कल्पते ' सोऽञ्टतत्वाय कल्पत डूति ॥ १६॥ द्वितीयं ब्राह्मणस्‌ ॥ २ ॥. अथ सुसुण्डः काछाञ्निरुद्रं विभूतियोगमनुबूहीति होचाच विकटाङ्गा- सुन्मत्तां महाखलां मलिनामरिवादिचिह्वान्वितां पुनर्धनु इशाङ्गां वत्सहीना- मझान्तासदुरधदोहिनीं निरिन्द्रियां जग्धतृणां केशचेळास्थिभक्षिणीं संधिनीं नवम्रसूतां ` रोगाता गां विहाय प्रशस्तगोमयमाहरेद्वोमयं खस्थं आह्य शुभे स्थाने वा पतितमपरित्यज्यात ऊध्वं मर्देयेहज्येन योमयग्रहणं कपिला वा धवला चा अछासे तदन्या गोः खाद्दोपवर्जिता कपिलागोभेस्मोक्तं लब्धं गोभस्म नो चेदन्यगोक्षारं यन्न क्कापि स्थितं च यत्तन्न हि थाय संस्कारसहितं धार्यम्‌ । तत्रेते छोका भवन्ति। विद्याशक्तिः समस्तानां शक्तिरित्यभिधीयते । शुणत्रयाश्रया चिद्या सा चिद्या च तदाश्रया ॥ १ ॥ गुणत्रयमिदं धेचुर्विद्याभू- द्रोसयं शुभस्‌ । मूत्रं चोपनिपत्मोक्त ऊु्याद्भस्स ततः परस्‌ ॥ २ ॥ वत्सस्तु स्मृतयश्रास्य तत्संभूत तु गोमयम्‌ । आगाच इति सन्नेण धेनुं तत्राभिमन्येत्‌ . ॥ ३ ॥ याचो भयो गाव इति प्राञ्येत्तर्पणं जलम्‌ | उपोष्य च चतुदेर्यां झुछे कुष्णेऽथचा ब्रती ॥ ४ ॥ परेद्युः प्रातरुत्थाय शुचिर्भूत्वा समाहितः । कृतख्रानो धौतवस्नः पयोध च सजेच्च गाम्‌ ॥५ ॥ उत्थाप्य गां प्रयलेन गा- यन्या सूत्रमाहरेत्‌ । सौवर्णे राजते तात्रे धारयेन्म्ण्मये घटे ॥ ६॥ पोष्क- रेऽथ पलाशे वा पात्रे गोशङ्ग एव वा । आदधीत हि गोमूत्रं गन्धद्वारेति गोसयस्‌ ॥ ७ ॥ अभूमिपातं गुह्णीयातपात्रे पूर्वोदिते ग्रही । गोमयं शोधये- अ. उ. १२ १७८ इशायुपनिषत्सु- द्विद्वान्भीस अजतुमञ्चतः ॥ ८ ॥ अलद्दमीसे इति सञ्नेण गोमयं धान्यचर्जि- तम । संत्वासिचासि मज्नेण गोसूत्रं गोमये क्षिपेत्‌ ॥ ९ ॥ पञ्चानां स्विति स- चरेण पिण्डानां च चतुदेश । कुयात्संशोध्य किरणेः सोरकराहरेत्ततः ॥ १० ॥ निद्ध्यादथ पूर्वाक्तपात्रे गोमयपिण्डकान्‌ । खगुद्योक्तविधानेन प्रतिष्ठाप्याञ्नि- सीजयेत्‌ ॥ ११ ॥ पिण्डांश्च निक्षिपेत्तत्र आद्यन्तं प्रणवेन तु। पडक्षरस्य सूक्तस्य व्याङ्कतख तथाक्ष्रेः ॥ १२ ॥ खाहान्ते जुहुयात्तत्र वणेदेवाय पिण्ड- कान्‌ । आघारावाज्यभागो च प्रश्षिपेब्याह्तीः सुधीः ॥ १३ ॥ ततो निधन- पतये त्रयोविशजुहोति च। होतव्याः पञ्च ब्रह्माणि नमो हिरण्यबाहवे ॥१४॥ इति सचाहुतीहुत्वा 'चतुथ्येन्तेश्व सञ्रफेः । ऋतं सत्यं कहुद्वाय यस्य चेकंक तीति च ॥१५॥ एतेश्च जुहुयाद्विद्वाननाज्ञातत्रयं तथा । व्याहृतीरथ हुत्वा च ततः खिष्टक्त हुनेत्‌ ॥ १६ ॥ इध्मरोषं तु निर्वत्यं पूर्णपात्रोदकं तथा । पूर्ण- ससीति यजुपा जलेनान्येन दृहयेत्‌ ॥ १७ ॥ ब्राह्मणेष्वसूतसिति तज्जलं शिर- सि क्षिपेत्‌ । प्राच्यामिति दिश लिज्ञर्दिक्ष॒ तोयं बिनिक्षिपेत्‌ ॥ १८ ॥ ब्राह्मणे दक्षिणाँ दृत्वा शान्ते पुळकमाहरेत। आहरिष्यामि देवानां सर्वेणां क्मेगुप्तये ॥ १९ ॥ जातवेदससेन त्वां एुळकेरछादयास्यहस्‌ । सत्रेणानेन तं वहि पुल- केश्छादयेत्ततः ॥ २० ॥ त्रिदिनं ज्वलनस्थित्य छादनं पुलकेः स्मृतम्‌ । त्राह्म- णान्मोजयेद्क्तया सय सुञ्षीत वाग्यतः ॥ २१ ॥' अस्माधिक्यमभीप्सुस्तु अधिकं गोसयं हरेत्‌ । दिनत्रयेण यदि चा एकस्मिन्दिवसेड्थवा ॥ २२ ॥ तृतीये वा चतुर्थे वा प्रातः खात्वा सितास्वरः। झुङ्यज्ञोपचीती च जुङ्कमा- स्यानुलेपनः ॥२३॥ झङ्कदन्तो सस्सदिग्यो मन्नेणानेन मञ्चनित्‌.। ॐ तह्ह्मेति चोच्चायं पोलक भस्म संत्यजेत्‌ ॥ २४ ॥ तत्र चादाइनसुखादुपचारांस्तु पो- डश । ळुयाब्याहृतिसिल्त्वेव ततोऽसिसुपसंहरेत्‌ ॥ २५ ॥ अस्निर्भेस्सेति सञ्नेण शृह्णीयाञ्गस्स चोत्तरम्‌। अञ्निरित्यादिसत्रेण परूज्य च ततः परस्‌ ॥ २६॥ संयोज्य गन्धसरिछेः कपिलामूत्रकेण चा । चन्द्रकुछुसकाश्मीरसुशीरं चन्दन सथा ॥२७॥ अगरुत्रितयं चव चूर्णयित्वा तु सूक्ष्मतः । क्षिपेद्गस्मनि तच्चूर्णमो- सिति ब्रह्ममञ्जतः ॥ २८ ॥ प्रणवेनाहरेद्विद्वान्दृहतो वरकानथ । अणोरणीया- निति हि सन्रेण च विचक्षणः ॥ २९ ॥ इत्थं भस्म सुसंपाद झुष्कमादाय. सन्नन्रित्‌ । प्रणवेन विसृज्याथ सक्षप्रणवसच्चितम्‌ ॥ ३० ॥ इंशानेति हिरो देश सुख तत्युरुषेण तु । ञरुदेशसघोरेण गुह्यं वासेन सन्रयेत्‌ ॥ ३१ ॥ सद्योजा- तेन दे पादान्ससर्वाङ्गं अणवेन तु । तत उदूल्य सवीङ्गमापादतलससकस्‌ ॥ ३२ ॥ आचम्य वसनं धोतं तसश्रेतत्प्रधारयेत्‌ । पुनराचस्य कमै खे कते- महसि सन्तम ॥ ३३ ॥ अथ चतुर्विधं अस्पकल्पस्‌ । ्रंथममचुकल्पञ्न्‌ । हिं- तीयस्ुपकल्पस्‌ । उपोपकल्पं तृतीयम्‌ । अकल्पं चतुर्थस्‌ ! अस्निहोन्रसद्चु्ूत चृहज्ञावालोपनिपत्‌ ॥ २७ ॥ १७५९ विरजानछजसचुकलपस्‌ । वने झुप्कं शकतत्संग्रह्म कल्पोक्तविथिना कल्पितसुप- कल्पं स्यात्‌ । अरण्ये झुप्कगोमयं चूर्णीङ्कत्याचच॒संसुह्य गोसूत्रैः पिण्डीकृत्य यथाकल्पं संस्क्ृतमुपोपकल्पस्‌ । शिवाळयस्यमकल्पं शतकल्पं च । इत्थं वतुर्विध भस्म पापं निकृन्तयेन्मोक्ष दृदातीति अयवान्कालाभिरुद्र; ॥ ३४ ॥ इति तृतीय ब्राह्मणम्‌ ॥ ३ ॥ अथ अुसुण्डः कालापिरुद्र भस्मस्चानच्रिधि ब्रूहीति होवाचाथ प्रणवेन चि- सुज्याथ सञ्षप्रणवेनाभिमत्रितमागमेन तु तेनेव दिग्बन्धनं कारयेस्पुनरपि तेनाखमश्रेणाङ्गानि सूधोदीन्‍्युद्धूलयेन्सलजानसिद्मीशानाय: पञ्चभिमेन्रेस्तबु कमाहुदूळ्येत्‌ । इशानेति शिरोदेशं सुखं तत्पुरुपेण तु । ऊरुदेझमघोरेण गुह्यकं चासदेवतः ॥ सद्योजातेन वे पादो सर्चाङ्ग प्रणवेन तु । आपादतलम- स्तकं सर्वाङ्गं तत उद्धल्याचस्य वसनं धोतं खेत प्रघारयेद्विघि्रानमिदस्‌ ॥ तत्र छोका भवन्ति । भस्ससुष्टि समादाय संहितामच्ञमच्नितास्‌ । सस्तका- स्पादपर्येन्तं सरज्ञानं पुरोदितस्‌ ॥ १ ॥ तन्मन्नेणेव कतव्यं विधित्रांनं स- साचरेत्‌। ईशाने पञ्चधा भस्म चिकिरेन्मू्चि यलतः ॥ २॥ सुखे चतुथव- कण अघोरेणाएधा हृदि । वासेन गुह्यदेश तु न्रिदशस्थानसेदतः ॥ ३ ॥ अष्टावन्तेन साध्येन पादाबुद्धल्य यल्लतः । सर्वाज्ञोदूलनं कार्य राजन्यस्य यथाविधि ॥ ४ ॥ सुखं विना च तस्सर्वसुद्ूल्य कमयोगतः। संध्याद्वये नि- शीथे च तथा पूत्रीबसानयोः ॥ ५ ॥ सुस्वा थुक्त्वा पयः पीत्वा स्वा चा- वझ्यकादिकस्‌ । खिय्रे नपुंसकं गुम्न विडाल बकसूपिकस्‌॥ ६ ॥ स्पृष्टा तथाविधानन्यान्भस्स्रानं समाचरेत्‌। देवाभिगुरूबद्धानां समीपेञ्न्यजदशने ॥ ७ ॥ अछुद्धसूतले मागे कुयीन्नोद्ूलनं ब्रती । शङ्कतोयेन सूलेन भस्मना मिश्रणं अवेत्‌ ॥ ८ ॥ योजितं चन्द्नेनेच चारिणा सस्मसंयुतस्‌। चन्दनेन ससालिम्पेउज्ञानदं चूणेसेच तत्‌ ॥ ९ ॥ सध्याह्वातप्राग्जलेथुक्त तोयं तदूनुव- . जयेत्‌ ॥ अथ अ्ुसुण्डो अगवन्तं कालाझिरुद्रं त्रिपुण्डचिधिं पप्रच्छ ॥ तत्रैते छोका सचन्ति। त्रिपुण्डं छारयेत्पश्चा्रह्मचिप्युरिवात्मकस्‌ । सध्याहुलिमिरा- दाय तिस्दसिर्यूलसच्चतः ॥ १०॥ अनामामध्यमाङ्कुठेरथवा स्या्चिपुण्ड्कस्‌। उड्रूयेन्सुखं विग्रः क्षत्रियस्तच्छिरोदितर्‌ ॥ ११ ॥ द्वात्रिशस्स्थानके चाध पोडसस्यानकेऽपि वा । अएस्थाने तथा चेव पञ्चस्थानेऽपि योजयेत्‌ ॥ १२ ॥ उत्तमाङ्गे छळाटे च कर्णयोर्नेत्रयोस्तथा । नासावक्रे गले चेवमंसद्दयमत; ए- रम्‌ ॥ १३ ॥ कूपेरे मणिबन्धे च हृदये पारश्वयोद्वयोः । नाभा गुद्यद्वयं चच- सूर्चाः स्फिरिबस्बजाचुनी ॥ १४ ॥ जङ्घाद्वये च पादौ च द्वानत्रिंशत्स्थानसुत्त- सम्‌ । अछयूत्यैएविद्येशान्दिक्पालान्वसु्षिः सह ॥ १५॥ धरो शुवश्च सोमश्च छपश्चेवानिलोऽचलः । प्रत्यूपश्च अभासक्ष वसवोऽष्टाितीरिताः ॥ १६ ॥ एते- 3३८० है रा धु पान परसु- घं चाससत्ेण त्रिएुण्डान्धारयेदुअः । विद्ध्यात्पोडशस्थाने त्रिपुण्ड तु समा. हितः ॥ १७ ॥ शीर्षके च ळलाटे च कण कण्ठेश्सकद्वये । कूर्परे मणिबन्धे स हृद्ये नाभिपाश्वयोः ॥ १८ ॥ पृष्ठे चकं प्रतिस्थानं जपेत्तत्राधिदेवताः । शिच शक्ति च सादाख्यामीशं विद्या्यसेव च ॥ १९ ॥ वामादिनवशक्तीश्च एताः पोडश देवताः । नासत्यो दखकअव अश्विनो द्वी समीरितौ ॥ २०॥ अथवा मूध्येलीके च कर्णयोः श्वसने तथा । वाहुद्रये च हृदये नाभ्यामूर्वो- युँगे तथा ॥ २१ ॥ जानुट्टये च पदयोः एषए्भागे च पोडश । शिवश्चेन्दरश्व रुद्राकों विन्नेशों विष्णुरेव च ॥ २२ ॥ श्रीश्वेव हृदयेशश्च तथा नाभौ प्रजा- पतिः । नागश्च नागकन्याश्च उभे च ऋषिकन्यके ॥ २३ ॥ पादयोश्च समु- द्राश्च तीर्थाः एष्टेऽपि च स्थिताः । एवं वा प्रोडशस्थानसए्स्थानमथोच्यते ॥ २४ ॥ गुरुस्थानं छलाट च कर्णेद्वयमनन्तरम्‌। अंसयुग्मं च हृदयं नाभि- रिलष्टम भवेत्‌ ॥ २५ ॥ व्रह्मा च ऋषपय: स्त देवताश्च प्रकीर्तिताः । अ- थवा सस्तकं वाहू हृदयं नासिरेव च ॥ २६ ॥ पञ्च स्थानान्यसून्याहु भेस्मत- स्वविदो जनाः । यथासंभवतः कु्यादेशकालाथपेक्षया ॥ २७ ॥ उद्धूळनेऽ- प्यशक्तश्रेश्निपुण्डादीनि कारयेत्‌ । छारे हृद्ये नाभो गले च सणिवन्धयोः ॥ २८ ॥ वाहुमध्ये वाहुसूले घटे चेव च शीर्षके ॥ ललाटे ब्रह्मणे नमः | हृदये हव्यवाहनाय नमः । नाभो स्कन्दाय नसः ।