Fy ११," Si? ९१३ ९२ ६

NS Sid]

१7 Ei है

० टर } न. ०; दै » नद १९० ८ ॥ ERT जा श्र ह धु ४ a ड कु कर rps, त्‌ i था रः १३ rR ९११४ > है हक ७ "<< 4 १४८, १४८०४ Sess). १.६०, ७०; si s - ° ट्ट Sn ~ ७ 04

9० २ ०३१ [ `‘

न ~ क

मिस ३४८ रु ईद! is

TIT) f क

३९३० 3. क, १263022758 - F »- 2. 353337 on SITES orgs ४247. त EE | ** 2६२९ ”०, ० ० iri ०० 09७7" ५ Mo Pi के ० के न 4 4 a 5 _ ® FN 0000 0903 क १ INS | <j ०९४५. ००, ४४७०

क कछ खून | TSR CES EEL १:५४ 9 ३7३, २. ~} ४०५४४, ७० १४७, दै €७ हैक कक क डक rp 7९३

कटी

4.3 «2९ ००७ ० छ 7५१९

4s

i ४: टि: 3 i नि

अं ३ } ह eT

i] > अ १4 =i |] | ad क्यो = "४ | 0 STF hy रह !

3०44022929

“चक

)०७% ७ ॥& ॥ - _ i 4 = क क A ke ATES 3२ 5 ॥ करै, नमा र iy, हुँ कुर ® » ® be अ श ८“ अर्था है | ला. अज. 8 कै ५८८ हि बी

(ते. ती क

| कक NSS

f

§ ` १्‌

FO # ` 4s FR? sa Re) | है १ १५ . १ क \ हे कै < क को हक हि] ॥ ०: है ॥ | 5.3 5, i ४ ४ । ` ०५

हूँ: RN

aN x fs & + _ i ० ७ ० /

१९

है

Mss

ईशाह्ाष्टोत्तरशतोपनिषदः

ONE HUNDRED ४८ EIGHT UPANISHADS आद्यन्ततत्तच्छान्तियुज न्ति युजः

पाठान्तरटिप्पणसहितः र सधुचयोयं

Y पणञ्ञीकरोपाह विद्र लक्ष्मणशमतबुजबुषा वासुदेवशमंणा संस्छतः

र $१

३ |

| प्रकाशक ब्रा प्रन्क्णा घ्न्य

वाराणसी

मलात्‌. पुनः प्रतिसत “छायामुद्राङ्कित प्रथमं संस्करण ` 586५2 2 आओ

सूर्यस्‌ पचास रुपये

प्रकाशक :--- | मुद्रक : — VYAS PRAKASHAAN >> मिनट ब्त्थ्याख्त ज् बक ङान्त Fpl lo

डी० १६/१३ मानमन्दिर, वाराणसी । | नई दिल्ली

निवेदनम्‌

'विइवतर्वज्ञानस्य ग्रादिम स्रोतः उपनिषन्महार्-्सारत्त एव भ्रवा- हितम्‌ इति निर्विवादम्‌ । उप-नि-पूर्वकस्य विशरणु-गत्यवसादना- थस्य 'षद्ल्‌’-घातोः किविवन्तस्य रूपम्‌ 'उपनिषद्‌' इति । तत्र उप= उपगम्थ गुरुम्‌ , उपलभ्य वा ब्रह्मोपदेशं, नि =निश्चयेन तन्निष्ठतया अ्रविद्यादेः संसारबीजस्य, सद्‌==शिथिलयित्री विनाशयित्री वा इति ्र्थसमर्पणात्‌ सा ब्रह्मविद्यापि. सुप्रसिद्धा. । उपनिषच्छन्दवाच्य- ्रह्मविद्याहेतुतया च तत्प्रतिपादक ग्रन्थविशेषा अपि “उपनिषदः' इति उच्यन्ते । उपनिषदः खलु वेदान्त-संज्ञयाऽपि प्रसिद्धाः । सेयं संज्ञा तासां वेदस्य अन्त वेदान्तम्‌ इत्यर्थम्‌ भ्रवष्टम्य प्रतीयते । सा च यजुवेदस्य चर्तुवंशतितमाद्‌ अन्तिमाद्‌ ग्रध्यायाद्‌ उपनतायाः इशावास्योपनिषदः एव उपनिषदाम्‌ गारम्भणहेतुत्वद्‌ उपः पद्यते । सा चेयम्‌ उपनिषहिद्या वेदमूलकत्वात्‌ वेदिकानेव सिद्धान्तान्‌ प्रतिपादयन्ती न खलु कर्था्दंशतोऽपि ततः प्रस्खलन्ती विलसति ।

तत्र तावद्‌ उर्पानपदां संख्या निश्चिता नैव वर्तंते । तास्वपि दशोपनिषदः सुप्रसिद्धाः | ता ईश: केन-कठ-प्रश्‍न-मुण्डक-माण्डूवय- वृहदा रण्यक-छान्दोर गतै त्तिरीयक-ऐतरेयामिधानाः सन्ति । भ्रष्टोत्तर- शतोरनिषदां परिगणनं महावाक्यरत्नाबल्याप ग्रनया रीत्या प्रदशितम्‌--

तत्र तावद्‌ ऋग्वेदादिविभागेन वेदाश्चत्वारः। तत्र एकविशति- शाखा ऋचः । नवाधिक-शाखा यजुष, ( महामाष्ये तु एकशतमध्वयु ” शाखा: ) । सह्रशाखाः साम्नः। प्चाशच्छाख अथवंणस्य ( भाष्य- मते तु नवघा$थवंणो वेदः ) । तत्र एकेकस्याः शाखायाः एकको प- निषदिति संकलनया अशी ति-सहितशताधिकसहस्तसंख्याका भि: उपनि- घद्भिः भाव्यम्‌ । तासु च श्री रामचन्द्रेण रामदूताय सास्तरा उपनिषद: ग्रऽटोत्तरशतसंख्याका उपदिष्टाः। तथा च मुक्तिकोपनिषदि तासां संकलनम्‌ भ्रनया रीत्या कृतम्‌ -- 7१5 |

(२०)

“ईशकेनकठप्रश्नमुण्डमाण्डक्यतित्तिरिः । ऐतरेयं च छान्दोग्यं बृहदारण्यकं तथा ॥ १ ॥

ब्रह्मकेवल्यजा बालौ श्वेताश्वो हंस ग्रारणिः ।

गर्मो नारायणो हंसो (ब्रह्म)बिन्दुनादशिर:शिखा ॥ २ ॥ मंत्रायणी कौषीतकी वृहज्जाबालतापनी । कालागिनिरुद्रमेत्र यी सुवालक्षुरिम न्त्रिका ॥ ३ ॥ सवंसारं निरालम्बं रहस्यं वञ्चसुचिकम्‌ । तेजोनादध्यानविद्यायोगतत्वात्मबोधकम्‌ ॥ ४॥। परित्राद्‌ त्रिशिखी सीता चूडा निर्वाणमण्डलम्‌ । दक्षिणा शरमं स्कन्दं महानारायणाद्वयम्‌ ॥ ५ ॥| रहस्यं रामतपनं वासुदेवं च मुद्‌ गलम्‌ ।

शाण्डल्यं पेङ्गलं भिक्षु महच्छारीरकं शिखा ॥ ६॥

तुर्यातीतं च संन्यासं परिब्राजाक्षमालिका । ग्रव्यक्तकाक्षरं पूर्णा सुर्याक्ष्यध्यात्मकुण्डिका ॥ ७॥ सावित्र्यात्मा पाशुपतं परब्रह्मावधूतकम्‌ ।

त्रिपुरातपनं देवी त्रिपुरा कठभावना ॥ ८ ॥

हृद्य कुण्डली भस्मर्द्राक्षगणद शनम्‌ । तारसारमहावाक्यपच्चन्नह्मारिनहोत्रकम्‌ ॥ ९ ॥ गोपालतपनं कृष्ण याज्ञवल्क्य वराहकम्‌ ।

शाट्यायनी हयग्रीवं दत्तात्रेयं च गारुडम्‌ ॥

कलिजावा छिसौमाग्यरहस्यक्रचमुक्तिका । १० ॥” इति |

( ३)

यद्यपि महावाक्यरत्नावल्युद्धतमु क्तिकोपनिषद्‌गतोपनिषदा मष्टो- तरशत १०८ त्वेनोल्लेखस्तथापि नारायण-न्‌सिह-रामतापनी-गोपा- लानां चतुर्णा प्रत्येकं पूर्वोत्तरमेदेन दिदि रुपन्यासाच्चतुरधिकवृद्ध्यात्र ११२ द्वादशाधिकशतक्षस्याकरणं निरपवादमृत्पश्यामः ।

तदेवं वेदान्तशास्त्रप्रवणानां मनीषिणां च निश्रेणिस्थानीयोऽयं प्रबन्ध इति निःशङ्क निविवादं च ब्रूमः। तथा हि सवथा दुःखजासावरुद्धाना- दिमायासुप्तजीवानुद्बोधयितुमुपनिषद एव प्रभवन्ति । सुग॒हीतनामधयेन भगवता बादरायणेन “सर्वोपनिषदो गावो दोग्धा गोपालनन्दनः । पार्थो वत्सः सुधीर्भोक्ता दुग्धं गीतामृतं खलु” इति रूपकेण भगवदू- गीता श्रैष्ठ्यमुपोद्लयतोपनिषदामेव गोत्वेन गरीयस्त्वं प्रत्यपादि श्री गीतोपक्रमे । “ज्ञानादेव तु कंवल्यम्‌› “ऋते ज्ञानान्न मोक्ष: इत्याद्या- माणकोऽपि ज्ञानजनकत्वेनोपनिषदामेव मधंन्यत्वं निर्व क्ति ।

ग्रस्य महानिबन्धरूपसमुच्चयस्य सुलभौकरणाय बद्धपरिकरेः श्री वासुदेव-पणशीकरशास्त्रिमिः मुम्बापुरवास्तव्यवि्ठ दर--वे. शा. सं. जटाशंकर जयकृष्ण ब्रह्मनिष्ठब्यासदत्तप्राचीनहस्ताक्षरपुस्त- केन तत्त्वविवेचकमुद्रितेन च संवाद्य पाठान्तरादिभिः सूक्मेक्षिकयानलस- समालोचनेन संशोध्य मनोहराक्षरेः निर्ण पसागरे मुद्रापयित्वा प्राकाश्य- मुपनीतम्‌ । अस्य संग्रहस्य प्रकाशनं कारण विशेष: चिरकालाद्‌ प्रव" रुद्धं संजातम्‌ । ग्रस्य पुनमुद्रणाय श्रनेके जिज्ञासवः ग्रस्मान्‌ समागत्य प्राथितवन्तः। ग्रस्माभिरपि उपनिषदां माहात्म्यम्‌ श्रवगम्य छाया- ङ्किताक्षरैः पुनमुद्रापणयोजना सुनियोजिता । तथेव च वयं जिज्ञासूनां करकमलेपु ग्रन्थरत्नं समपंय़ामः ।

मवतां विधेय: व्यास प्रकाशनम्‌, वाराणसी । कष्णकुमारतनूजः=श्यामकुमारो व्यास: आषाढ शुल्का २, २०४० ।

उपनिषदारस्भीयाः शान्तयः ।

॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ सुक्तिकोपनिपत्स्थद्शोपनिपत्कमः । इशकेनकण्ठम्रश्षसुण्डमाण्ड्क्यतित्तिरिः ।

ऐतरेयं च छान्दोग्य बृहदारण्यक दश ॥ ३ ॥ सहावाक्यरलावत्यामुपनिपच्छान्तिपाठक्रमः ।

वाकपूर्णसहनाप्यायन्भद्रेकर्णभिरेव च । पञ्च शान्ती: पठित्वादो पठेद्वा- क्ष्यान्यनन्तरम्‌ ॥ २ ॥ अस्य द्वितीयश्ोकस्य मुक्तिकोपनिषद्नुसारतः स्पष्टी- करणस्‌--चरग्यजु;सामाथचोख्यवेदेपु द्विविधो मतः । यजुवेदः शुक्कक्ृष्णचिसे- देनात एव च ॥ ३ ॥ शान्तयः पञ्चघा प्रोक्ता वेदाचुक्रमणेन वे । वाझे मनसि शास्ट्येव स्वैतरेयं अपव्यते ॥ ४ ॥ इश पूर्णमदेनेव बृहदारण्यक तथा । सह नाविति शान्त्या च तेत्तिरीयं कठं च चे ॥ ५ ॥ आप्यायन्त्विति ज्ञान्सैच केनच्छान्दोग्यसंज्ञके। अन्गं कणेति मञ्रेण प्रश्नमाण्डूक्यसुण्डकम्‌ ॥ ६ ॥ इति क्रमेण प्रत्येकसुपनिपद आदावन्ते च शान्ति पठेत्‌॥

शाकरसठसप्रदायीया; शान्तथः ।

ॐ तत्सत्परमात्मने नमः ॥ ॐ शं नो मित्रः झं चरुणः ॥ झं नो भव- त्वयेमा ॥ झं न इन्द्रो बृहस्पतिः ॥ शं नो विप्णुरुसक्रमः ॥ नमो त्रह्मणे ॥ नमस्ते वायो ॥ त्वमेव प्रयक्ष ब्रह्मासि स्वमेव प्रत्यक्ष ब्रह्म वदिष्यासि ॥ ऋते वदिष्यासि ॥ सत्यं वदिष्यासि ॥ तन्मामवतु ॥ तद्वक्तारमवतु ॥ अवतु सास्‌ ॥ अवतु वक्तारम्‌ ॥ ७» शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ ९ ॥

ॐ सह नाववतु ॥ सह नो भुनक्तु ॥ सह वीर्य करवावहे ॥ तेजस्विनाव- घीतमस्तु मा चिद्विपावह ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ २ ॥

ॐ यइछन्दसासूपभो विश्वरूपः ॥ छन्दोभ्योऽध्यस्रतात्संच भूच ॥ स मेन्द्रो मेधया स्परणोतु ॥ अस्तस्य देवधारणो भूयासम्‌ ॥ शरीरं मे विचप- णस्‌ ॥ जिह्वां मे मघुसत्तमा ॥ कर्णाम्यां भूरि विश्वुवस्‌ ॥ ब्रह्मणः कोशोऽसि सेधया पिहितः ॥ श्रुत से गोपाय ॥ ३» शान्ति: शान्तिः शान्ति: ॥ ३ ॥

ॐ अहं वृक्षस्य रेरिव ॥ कीतिः पृष्ट गिरेरिव ॥ ऊध्वेपविन्रो वाजिनीव- स्वख्तमस्मि ॥ द्रविणं सवचेसम्‌ ॥ सुमेधा अम्चतोक्षितः ॥ इति त्रिशङ्कोर्व- ढाजुवचनस्‌ ॥ ३* शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ ४ ॥

ॐ पूणमदः पूर्णम्रिद पूर्णास्पूर्णेमुद्च्यते ॥ पूरणस्य पूर्णमादाय पूर्ण सेवाच- दिष्यते ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्ति: ॥५॥

3 आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्‌ माणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि सव व्रहयोपनिपद आहं ब्रह्म निराकुर्या मा मा ब्रह्म निराकरोदनिरा- `

करणमस्त्वनिराकरणं मे अस्तु । तदात्मनि निरते य उपनिपत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॥ ॐ शान्ति: शान्तिः शान्तिः ॥ ६ ॥

ॐ चाडो अनसि प्रतिष्टिता मनो से वाचि अतिष्ठितसाबिरावीखे एधि चेदस्य म आणीस्थः श्रुत से माअहासीरनेनाधीतेनाहो रात्रास्सदुधास्यत वादि-

शांकरमठसँप्रदायशान्तयः । 2 ३

द्यामि । सत्यं वदिप्यासि । तन्मामवतु । तद्वक्तारमचठु। अचतु माम्‌ । अवतु वक्तारमवतु वक्तारम्‌ ॥ ३? शानितिः शान्तिः शान्तिः ॥ ७॥ ॐ भङ्गं नो अपियातय मनः ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ ८ ॥ भद्रं कर्णेभिः शणयाम देवा मद्रं पञ्येमाक्षभिरयेजत्राः ॥ स्थिरेरङ्गै- स्तुष्ट्वांसस्तनूसिव्येरोम देवहितं यदायुः ॥ स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः ॥ स्वस्ति नः पूपा विश्ववेदाः ॥ स्वस्ति नस्ताक्ष्यों अरिष्टनेप्निः ॥ स्वस्ति नो बृहस्पतिद- घातु ॥ ॐ झान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ ९ ॥

३७ यो ब्रह्माणं निदधाति पूर्वं यो चै वेदांश्च ग्रहिणोति तस्मे ॥ तं ह देवमात्सबुद्धिप्रकाश सुमुक्षवें शरणमहं प्रपद्ये ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ १०॥

ॐ नसो ब्रह्मादिभ्यो ब्रह्मविद्यासंप्रदायकर्तृम्यो वंशऋषिभ्यो महञ्यो नसो गुरुभ्यः । सर्वोपछुवरहितः प्रज्ञानघनः प्रत्यगथा बत्रह्मेवाहमस्सि ॥ १ ॥ ॐ नारायणं पद्मभचं वसिष्ठं शक्ति च तत्पुत्रपरादारं च । व्यास झुक गाड- पदं महान्तं गोविन्द्योगीन्द्रमथास्य शिप्यस्‌ ॥ २ ॥ श्रीदांकराचायसथास्य पद्मपादं च हस्तामळकं च शिष्यम्‌॥ तं त्रोटकं वातिककारमन्यानस्मद्ठुरून्सत- तमानतोऽस्सि ॥ ३ ॥ श्रुतिस्थृतिपुराणानामारूयं करुणालयस्‌ ॥ नमाम भगवत्पाद शंकरं लोकशंकरम्‌ ॥ ४ ॥ शाकरं शंकराचाय केशवं बाद्राय- णम्‌ ॥ सूत्रभाष्यकृतों वन्दे भगवन्तो पुनः सुनः ॥ ७ ॥ इश्वरो गुरुरात्मेति सूतिसेदविभागिने ॥ व्योमवद्यासदेहाय दक्षिणासूतेये नमः ॥ ६ ॥

अनध्यायसङ्गलपाठः ॥ अशुभानि निराचष्टे तनोति झुभसंततिम्‌ ॥ स्मृतिमात्रेण यत्पुंसां ब्रह्म तन्मङ्गर परस्‌ ॥ १ ॥ अतिकल्याणरूपरवान्नि त्य~ कल्याणसंश्रयात्‌ । स्मरणां वरदस्वा्च ब्रह्म तन्मङ्गछं विढुः ॥ २ ॥ > कार- अ्राथशव्दश्च द्वावेतो ब्रह्मणः पुरा ॥ कण्ठ सित्त्वा बिनिर्यातो तस्मान्माङ्गछि काबुभौ ॥ ३ ॥ इति दश शान्तयः समाप्ताः ॥ हरिः ओम्‌ तत्सत पर- न्रह्मापणमस्ठु ॥

22 om mf ee ;?:26 0 न पन गि

श्रीचक्रमिदं न्रिपुरातांपिन्युपनिपदि ४६५ पत्रे द्रष्टव्यस्‌ ।

तान्होवाच भगवाञ्श्रीचक्क व्याख्यास्याम इति । त्रिकोणं व्यस्त कुला तदन्तर्मेध्यवृत्तमानयष्टिरेखामाक्ृष्य बिशाल नीत्वाऽग्रतो योनिं कत्वा पूर्वयोन्यग्रहपिणीं सानयरडिं कृत्वा तां सर्वोध्वो नीला योनिं कत्वाय त्रिकोणं चक्रं भवति । द्वितीयमन्तराळं भवति । तृतीयमष्ट- योन्यङ्कितं भवति । अधाष्टारचक्राद्यन्तविदिक्कोणाग्रतो रेखां नीत्वा साध्याद्याकर्षणवद्धरेखां नीत्वेत्येवसथोर्ध्वसंपुटयोन्यङ्कितं कृत्वा क- क्षाभ्य ऊध्वंगरेखाचतुष्टय़ं कृत्वा यथाक्रमेण मानयष्िद्वयेन दशयो- न्यङ्ितं चक्रं भवति । अनेनैव प्रकारेण पुनर्देशारचक्रै भवति । म- ध्यत्रिकोणामचतुषटयाद्रेखाचराम्रकोणेषु संयोज्य तदशारांशतोनीतां मानयष्टिरेखां योजयित्वा चतुर्देशारं चक्रं भवृति । ततोऽष्टपत्र संतत चक्र भवति । षोडशपन्नसंबतं चक्रं चतुद्वारं भवति । ततः पार्थिवं [0077 चतुद्वारें भवति । एवं सृष्टियोगेन चक्र व्याख्यातम्‌ ।

॥ ३० तस्सत्‌ ॥

इशावास्योपनिषत्‌ ॥ १ ॥

ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णख्ुदच्यते ॥ पूरणस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवाव- शिव्यते ॥ अश्शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

ॐ इञ्ञावास्यमिद९ सर्व यक्किंच जगत्यां जगत्‌ ॥ तेन त्यक्तेन सुज्ञीथा मा गृधः कस्य स्विद्धनस्‌ ॥ १ ॥ कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविपेच्छत< समाः ॥ एवं त्वयि नान्यथेतोडस्ति न कमै छिप्यते नरे ॥२॥ असुर्या नाम ते लोका

अन्धेन तससादृताः॥ ताश्स्ते प्रेस्यासिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः ॥३॥ अनेजदेकं मनसो जवीयो नेनददेवा आमुवन्पूर्वसशेत्‌ ॥ तद्धावतो5न्यानव्येति तेउत्तर्मिक्षपो मातरिश्वा दधाति ॥४॥ तदेजति तञ्चेजति तदूरे तद्वन्तिके ॥ ठदन्वरख सर्वस्य तदु सर्वस्यास्य बाह्यतः ॥५॥ यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्ये- वानुपश्यति ॥ सर्वभूतेषु चात्मानं ततो न विजुगुप्सते ॥ ६॥ यस्मिन्लवाणि भूतान्यात्मेवाभूद्विजानतः । तत्र को मोदः कः शोक पुकत्वमचुपर्यतः ॥७॥ स पर्यगाच्छुक्रसकायमब्चणमजाचिरशकुद्धमपापचिद्धस्‌ ॥ कचिसैनीपी परिसूः खयंभूयीथातथ्यतोऽयोम्व्यदघाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः ॥ < ॥ अन्धं तमः ग्र- विज्षन्ति येडविद्यासुपासते ॥ ततो सूय इव ते तमो य उ चिद्याया< रताः ॥९॥ अन्यदेदाहुर्विद्ययान्यदाहुरनिचया ॥ इति झुशुस चीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ॥१०॥ बिद्या चाविद्यां च यरूद्वेदोभयईं स ह। अविद्यया खत्यु तीत्वो बिद्य- यास्रतसञ्चते ॥ ११ ॥ अन्धं तमः ग्रविशन्ति येऽसंसूतिसुपासते ॥ ततो भूय दव ते तसो य उ संस्ूत्या<रताः ॥१२॥ अन्यदेवाहुः संभवाद्न्यदाहुरसंभ- वात्‌॥इति झुश्चम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ५ ३३॥ संभ्रूति च विनाश च यस्तद्वेदोजय& सह ॥ 'विनाशेन भ्यु तीस्व संभूत्माऽष्टतभक्षते ॥ १३ ॥ हिरण्ययेन पात्रेण सत्यस्यापिहित सुखस, ल तरचं पूपन्नपाइणु सखघसाय इससे ॥ १७ ॥ पूपन्नेकपे यम सूर्यमराज्यापत्यब्यूह रश्सील्समृह ॥ तेजो यस्तै रुपं कल्याणतसं तत्ते पश्यामि गोऽसावसो पुरुषः सोऽहमस्मि ॥ १३ ४ वायु रनिल्मसतसभेद॑ अस्मान्तऽ शरीरख ॥ ४” ऋतो खर कृतर स्मर ऋतो

३ इंशाद्युपनिषत्सु-

स्मर कृतश स्मर ॥ १७ ॥ अझे नय सुपथा राये अस्मान्विश्वानि देव वयु- नानि विद्वान्‌ ॥ युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनो भूयिष्टां ते नमउक्ति विधेम ॥१८॥

ॐ पूणमदः पूणेसिदं पूणोस्पूर्णस्ुदच्यते ॥ पूर्णस्य पूणेमादाय पूणीसेवाच- शिष्यते ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्ति: ॥ इति वाजसनेयसं हितोपनिप- स्संपूर्णा ॥ १ ॥

॥ ३ तत्सत्‌ ॥

केनोपनिषत्‌ ॥ २ ॥

३» आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक प्राणश्चक्षः श्रोत्रमथो बलूमिन्द्रियाणि च ॥ सर्वाणि सवं ब्रह्मोपनिषदं माह ब्रह्म निराकुर्या सा सा ब्रह्म निराकरो- दनिराकरणमस्त्वनिराकरणमस्तु तदात्मनि निरते य उपनिपत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॥ ॐ दाल्तिः शान्तिः दान्तिः ॥

ॐ केनेषितं पतति प्रेपितं मनः केन प्राण: प्रथमः प्रेति युक्तः ॥ केने- चितां वाचमिमां वदन्ति चक्षुः शरोत्रं क उ देवो युनक्ति ॥ ३ ॥ श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो सनो यद्वाचो ह वाचश स उ प्राणस्य प्राणश्चक्षुपञ्चक्षुरतिसुच्य धीराः प्रे्यास्ाह्लोकादख्ता अवन्ति ॥ २॥ न तत्र चक्षुर्गच्छति न चाररः- च्छति नो मनो न विझो न विजानीसो ययैतदनुसिप्याद्न्यदेव तद्विदिता- दथो अविदितादधि ॥ इति झुश्रुम॒ पूर्वेपां ये नस्तद्माचचक्षिरे ॥ ३॥ यद्वाचानभ्युदितं येन वागभ्युद्यते ॥ तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं य दिदसुपा- सते ॥ ४ ॥ यन्मनसा न सनुते येनाहुर्मनो भतस ॥ तदेव ब्रह्म त्वं निद्धि नेदं यदिद्सुपासते ॥ ५ ॥ यञ्चक्षुपा न पञ्यति येन चक्षूपि पश्यति ॥ तदेव ब्रह्मत्वं बिद्धि नेदं यदिद्युपासते ॥ ६ ॥ यच्छोत्रेण न छ्णोति येन श्रोत्रमिद्‌ऽश्ुतस्‌ ॥ तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदसुपासते ॥ ७ ॥ यस्म्रा- णेन न प्राणिति येन प्राणः प्राणीयते ॥ तदेव ब्रह्म त्व चिद्धि नेदं यदिदसु- पासते ॥ ८ ॥ इति प्रथमः खण्ड: ॥ १ ॥

यदि मन्यसे सुवेदेति दभ्नमेवापि नूनं त्वं चेत्थ ब्रह्मणो रूपं । यद्‌ख त्वं यदस्य च देवेप्वथ चु सीमांस्यसेच ते सन्ये विदितम्‌ ॥ ९ ॥ १ ॥ नाहं मन्ये सुचेदेति नो न वेदेति चेद च। यो नस्तद्वेद तद्वेद नो न चेदेति वेद च ॥ १० ॥ २ ॥ यस्यामतं तस्य सतं सतं यस्य च वेद सः ॥ अचिज्ञातं दिजानतां चिज्ञातमविजानतास्‌॥ १३॥ ३॥ प्रतिदोधविदितं सतसम्तस्व हि

चिन्दृतेऽछ्तस्‌ ॥ १२ ॥ ४॥ इह

निन्दते ॥ आत्मना विन्दते वीर्यं चिद्यया चिन्द चदचदादथ सलमस्ति न चेदिहावेदीन्महती चिनष्टिः ॥ सूतेषु भूतेषु विचित्य धारा: गत्यास्याह्ोकादन्ला अचन्ति ॥३३॥ ५ ॥ इत्ति द्वितीय: खण्ड: ॥ २॥

केनोपनिषत्‌ ॥ २ ॥ ३

ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त त ऐ- क्चन्तास्मराकमेवायं विजयोऽस्माकसेवायं महिमेति ॥ १४॥ १ ॥ तद्धैषां विजज्ञो तेभ्यो ह प्राटुबंभूच तन्न व्यजानन्त किमिदं यक्षमिति ॥ १५ ॥ २॥ तेऽञ्चिमद्ट॒चन्जातवेद्‌ एतद्विजानीहि किमेतथक्षमिति तथेति ॥ १६॥ ३॥ तदभ्यद्रत्तमभ्यवद्स्कोऽसीत्यिचो अहमस्मीत्यत्रवीजातवेदा वा अहमस्मीति ॥ १७ ॥ ४ ॥ यस्िंस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीद्‌र सर्व दहेयं यदिदं एथिव्या- मिति ॥ १८ ॥ ५ ॥ तस्मै तृणं निद्धाचेतदहेति तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाक दृग्धु स तत एव निवच्रृते नेतदराकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति ॥ १९॥ ॥ ६ ॥ अथ वायुमध्चुचन्वायवेतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेति ॥ २० ॥ ७ ॥ तदभ्यद्रवत्तमभ्यवदरकोऽसीति वायुर्वा अहस्मीत्यववीन्मा- तरिश्वा चा अहमस्मीति ॥ २१ ॥ ८ ॥ तस्मिंस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीद्‌श सर्वमाददीय यदिदं पृथिव्यामिति ॥ २२ ॥ ९ ॥ तस्मे तृणं निदधावेतदाद्‌- स्वेति तदुपमेयाय सर्वजवेन तन्न श॒श्याकादातुं स तत एव निववृत्ते नेतद- शकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति ॥ २३ ॥ १०॥ अथेन्द्रमद्ुवन्मघचन्नेतद्वि- जानीहि किसेतद्यक्षमिति ॥ तथेति तदभ्यद्रवत्तस्मात्तिरोद्‌धे ॥ २४ ॥११॥ स तस्मिन्नेवाकाशे खियमाजगाम वहुशोभमानासुमां हेमवती ताई होवाच किमेतद्यक्षमिति ॥ २५ ॥ १२ ॥ इति तृतीयः खण्डः ॥ ३॥

सा ब्रह्मेति होवाच ब्रह्मणो वा एतद्विजये महीयध्वमिति ततो हेच विदां- चकार ब्रह्मेति ॥ २६ ॥ १ ॥ तस्माद्वा एते देवा अतितरामिवान्यान्देवान्य- दसिवायुरिन्द्रस्तेन ह्येनं नेदिष्ठं पस्पछ्लुते ह्योनत्रथमो विदांचकार ब्रह्मेति ॥ २७ ॥ २ ॥ तस्माद्वा इन्द्रोऽतितरामिवान्यान्देवान्स ह्येनच्ेदिष्टं पस्पश स झेनत्मथमो विदांचकार ब्रह्मेति ॥ २८ ॥ ३ ॥ तस्येष आदेशो यदेतद्विद्युतो व्यद्युतदा ३ इतीति न्यमीमिषदा ३ इत्यथिदेवतस्‌॥ २५ ॥ ४ ॥ अथाध्या- रमं यदेतट्गच्छतीव च मनोऽनेन चेतदुपस्मरत्यभीक्ष्ण संकल्पः ॥ ३० ॥ ५॥ तद्ध तद्वनं नाम तद्गनमिव्युपासितव्यं स य एतदेवं वेदाऽभि हेनं सर्वाणि भूतानि संवाञ्छन्ति ॥ ३१ ॥ ६ ॥ उपनिपदं भो ब्ूहीत्युक्ता य उपनिषह्राह्मी वाव त उपनेपदसबूमेति ॥ ३२ ॥ ७॥ तस्ये तपो दमः कर्मेति प्रतिष्ठा वेदाः सर्वाङ्गानि सत्यमायतनम्‌ ॥ ३३ ॥ ८ ॥ यो वा एतामेवं वेदापहत्य पाप्सानसन्ते स्वर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति ॥ ३४ ॥ ९॥ इति चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ |

३ आप्यायन्तु समाङ्गानि चाक्प्राणश्रक्षुः श्रोत्रमथो बळमिन्ट्रियाणि च ॥ सकीणि सर्व ब्रह्मोपनिपदं साहं बह्म निराङुर्या सा भा ब्रह्म निराकरोंदनिरा- करणं स्रे$स्त्वनिराकरणं सेऽस्लु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि

8 इंशाइुपनिषत्सु-

सन्तु ते मयि सन्तु ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ इति सामवेदीयकेनो- पर्निषत्समाप्ता ॥

॥ २२ तत्सत्‌ ॥

कठोपनिषत्‌ ॥ ३ ॥

ॐ सह नाववतु ॥ सह नौ सुनक्त ॥ सह वीर्य करवावहे ॥ तेजखिना- वधीतसस्तु मा विद्विपावहे ॥ ॐ शान्तिः झान्तिः शाल्तिः ॥

ॐ ॥ उशन्‌ ह वे वाजश्रवसः सर्ववेदसं ददो ॥ तस्य ह नचिकेता नास पुत्र आस ॥ १ ॥ वश्ह ङुमारश्सन्तं दक्षिणासु नीयमानासु श्रद्धाविवेश सोऽमन्यत ॥ २ ॥ पीतोदका जग्धठ्णा दुग्धदोहा निरिन्द्रियाः ॥ अनन्दा मास ते छोकास्तान्स गच्छति ता ददत्‌ ॥ ३ ॥ स होवाच पितरे तत कर्मे मां दास्यसीति ॥ द्वितीयं तृतीयं तशहोचाच खुत्यचे त्वा ददामीति ॥ ४॥ नहूनासेनि प्रथमो बहूनासेमि सध्यसः ॥ किऽस्िद्यसस्य कतेव्यं यन्सयाच्च करिव्यति ॥ ५ ॥ अपश्य यथा पूर्व प्रतिपरय तथा परे ॥ सस्यमिच मर्त्यः पच्यते सस्यमिवाजायते पुनः ॥ ६ ॥ वेश्वानरः प्रविशत्यतिथित्राह्मणो शुहान्‌ ॥ तस्येतार शान्ति कुर्वन्ति इर वेवस्वतोदकस्‌ ॥ ७ ॥ आशाप्रतीक्षे सङ्गत® सूनुतां चेष्टापूर्ते पुन्नपश्ूशश्च सर्वान्‌ ॥ एतदुझ्ले पुरुपस्यास्पसेधसो यस्यान- श्षन्वसति त्राणो गुहे ॥ ८ ॥ तिस्रो रात्रीयंदवात्सीर्यृहे सेऽनश्नन्त्रहाच्ञति- शथिनेमस्यः ॥ नमस्तेऽस्ठु ब्रह्मन्स्वस्ति सेऽरठु तस्मात्मति त्रीन्वरान्ड्ृणीप्व ॥ ९ ॥ शान्तसंकल्पः सुमचा यथा स्याङ्रीतसन्युगोतसो सासिञ्चुत्यो ॥ त्व- प्रसष्टे माभिवदेखतीत एतन्नयाणां प्रथसं वरं बृणे ॥१०॥ यथा पुरस्ताद्भविता अतीत ओद्दाळकिरारुणिसेत्प्रस्ष्टः ॥ सुख्शात्रीः शायिता वीतमन्युस्त्वां दद- दिवान्टस्युसुखात्मसुक्तस्‌ ॥ ११ ॥ स्वर्गे लोके न भयं किंचनास्ति न तत्र त्वं न जरया बिभेति ॥ उभे तीरत्वाशनायापिपासे शोकातिगो मोदते स्वर्लोके ॥ १२ ॥ स त्दमभिई स्त्रग्य॑सध्येषि झत्यों प्रब्रूहि त श्रद्दधानाय अझ्‌ ॥ खरगलोका अस््तत्वं अजन्त एतद्वितीयेन बणे वरेण ॥ १३ ॥ प्र ते ब्रवीसि तढु मे निवोध स्वग्येमाझि नचिकेतः प्रजाचन्‌ ॥ अनन्तलोकासिसथो प्रतिः विद्धि त्वसेताजिहितं गुद्दायास्‌ ॥१४॥ लोका दिसस्षिं तसुवाच तसे या इष्टका यावतीयों यथा दा ॥ स चापि तस्रल्ब्रदच्ययोच्मथास्य उत्युः पुनरेचाह पुष्ट: ॥ १५ ॥ तमत्रवीत्मीयमाणों महात्मा वरं तवेहाय ददास्ति भूयः ॥ तदेव नाझा जवितायसपिः संका च मासनेकरूपां गृहाण ॥ १६ ॥ ख्रिणा- चिकेतखिसिरत्य सन्धि त्रिकर्सक्रत्तरति जन्मञ्चस्यू ॥ बह्मजज्ञ देवसीञ्चं चि- दिस्वा निचाय्येमार शान्तिसत्मम्तसेति ॥ १७ ॥ निणाचिकेतलायसेत द्वि दिस्वा

कठोपनियत्‌ ॥ ३ ॥ ५

य एवं बिद्वाशश्चिचुते नाचिकेतस्‌॥ स सत्युपाशान्पुरतः ग्रणोद्य शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥ १८ ॥ एष तेऽसिनैचिकेतः स्वग्यों यमवृणीथा द्वितीयेन चरेण ॥ एतमम्नि तेच प्रवक्ष्यन्ति जनासस्तृतीयं चरं नचिकेतो दृणीप्व ॥१९॥ येयं प्रेते विचिकित्सा मच्ुष्येऽस्तीलेके नासयस्तीत्ि चके ॥ पृतद्वि्यामचु- दिष्टस्स्वयाहं चराणामेप वरस्तृतीयः ॥२०॥ देचेरत्रापि विचिकिर्सितं पुरा न हि सुविज्ञेयमणुरेष धर्मः ॥ अन्यं चरं नचिकेतो इणीष्व मा मोपरोत्सीरति सा सूजेनस ॥ २१॥ देवेरत्रापि विचिकित्सित किल त्वं च सुत्यो यन्न सुचि- ज्ञेयमात्थ ॥ वक्ता चास्य त्वादगन्यो न लभ्यो नान्यो वरस्तुल्य एतख कञ्चित्‌ ॥ २२ ॥ शतायुपः पुत्रपौत्रान्द्ृणीष्व वहुन्पञचन्हस्तिहिरण्यमश्वान्‌॥ सूसेमे- इदायतनं वृणीष्व स्यं च जीव शरदो यावदिच्छसि ॥ २३ ॥ एतत्तुल्यं यदि मन्यसे चरं ब्रणीष्व चित्तं चिरजीचिकां च ॥ सहाभूमो नचिकेतस्त्वमेधि कामानां त्वा कामभाजं करोमि ॥ २४ ॥ ये ये कामा इुर्ूभा सत्यलोके सर्वाल्कासा£- इछन्दतः प्रार्थयस्व ॥ इमा रामाः सरथाः सतूर्या नहीच्या लम्भनीया स- जुप्येः ॥ आशिमेत्यत्तासिः परिचारयस्त्र नचिकेतो मरणं सालुग्राक्षी:॥ २७५॥ श्वो- भावा सत्येस्य यदन्तकेतत्सर्वेन्द्रियाणां जरयन्ति तेजः ॥ अपि सव जीवितम- इपसेच तपेच वाहास्तव नृत्तगीते ॥२६॥ न वित्तेन तर्पणीयो मलुप्यो ळप्स्या- महे बित्तमद्राक्ष्म चेरा ॥ जीदिप्यासो यावदीदिप्यसि त्वं वरस्तु से वरणीयः स एव ॥ २७ ॥ अजीयतासम्बतानामुपेत्य जीर्येन्मत्यः कधःस्थः प्रजानन्‌ ॥ अश्चिध्यायन्वणरतिप्रमोदानतिदीर्धे जीविते को रसेत ॥ २८ ॥ यस्मिन्निदं चेचिकित्सन्ति झत्यो यत्साम्पराये महति त्रूहि नस्तत्‌ ॥ योऽयं वरो गूढम- नुप्रचि्ो नान्यं तस्मान्नचिकेता बणीते ॥ २९ ॥ इति ग्रथसेऽध्याये ग्रथसा - चक्ली ॥ १ ४

अन्यच्छ्रेयोऽन्यहुतेच प्रेयस्ते उभे नानार्थे पुरुपशसिचीतः ॥ तयोः श्रेय आददानस्य साधु भवति हीयतेऽर्थाद्य उ म्रेयो चुणीते ॥ १ ॥ श्रेयश्च प्रेयश्च मचुप्यसेतसर संपरीत्य विविनक्ति भीरः ॥ श्रेयो हि भीरोऽसिप्रेयसो बृणीत्ते श्रेयो मन्दो योगक्षेमाडृणीते ॥ २ ॥ स र्वं प्रियान्म्रियरूपा<श्च कासानसि- व्रायञ्चचिछेतोऽ्यस्राक्षीः । नेतां स॒ङ्कां चित्तमयीसवाक्षो यस्यां सजन्ति बहवो मबुप्याः ॥ ३ ॥ दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च बिद्येति ज्ञाता ॥ विज्याभीष्सित नचिकेतसं सन्ये न व्वा कामा वहचो लोठपन्तः ॥ ४ ॥ अविद्याथासन्वरे वतमानाः स्वयं धीराः पण्डितमन्यमानाः ॥ दन्ग्रभ्यसाणाः पारयन्ति सूढा अन्धेनेव नीयसाना यथान्धाः ॥ ५॥ न सांपरायः प्रति- आति वालं ग्रमाच्चन्तं वित्तमोहेन मूढस्‌ ॥ अयं लोको नास्ति पर इति सानी पुचः एुनेदासापद्यते मे॥ ६ ॥ श्रवणायापि बहुभियों न छभ्यः मण्बस्तोऽपि

द इंद्यायुपनिषत्सु-

बहवो यं न विद्युः ॥ आश्चर्यो वक्ता कुशरोऽस्य लढ्धाश्वर्यो ज्ञाता कुशलाजु- शिष्ट: ॥ ७ ॥ न नरेणावरेण प्रोक्त एप सुविज्ञेयो वहुधा चिन्त्यमानः ॥ अनन्यप्रोक्ते गतिरत्र नास्त्मणीयान्ह्यतक्यमणुप्रमाणात्‌ ॥ ८ ॥ नेपा तकेंण मतिरापनेया प्रोक्तान्येनेव सुज्ञानाय प्रेष्ठ ॥ यां स्वमापः सत्यष्ट- तिबतासि स्वादङ्गो भूयान्नचिकेतः प्रा ॥ ९ ॥ जानाम्यहं रोचधिरित्वनित्यं न ह्यधुवेः प्राप्यते हि ध्रुवं तत्‌ ॥ ततो मया नचिकेतश्चितोऽसिर नित्ये्गंब्यः प्रापवानस्मि नित्यम्‌ ॥ १० ॥ कासस्यासिं जगतः प्रतिष्ठां क्रतोरानन्त्यम भ- यस्य पारम्‌॥ सोमं महदुरुगायं प्रतिष्ठा द्रा एत्या धीरो नचिकेतोऽत्यस्राक्षीः ॥ ११ ॥ तं दुदेश गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गहनरेष्ट पुराणस्‌ ॥ अभ्यात्मयोगा- घिगमेन देवं सत्वा धीरो हपंशोको जहाति ॥ १२ ॥ पुतच्छुत्वा संपरिगृह्य मर्त्यः प्रवृह्य धर्म्यमणुमेतमाप्य ॥ स मोदते मोदनीयश हि छव्ध्वा चित्तः सम्म नचिकेतसं मन्ये ॥१३॥ अन्यत्र धर्माद्न्यत्राघर्सादन्यत्रास्मात्कृताङतात्‌ ॥ अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्दद ॥१४॥ सर्वे वेदा यत्पदमान- न्ति तपाइसि सर्वाणि च यद्वदन्ति ॥ यदिच्छन्तो घ्रह्मचयं चरन्ति तत्ते पद संग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतत्‌ ॥ १५ ॥ एतद्येवाक्षरं ब्रह्म ह्येतदेवाक्षरं परम्‌ ॥ एतङ्छेवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत्‌ ॥१६॥ एतदालम्वन* श्रेष्टसेत- दालम्बनं परम्‌ ॥ एतदाळम्चन ज्ञात्वा व्रह्मलोके महीयते ॥ १७॥ न जायते ख्रियते वा विपश्चिन्नायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चित्‌ ॥ अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ १८ ॥ हन्ता चेन्मन्यते . इन्तुं हतश्चेन्मन्यते हतम्‌ ॥ उभो तो न चिजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ ५९ ॥ अणोरणीयान्महतो महीयानात्मास्य जन्तोनिहितो गुहायाम्‌ ॥ तमक्रतुः प्यति वीतशोको धातः प्रसादान्महिमानमात्मनः ॥ आसीनो दूरं चजति शयानो याति सवतः ॥ कस्तं मदासदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति ॥२०॥ अशरीरदारीरेष्वनवस्थप्ववस्थितम्‌ ॥ महान्तं विभुमात्मानं मस्वा धीरो न शोचति ॥ २१ ॥ नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन ॥ यमेचेप द्ृणुते तेन लभ्यस्तस्येप आत्मा विवृणुते तनूऽ स्वाम्‌ ॥२२॥ नाविरतो दुश्चरितान्नाशञान्तो नासमाहितः ॥ नाशान्तमनसो वापि प्रज्ञानेनेनमाप्गुयातः ॥ २३ ॥ यस्य ब्रह्म च क्षत्रं चोसे भवत ओदनः ॥ स्ृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था चेद्‌ यत्र सः ॥ २४ ॥ इति प्रथमेऽध्याये द्वितीया वदी ॥ २॥

चतं पिबन्तो सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टो परमे पराधें ॥ छायातपौ ब्रह्मविदो चदन्ति पञ्चाझयो ये च त्रिणाचिकेताः ॥१॥ यः सेतुरीजानानः- मक्षरं ब्रह्म यस्परम्‌ ॥ अभयं तितीर्पतां पारं नाचिकेतः शाकेसहि ॥ २ ॥ आत्सानं रथिनं चिद्धि शारीरं रथमेद तु ॥ बुद्धि तु सारथि बिद्धि मग; म्र

कठोपनिषत्‌ ॥ ३ ॥ ७

हमेव च ॥ ३ ॥ इन्द्रियाणि हयानाहुविपयांस्तेषु गोचरान्‌ ॥ आत्सेन्द्रियम- नो युक्तं मोक्तेत्याहुसेनीपिणः ॥३॥ यस्स्वविज्गानवान्भवत्ययुक्तेन मनसा सदा ॥ तस्मेन्द्रियाण्यवश्यानि दुष्टाश्वा इव सारथेः ॥५॥ यस्तु विज्ञानवान्भवति युक्तेन मनसा सदा ॥ तस्येन्द्रियाणि वश्यानि सदश्वा इव सारथेः॥ ६॥यस्त्वविज्ञानवा- न्भवत्यमनस्कः सदाऽशुचिः ॥ न स॒ तत्पदमाझोति सईसारं चाधिगच्छति ॥ ७ ॥ यस्तु विज्ञानतान्भवति समनस्कः सदा झुचिः॥ स तु तत्पदमा- मोति यस्माद्यो न जायते ॥ ८ ॥ विज्ञानसारथियस्तु मनःभ्रम्रहवान्नरः ॥ सोऽध्वनः पारमास्रोति तद्विष्णोः परमं पदस्‌ ॥ ९ ॥ इन्व्रियेभ्यः परा हाथों अर्थेभ्यश्च परं सनः ॥ मनसस्तु परा बुद्धिबुद्धरात्मा महान्परः ॥१०॥ महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुपः परः ॥ पुरुपान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः ॥ ११ ॥ एप सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रकाशते ॥ दझ्यते त्वाइयया चुङ्या सृक्ष्मया सृक्ष्मदाशिभि; ॥१२॥ यृच्छेद्वाञ्मनसी प्राज्ञस्तद्यच्छेञ्ज्ञान आत्मनि ॥ ज्ञानमास्मनि महति नियच्छेत्तद्यच्छेच्छान्त आत्मनि ॥ १३ ॥ उत्तिष्ठत जा- अत आप्य वरान्निबोधत ॥ क्लुरस्य थारा निशिता दुरत्यया दुग पथस्तत्कवयो चदन्ति ॥ १४ ॥ अइाव्दमस्परामरूपमच्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवच्च यत ॥ अनाद्यनन्तं सहतः परं श्रुचं निचाय्य तन्म्रत्युसुखात्प्रसुच्यते ॥ ३५ ॥ ना- चिकेतस्ुपाख्यानं स्रत्युप्रोक्तः सनातनम्‌ ॥ उक्त्वा श्रुत्वा च मेधावी ब्रह्मः लोके महीयते ॥ १६ ॥ य इमं परमं गुह्यं श्रावयेह्ह्मसंसदि ॥ प्रयतः श्राद्धकाले वा तदानन्त्याय कल्पते तदानन्त्याय कल्पत इति ॥ १७॥ इति प्रथमाध्याये तृतीया वल्ली ॥ ३ ॥इति प्रथमोऽध्यायः समाप्तः ॥ १॥ पराञ्चि खानि व्यठ्णत्स्वयंभूस्तस्मात्पराङ्ग प्यति नान्तरात्मन्‌ ॥ कश्चि द्वीरः प्रसगारमानमैक्षदात्रत्तचक्षरम्ृतस्वमिच्छन्‌ ॥ १ ॥ पराचः कामाननु- यन्ति वाळास्ते ङृत्मोयेन्ति विततस्य पाशम्‌ ॥ अथ धीरा अस्र॒तस्वं चिदित्वा श्रुवमध्रुचेप्विह न ग्रार्थयन्ते ॥ २ ॥ येन रूपं रसं गन्धं शब्दान्स्पशोश्श्र अधुनान्‌ ॥ पतेनेच विजानाति किमन्र परिशिष्यत एतद्वै तत्‌ ॥३॥ स्वान्तं जागरितान्तं चोभो येनानुपश्यति ॥ महान्त विस्ुमात्मानं सत्वा धीरो न शो- चति ॥४॥ य इमं मध्वदं वेद आस्मानं जीवमन्तिकात्‌ ॥ ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सत एतद्वै तत्‌ ॥५॥ यः पूव तपसो जातमन्चः पूर्वमजायत ॥ गुहां अविश्य तिएन्त यो भूतेभिव्यैपश्यत एतद्वे तत्‌ ॥ ६॥ या ग्राणेन सं- भवलदितिर्देवतामयी ॥ गुहां प्रविश्य तिष्ठन्ती या भूतेसिव्यजायत पतङ्ग तत्‌ ॥ ७ ॥ अरण्योनिहितो जातवेदा गर्भ इव सुभ्ठतों गर्भिणीभिः ॥ दिवे दिव ईड्यो जागृवद्धिहविष्मद्धिसेजुष्येमिरपिरेतद्र तव्‌ ॥ ८ ॥ यतश्चोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छति ॥ तं देवाः सर्वेडर्षितासतदु नात्येति कश्चन गुतद्द

८ इशाद्युपनिषरसु-

तत्‌ ॥ ९ ॥ यदेवेह तंदसुत्र यद्‌सुत्र तदन्विह ॥ श्रत्योः स खत्युसासोति य इह नानेव पझ्यति ॥ १० ॥. मनसेवेदमातव्यं नेह नानास्ति किंचन ॥ ङृत्योः स मृत्यु गच्छति य इह नानेव पश्यति ॥ ११ ॥ अज्जुष्टसान्न: पुरुषो सध्य आत्मनि तिष्टति ॥ इशानो भूतभव्यस्य न ततो विजगुप्सत एवद् तत्‌ ॥ १२ ॥ अजुएमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः ॥ इशानो भूतभव्यख स एवाद्य स उ श्व एतद्वे तत्‌ ॥ १३ ॥ यथोदकं दुर्गे इष्ट पर्वतेषु विधावति ॥ एवं घसो- न्पथर्‌ पश्यंस्तानेवानुविधावति ॥ १४ ॥ थथोदकं झडे झुद्धसासिक्तं ताइ- रोच भवति ॥ एवं सुनेविजानत आत्मा भवति गोतम ॥ १५ ॥ इति द्वि- नीयेऽध्याये चतुर्थी वल्ली समाक्षा ॥ ४ ॥ ुरमेकादृशद्वारमजस्यावक्रचेतसः ॥ अनुष्टाय न शोचति विश्चुक्तश्च विसु- च्यत एतद्वे तत्‌ ॥ १ ॥ हशसः झचिपद्वसुरन्तरिक्षसद्धोता चेदिपदतिथिट- रोणसत्‌। नुपद्ररसदतसब्योमसदज्ञा गोजा ऋतजा अब्विजा ऋतं बृहद ॥ २ ॥ ऊध्वं प्राणसुन्नयत्यपानं प्रत्मगस्यति ॥ मध्ये वामनमासीनं विश्वेदेवा उपा- सते ॥ ३ ॥ अस्य विज्शसमानस्य शरीरस्थस्य देहिनः ॥ देहाद्वि्ुच्यसानस्य किमत्र परिशिष्यत एतद्वै तत्‌ ॥ ४ ॥ न पाणेन नापानेन मर्यो जीवति क श्व ॥ इतरेण तु जीवन्ति यसिन्नेताबुपाश्चितो ॥ ५ ॥ हन्त त इदं अव- श्यासि गुझे ब्रह्म सनातनस्‌ ॥ यथा च सरणं प्राप्य आत्मा भवति गौतस ॥६॥ योनिमन्ये प्रपच्न्ते शरीरत्वाय देहिनः ॥ स्थाणुसन्येऽनुसंयन्ति यथाकशे अथाश्ुतस्‌ ॥७॥ य एप सुप्तेपु जागति कामं कामं पुड्पो निर्मिमाणः ॥ तदेद छक तद्र तदेवाग्ृतसुच्यते ॥ तखिँछोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कञ्चन एतद्वै तत्‌ ॥ ८ ॥ अधिर्ययैको सुवनं प्रबिष्टो रूपं रूपं भरतिरूपो वभू ॥ एकस्था सर्चश्ूतान्तरात्मा रूपं रूपं ्रतिरूपो बहिश्च ॥ ९॥ चादुर्यभेको झवने प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव ॥ एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूप मतिरूपो वहिश्च ॥ ३० ॥ सूयो यथा सर्वलोकस्य चक्षुर्न छिप्यते चा- डपवाझाडाप: ॥ एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्सा न लिप्यते लोकदुःखेन वाह्यः ॥ १५ ॥ पको यशी सर्वभूतान्तरात्मा एकं रूपं वहुधा यः करोति ॥ पम तमस्य यऽजुपश्यन्नि घीरास्तेपाश सुखद शाश्वत नेतरेषाम्‌ ॥ १२ ॥ 'िल्योऽनित्यानां चेतनश्रेवनानासेको वहूनां यो विदधाति कासान्‌ ॥ चमा- मर्थ येऽ्चुपर्यन्ति धीरास्तेषां शान्ति: झञम्चती नेतरेपास्‌ ॥ १३ ॥ तदेत- डि सन्यन्तेऽनि्दे्यं परमं सुखस्‌ ॥ कर्ध डु तद्विजानीयां किछु भाति चि जाल वा ११४ न तंत्र सूर्यो साति न चन्द्रतारकं नेमा दिद्युतो सान्ति झतोध्यमप्निः ॥ जनव आन्तमचुभाति सब तस्य भासा सर्वमिदं दिसाति १ ५५० ॥ रति द्वताय5्ध्याये पञ्चमी वदी समाक्षा ॥ ५

कठोपनिपत्‌ ॥ ३ ॥ ९

ऊध्वेमूलो5वाकशाख एपोऽशत्थः सनातनः ॥ तदेव झुक तद्रह्म तदेवा- शुतसुच्यते ॥ तस्मिल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन प॒तद्वे तत्‌ ॥ १॥ यदिदं किंच जगत्सव प्राण एजति निःसृतस्‌ ॥ महद्भयं वज्रमुद्यतं य एतद्वि- दुर्टतास्ते भवन्ति ॥ २ ॥ भयाद्स्याझिस्तपति अयात्तपति सूर्य: ॥ अयादि- न्द्रश्च वायुश्च झत्युधोवति पञ्चमः ॥ ३ ॥ इह चेदशकद्वोझुं प्राक्‌ शरीरस्य विस्रसः ॥ ततः सर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते ॥ ४ ॥ यथादर्श तथात्मनि यथा खम्ने तथा पितृलोके ॥ यथाप्सु परीव दृद्दश तथा गन्धर्यळोके छायात- ययोरिव ब्रह्मलोके ॥ ५ ॥ इन्द्रियाणां एथाभावसुदयास्तमयो च यत्‌ ॥ घृथगुर्पद्यसानानां सत्वा धीरो न शोचति ॥६॥ इन्त्रियेभ्यः परं मनो मनसः सत्वसुत्तमस्‌॥ सत्वादधि महानास्मा महतोऽव्यक्तसुत्तमस्‌ ॥ ७ ॥ अव्यक्तात्तु परः पुरुपो व्यापकोऽलिङ्ग एव च ॥ यज्ज्ञात्वा सुच्यते जन्तुरञ्धतत्वं च गच्छति ॥ ८॥ न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा” पझ्यति कश्चनेनस्‌ ॥ हदा मनीपी सनसाऽसिक्ुसो य एतद्विदुरस्तास्ते भवन्ति ॥ ९॥ यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह ॥ बुद्धिश्च न बिचेष्टति तामाहुः परमां गतिम्‌ ॥ १० ॥ तां योगामिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम्र्‌ ॥ अप्रमत्तस्तदा भवति योगो हि म्रभवाप्ययो ॥ ११ ॥ नेव वाचा न मनसा प्रां शक्यो न चक्षषा ॥ अस्तीति छुवतोऽन्यत्र कथं तदुपलभ्यते ॥ १२ ॥ अस्तीत्येचोपलव्धव्यस्तत्वभावेन चोभयोः ॥ अस्तीत्येवोपलब्धस्य तऱ्चभाचः प्रसीदति ॥१३॥ यदा सर्वे प्र्ुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः॥ अथ सलत्योड्यतो सवत्यत्र ब्रह्म समश्चते ॥१४॥ यदा सर्वे प्रसिदन्ते हृदयस्येह गन्थयः ॥ अथ सत्योऽ्तो सवत्येतावदबुशासनम्‌ ॥१५॥ दातं चेका च हृदयस्य नाड्यस्तासां सूर्घानसभिनिःसतेका ॥ तयोध्वंमायन्ञम्ट्तत्वसेति विष्वडुन्या उत्क्रसणे अवन्ति ॥ १३ ॥ अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये संनिचिष्टः ॥ तं खाच्छरीरास्रइहेन्सुञ्जादिवेषीका घंयंण ॥ तं विद्याच्छुक्रम- सृतं तं चिद्याच्छुक्रमस्टतसिति ॥ १७ ॥ सृत्युप्रोक्तां नचिकेतोऽथ छव्ध्वा वि- द्यासेतां योगविधिं च कस्स ॥ ब्रह्मप्राघो चिरजोऽभूद्विस्त्युरन्योऽप्येवं यो 'बिदध्यात्ममेव ॥ १८ ॥ इति द्वितीयेऽध्याये पष्ठी वली समाप्ता ॥ ६ ॥

इति द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥ ४४ सह नाववतु ॥ सह नो शुनक्त ॥ सह वीर्य करवावहे ॥ तेजस्तिना- वधीतमस्तु सा चिद्विपावहै ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ इति यजुर्वेदी- यकठोपतिषत्समापता ॥ ३॥

१० डेशाद्युपनिपस्सु--

॥ उँतस्तत्‌ ॥ प्रश्नोपनिषद ॥ ४ ॥

उ» अद्रै कर्णेभिः श्रणुयाम देवा भद्रं पञ्येमाक्षभिर्यजत्राः ॥ स्थिरेरङ्गस्तु- टुवाइसस्तचूभिव्येशेम देवहितं बदायुः ॥ स्वस्तिन इन्द्रो बृद्धश्ववाः स्वस्ति नः पूपा चिश्ववेदाः॥ स्वस्ति नस्ताक्ष्यों अरिए्नेमिः स्वस्ति नो वृहस्पतिदंधातु ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

ॐ सुकेशा च भारद्वाजः शेव्यश्र सत्यकामः सौर्यायणी च गार्ग्यः कोशल्य- श्राश्चळायनो भार्गवो चेदर्भिः कबन्धी कात्यायनस्ते हेते बह्मपरा बह्मनिष्ठा: परं ब्रह्मान्वेषमाणा एप ह वे तत्सव॑ वक्ष्यतीति ते ह समित्पाणयो भगवन्तं पिप्पलादसुपसन्नाः ॥ १ ॥ तान्ह स ऋपिरुवाच भूय एव तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संवत्सरं संवत्य्थ यथाकामं प्रश्नान्पुच्छथ यदि विज्ञास्यामः सर्व ह चो वक्ष्याम इति ॥२॥ अथ कबन्धी कात्यायन उपेत्य पप्रच्छ ॥ भरावन्कुतो ह वा इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति ॥३॥ तस्मे स होवाच ग्रजाकासो वे प्रजा- पतिः स तपोऽतप्यत स तपस्तस्वा स॒ मिथुनसुत्पादयते ॥ रयिं च प्राणं चेत्येतो मे बहुधा प्रजाः करिष्य इति ॥ ४ ॥ आदित्यो ह वे प्राणो रयिरेद चन्द्रमा रयिवा एतत्सव यन्मूर्तं चामूत च तस्मान्मूर्तिरेव रयिः ॥ ५ ॥ अथादित्य उद॒यच्यत्प्राचीं दिशं प्रविशति तेन ग्राच्यान्म्राणान्रङ्मिषु संनिधत्ते ॥ यद्दक्षिणां ` यस्प्रतीचीं यहुदीचीं यदधो यदूध्च यदन्तरा दिशो यत्सर्द ग्रका- श्यति तेन सर्वान्प्राणान्‌ रङ्मिषु संनिधत्ते ॥ ३॥ स एप वैश्वानरो विश्व रूपः प्राणोऽस्चिरुद्यते ॥ तदेतरचाभ्युक्तम्‌ ॥७॥ विश्वरूपं हरिण जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम्‌ ॥ सहस्ररङ्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजाना- सुद्यव्येप सूर्यः ॥ ८ ॥ संवत्सरो वे प्जापतिस्तस्थायने दक्षिणं चोत्तरं च ॥ तद्ये ह चे तदिष्टापूर्ते कृतमित्युपासते ते चान्द्रमसमेव लोकम सिजयन्ते ॥ त एव पुनरावतेन्ते तस्मादेते कपयः प्रजाकामा दक्षिणं प्रतिपद्यन्ते ॥ एप ह चे रयिर्यः पितृयाणः ॥९॥ अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययास्मानस- न्विष्यादित्यसिजयन्त एतदव आणानामायतनमेतदुद्धतमभयमेतत्परायणञ्चेत- सान्न पुनरावतन्त इत्येप निरोधस्तदेष शोकः ॥ १० ॥ पञ्चपादं पितरं द्वा- दशाकृति दिव आहुः परे अर्धे घुरीपिणम्‌ ॥ अधेमे अन्य उपरे विचक्षणं सक्षचक्रे पळर आहुरपिंतमिति ॥ ११ ॥ सासो वे प्रजापतिस्तस्य कृष्णपक्ष एव रयिः झुङ्कः गागसस्मादत चरपयः शुक्ल इष्टिं कुर्वन्तीतर इतरस्मिन्‌ ॥ १२॥ अहोरात्रो चं ्रजापतिसस्याहरेव पराणो रात्रिरेव रयिः प्राणं वा एते मस्कन्दन्ति ॥ ये दिवा रया संयुज्यन्ते ब्रह्मचर्य सेव तचद्रात्रो र्या संयुज्य

प्रश्नोपनिषत्‌ ॥ ४ ॥ ११

न्ते ॥ १३ ॥ अन्नं वे प्रजापतिस्ततो ह वै तद्वेतस्तस्म्रादिमाः प्रजा: प्रजायन्त इति ॥१४॥ तथ्ये ह वे तत्प्रजापतित्रतं चरन्ति ये मिथुनमुत्पादयन्ते ॥ तेपा- सेवेप ब्रह्मलोको येपां तपो ब्रह्मचर्य येपु सत्यं अतिष्टितम ॥ १५ ॥ तेपामसो विरजो ब्रह्मलोको न येपु जिह्ममनूतं न माया चेति ॥ इति प्रथमः प्रश्नः ॥१॥

अथ हेनं भार्गवो वेदर्भिः पप्रच्छ ॥ भगवन्कत्येव देवा: प्रजां विधारयन्ते कतर एतत्प्रकाशयन्ते कः पुनरेपां वरिष्ठ इति ॥ १ ॥ तस्मे स होवाचा- काशो ह वा एप देवो वायुरभिरापः परथिवी वाझानश्चक्षः श्रोत्रे च ॥ ते प्र- काश्यासिवदन्ति वयमेतद्वाणमवष्टभ्य विधारयामः ॥ २ ॥ दान्वरिष्ठः प्राण उवाच सा मोहमापद्यथाहमेवेतत्पञ्चधात्मानं प्रविभज्येतद्वाणमवशश्‍भ्य चिधा- रयामीति ॥ ३ ॥ तेऽश्रद्दधाना बभूचुः सोडभिमानादूर्ध्वसुत्कमत इव त- ख्तिच्चुत्कासत्यथेतरे सर्व एवोस्कामन्ते तस्मिश्च प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रतिष्टन्दे तद्यथा मक्षिका सधुकरराजानयुस्क्रामन्तं सर्वा एवोत्क्रामन्ते पुवमस्मिश्च प्रतिष्ठमाने सर्वा एव म्रतिष्ठन्त पुवं वाडानश्रक्षुः श्रोत्रं च ते प्रीताः ग्राण स्तुन्वन्ति ॥ ४ ॥ एपोऽञ्निस्तपस्येप सूयं एप पजन्यो मघवानेप वायुरेष ए- थिवी रयिदेवः सदसच्यासृतं च यत्‌ ॥ ५ ॥ अरा इव रथनाभो प्राणे सर्व प्रतिष्ठितम्‌ ॥ ऋचो यजूंषि सामानि यज्ञः क्षत्रं ब्रह्म च ॥ ६ ॥ प्रजापतिश्च- रासिं गे त्वसेच प्रतिजायसे ॥ तुभ्यं प्राणः प्रजास्त्विमा वलिं हरन्ति यः घ्राणेः प्रतितिष्ठसि ॥ ७ ॥ देवानामसि वह्नितमः पिदुणां प्रथमा स्वधा ॥ अत्पीणां चरितं सत्मसथर्वाङ्किरसामसि ॥ ८ ॥ इन्द्रस्त्वं प्राणदेजसा रुङ्रोऽस्ति परिरक्षिता ॥ त्वमन्तरिक्षे चरसि सूयस्त्वं ज्योतिषां पतिः ॥ ९ ॥ यदा त्व- समिचपस्यथेसाः प्राण ते प्रजा: ॥ आनन्द्रूपास्तिएन्ति कामायान्नं भविष्यः तीति ॥ १० ॥ ब्रालस्त्व॑ आणकऋषिरत्ता विश्वस्य सत्पतिः ॥ वयमाद्यस्य दातारः पिता स्वं मातरिश्वनः ॥ ११ ॥ या ते तनुर्वाचि प्रतिष्टिता या श्रोत्रे या च चक्षुषि ॥ या च मनसि संतता शिवां तां कुरु मोत्क्रमीः ॥ १२ ॥ ्राणस्येदं वशे सव त्रिदिवे यत्मतिष्ठितस्‌ ॥ मातेव पुनत्रान्रक्षस्व श्रीश्च प्रज्ञां च विघेहि इति ॥ १३ ॥ इति द्वितीयः प्रश्नः ॥ २॥

अथ हेनं कोसल्यश्चाश्वळायनः पप्रच्छ ॥ भगवन्कुत एप ग्राणो जायते कथसायात्यस्मिञ्छरीर आत्सानं वा प्रविभज्य कर्थ ग्रातिष्टते केनोत्क्रमते कथं वाह्यसभिधत्ते कथमध्यात्ममिति ॥ १ ॥ तसे स होवाचाति प्रश्नान्पृच्छासि ब्रह्मषएछोऽसीति तस्मात्तेऽहं ब्रवीसि ॥ २ ॥ आत्मन एप प्राणो जायते ॥ य- येपा पुरुपे छायैतस्मिश्रेतदाततं मनोऽधिकृतेनायात्यस्मिञ्छरीरे ॥ ३ ॥ यथा सम्राडेवाधिकृतान्विनियुङ्गे णतान्ग्रासानधितिएखेलेवसेवेप प्राण

१२. इशाहुपनिपत्सु-

डतराम्प्राणान्प्थक्शथगेव संनिधत्ते ॥ ४॥ पायूपस्थेञ्पाने चल्तुःओोजे सुखनासिकाभ्यां प्राणः स्वयं प्रातिष्ठते मध्ये छु समानः ॥ एप होतदु- तमन्नं ससुन्नयति तस्मादेताः सक्षार्चिपो अवन्ति ॥ ५॥ हृदि ह्येष आत्मा ॥ अत्रेतदेकशतं नाडीनां तासां शतं शतमेकेकस्यां द्वासप्ततिद्वोस्ततिः अतिशा- खानाडीसहस्राणि संबन्त्यासु व्यानश्चरति ॥ ६ ॥ अथेकयोध्वं उदानः पुण्येन पुण्य लोकं नयति पापेन पापसुभाभ्यामेव मबुप्यलोकम्‌ ॥ ७ ॥ आदित्यो ह चे बाह्यः प्राण उदयलेष ह्येनं चाक्लुपं प्राणमचुणृह्वानः ॥ एथिव्यां या दे- वता सैपा पुरुषस्यापानसवष्टभ्यान्तरा यदाकाशः स समानो वायुर्व्यानः ॥ ८ ॥ तेजो ह॒ वाव उदानस्तस्मादुपशान्सतेजाः ॥ पुनर्भवमिन्द्रियमेनसि' संपद्चमानेः ॥ ९ ॥ यच्चि्तस्तेनेष ग्राणमायाति प्राणस्तेजसा युक्तः ॥ सहा- स्सना यथासँकल्पित लोकें नयति ॥ १० ॥ य एवं चिद्वान्प्राण चेद ॥ न हास्य प्रजा हीयतेञसतो भवति तदेप छोकः ॥ ११ ॥ उत्पत्तिमायतिं स्थानं चरिसुत्वं चैव पञ्चधा ॥ अध्यारमं चैव घ्राणस्य बिज्ञायाञ्धतमश्चुते विज्ञायाद्धत- मञ्च॒त इति ॥ १२॥ इति तृतीयः प्रश्नः ॥

अथ हेनं सोर्यायणी गाग्येः पप्रच्छ ॥ भरगवच्नेतस्मिन्पुरुषे कानि स्वपन्ति कान्यस्मिन्‌ जाग्रति कतर एप देवः स्प्तान्पश्यति कस्येतत्सुखं भचति कस्मिञ सर्व संग्रतिष्टिता भवन्तीति ॥ १ ॥ तस्मे स होवाच ॥ यथा गाग्ये सरीच- योऽर्कस्थास्तं गच्छतः सवा एतस्मिस्तेजोसण्डळ एकीभवन्ति ॥ ताः पुनःपुन- रुदयतः प्रचरन्त्येवं ह वे तत्सर्व परे देवे मनस्येकीभवति ॥ तेन त्येष पुर्पो न श॒णोति न पञ्यति न जिघ्रति न रसयते न स्प्रशते नासिवदते नादत्ते ना- बन्द्यते न विस्जते नेयायते स्रपितीस्याचक्षते ॥२॥ प्राणाझय पुवेतस्सिन्पुरे जाग्रति गाहंपत्यो ह चा एपोऽपानो व्यानोऽन्वाहार्यपचनो यद्गाइपत्यात्प्रणी- यते प्रणयनादाहदनीयः प्राणः ॥ ३ ॥ यहुच्छ्रासनिःश्वासावेतावाहृती ससं नयतीति स समानः सनो ह वाव यजमान इएफलमेबोदानः स एन यजमा- नमहरहर्यह्म गमयति ॥ ४ ॥ अन्नेप देवः खभे सहिमानसचुभवति ॥ यहु इष्टमनुपर्यति श॒तं श्रुतसेवार्थसचुश्ठणोति देशदिगस्तरेश्व प्रत्यजुभूत पुनः पुनः प्रत्यनुभवति इं चाइ्ं च श्रुतं चाश्रुत॑ चानुभूतं चाननुभूत च सच्चा- सञ्च सव पश्यति सर्वः पश्यति ॥ ५ ॥ स यदा तेजसास्षिभूतो अवत्यत्रैप दवः स्वप्नान्न पश्यत्यथ तदेतस्मिब्छरीरे एतत्सुखं अवति ॥ ६॥ स यथा सोम्य चयांसि चासो वृक्षं संप्रतिष्टन्ते ॥ एवं ह वे तत्सर्वं पर आत्मनि संग्र- तिएते ॥ ७ ॥ एथिवी च पृथिवीमात्रा चापश्वापोमात्रा च तेजश्च तेजोमात्रा' च वायुश्च वाझुसात्रा चाकाञश्चाकाशसात्रा च चक्षुश्च द्रष्टव्यं च शरोत्रं च श्रो- सभ्य च प्राण च प्रातव्य च रसश्च रसयितव्यं च त्वळ च स्प्चयितभ्यं च वाळू

प्रश्नोषनिषत्‌ ॥ ४ ॥ १३

व्य वक्तव्यं च इस्रो चादातव्य चोपस्थश्चानन्दयितण्यं च पाथुश्च विसजयितव्यं च एदो च गन्तव्य च अनश्च मन्तव्यं च जुद्धिश्च योद्धव्यं चाहद्कारश्चाइंकतेय्यं च चित्तं च चेतयितव्य च तेजश्च विद्योतयितव्यं च माणस 'विधारयितण्यं च ॥ ४ ॥ पुव हि द्रष्टा स्मरा श्रोता घाता रसयिता मन्ता बोद्धा कतां चि- झानातमा युरुषः ॥ स परेऽक्षरे आत्मनि संगतिएते ॥ ९॥ परमेवाक्षरं अति- पृते स यो इ वे तदच्छायमशरीरमछोहितं खन्नमक्षरं वेदयते यस्तु सोम्य ॥ स सर्यज्ञः सवाँ अवति तदेष छोकः ॥ १० ॥ विज्ञानात्मा सह देचैश्च सवैः गाणा भूतानि संमरतिषन्ति यत्र ॥ तदक्षरं वेदयते यस्तु सोस्य ल सर्वज्ञः स- वसेवाविचेशेति ॥ ११ ॥ इत्ति चतुर्थः रक्षः ॥ 3 ॥

अथ हैनं शैज्यः सत्यकासः पग्रच्छ ॥ स यो ह॑ वैतद्भयवन्सञ्ष्येड ्राय- णान्तमोङ्ारमसिध्यायीत ॥ कतमं वाव स तेन लोकं जयतीति ॥ १ ॥ त- झै स होदाच ॥ एतद्वै सत्यकाम परं चापरं च रह्म यदोंकारखस्मादरिद्वानेते- देवायतनेनेकतरसत्वेति ॥ २॥ सं यथेकमात्रमसिध्यायीत स तेनेव. सँ- वेदितस्तूणेसेव जगव्यासमिसंपयते ॥ त्धचो सञ्ु्यलोकसुपगयन्ते स॒ तत्र तपसा बरह्मचर्येण शरद्धया संपच्ञो सहिसानसचुभवति ॥ ३ ॥ अथ यदि द्रि- माजेण अनसि संपचते सोऽन्तरिक्षं यजुसिर््ीयते स सोसखोकं स सोस- लोके विभ्ूतिमशुभूय पुनरावतेते ॥ ४ ॥ यः युनरेतच्िमात्रेणो मित्येतेनेवा- करेण परं पुद्घमसिध्यायीव स तेजसि सूये संपन्न: ॥ यथा पादोदरस्त्वचा विनि्ुच्यल एवं ह चे स पाप्मना विनिसुक्तः स लाममिरुचीयते ब्लोक स एतण्पाजीयघनारपरात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते ॥ तदेतौ छोको अवयः ॥५ तिखो मात्रा कस्युमस्यः प्युक्ता अन्योन्यस'्ता अझुविग्रयुर्रः ॥ कियासु बा- इत्यन्तरमध्यसालु सम्यक्‌ युक्तासु न करपते शः ॥ ३ ॥ न्ररि्रेसं यजु- सिरन्तरिक्ष सलासमियेत्तत्कवयो वेदयन्ते ॥ तमोंकारेणेवायतनेचान्देसि चि- दवान्यःतच्छान्तमजरसस्टसमभरयं परं चेति ॥ ७ ॥ इसि पञ्चसः अञः सले ५ ॥

अथ हेने सुकेशा . आरद्वाअः पञच्छ ॥ भगवल्हिरण्यनाथः कौसल्यो झजजुन्नो साझुपेत्येत प्रश्मशच्छत ॥ घोडदाकळं भारद्वाज पुरथ येत्थ समहं छमारमछुवं नाइभिमं बेद यथ्यहसिमसचेदिषं कर्थं से नावक्ष्य- सिति समूछो' था एष परिकुष्यति गोड्यतमशिषदति तब्याज्ाहोस्यलूलं इर स तूण्णीं एथसारुछझ प्रवज्ञाज॥ तं त्वा पूच्छामि कालो घुरुद इलि ॥ ३ ॥ सस्य स होवाच ॥ इंदेवाल्वःशरीरे सोम्य ख पुर्यो बस्सि- शाः जोडशकडाः प्रश्वग्तीति ॥२॥ स इक्षांचकरे ॥ करिसजइसुत्कान्ते उस्का” न्तो भपिष्याम्रि ङलिन्या प्रतिष्ठिते मसिष्ठा्यासीति ॥३॥ स माणससुञचस माळ

२...

१४ ड्शाद्युपनिषत्सु-

णाच्छूद्धां खं .वायु््योतिरापः एथिवीन्द्रिय सनोऽञ्जमन्नाद्वीर्य तपो मन्ता; करमेलोका छोकेणु नाम च॥४॥स यथेमा नयः सन्द्मानाः ससुन्रा- यणाः समुद्र प्राप्यास्तं गच्छन्ति सिद्चेते चासां नामरूपे समुद्र इत्येवं ओच्यदे ॥ एवसेवास्य परिद्रष्टुरिमाः पोडशकलाः पुरुषायणाः पुरुषं प्राप्यास्त गच्छन्ति भिद्येते तासां नामरूपे पुरुष इत्येवं प्रोच्यते स पुपोऽकलोऽतो अवति तदे- ख. छोकः ॥ ५ ॥ अरा इव रथनासौ कला यस्मिन्ध्रतिष्टिताः ॥ ठं वेद पुरुष चेद यथा मा वो झुत्युः परिव्यथा इति ॥ ६ ॥ तान्होवाचैतावदेदाहमेतत्प्रं अर्म चेद्‌ नातः परमस्तीति ॥ ७ ॥ ते तमचेयन्तस्त्वं हि नः पिता योड्यया- कसविद्यायाः परं पारं तारयसीति ॥ नसः परसऋषिश्यो नमः परसत्ररपिस्यः ॥ < ॥ इति षष्ठः प्रश्न ॥ ६ ॥ द ॐ सङ कर्णेमिः झणुयास देवा अङं पश्येसाक्षसिर्यजन्राः ॥ स्थिरेरङ्गे स्तुष्व॒वाश्ससनूसिव्येशेस देवहितं यदायुः ॥ स्वस्ति न इन्द्रो दृद्धश्ववाः स्वस्ति नः पूपा विश्ववेदाः ॥ स्वस्ति नस्ताक्ष्या अरिएनेसिः स्वस्ति नो इ्हस्पतिद्‌- थाइ ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्ति: ॥ ॥ इति मरश्षोपनिपत्समाहा ॥

॥ ३४ तत्सत्‌' ॥ सुण्डकोपनिषत्‌ ॥ ५॥ |

३ भन्‌ कर्णेभिः शणुयास देवा अद्र पञ्येमाक्षथिर्यजन्नाः ॥ स्थिरेरङ्गेस्तु- डुवांसखनूसिव्येशेम देवहितं यढायुः ॥ स्वस्ति न इन्द्रो वद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा चिश्ववेदाः ॥ स्वस्ति बखाक्ष्यों अरिष्नेसि: ससि नो बश्स्पतिईघाहु ॥ ३२ शान्तिः झान्तिः शान्तिः ॥

उ> बह्मा देवानां प्रथमः संवभूव विश्वस्थ कता झुवनस्य गोजा ॥ स बन झचदिद्यां सर्वचिद्याप्रतिष्टासथचीयः ज्येष्ठपुत्राय आह ॥ ३ ॥ अथवेणे यां प्रच- देत घह्माथर्वी तां पुरोवाचाकिरे नझचिधास्‌ ॥ स॒आरंद्वाजाय सत्यवाहाय आइ आारद्वाजोऽङ्गिरसे परावराम्‌ ॥२॥ शोनळो' ह वे महाशालोऽङ्गिरसं विधि बडपसन्न: पच्छ ॥ कस्मिछु भगवो विज्ञाते सर्वभिदं विशालं अवतीति ॥३॥ स्रं स होवाच ॥ द्वे चिथ वेदितव्ये इति ह स्स यष्ठह्मनिदो वदन्ति परा चै- चापरा च ॥ ४ ॥ तत्रापरा ऋग्वेदों यजुवेद: सासचेदोऽथर्यवेद्‌ः शिक्षा क- सपो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषसिति ॥ अथ एरा यथा तदक्षरमधिग-

=, = क द नित्यं म्यत ॥ ५ ॥ च्तददश्यसभाद्यसयोच्रसवणेसचक्षुः रोज्न तदपाणिपादं निर चिशुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं तद्च्ययं तञ्ूलयोःनि एरिपर्यन्ति धीराः ॥ ६ ॥ यथो-

सुण्डकोपनिषत्‌ ॥ ७ ॥ १७

'णेबासिः सजते गुह्ृते च यथा एथिव्यामोषधयः संभवन्ति ॥ यथा सतः पु- रूषात्केशलोमानि तथाक्षरात्संभवतीह विश्वस्‌ ॥ ७ ॥ तपसा चीयते बरह्म स- तोऽज्ञससिजायते ॥ अञ्चात्प्राणो मनः सत्यं लोका: कर्मसु चास्तस्‌ ॥ ८ ॥ यः सर्वेज्ः सर्वेवियस्य ज्ञानमयं तपः ॥ तस्मादेतद्रह्य नास रूपमन्नं च जा- यते ॥ ९ ॥ इति प्रथमसुण्डके प्रथसः खण्डः ॥ १॥

तदेतत्सत्यं सन्नेषु कमाणि कवयो यान्यपड्यंस्तानि त्रेतायां बहुधा संत- तानि ॥ तान्याचरथ नियतं सत्यकासा एष वः पन्थाः सुकृतस्य लोके ॥ १॥ यदा खेछायते द्यार्चः समिद्धे हव्यवाहने ॥ तदाज्यसायाचन्तरेणाहुतीः सति- पाद्थेच्छ्रद्या हुतस्‌ ॥ २ ॥ यस्यास्निहोत्रसदससपोर्णमासमचातुर्मात्यसनाग्र- यणसतिथिवर्जितं च ॥ अहुतमवेश्वदेवसविधिना हुतमाससमांस्तस्य लोका- 'निहिनस्ति ॥३॥ फाली कराली च मनोजवा च सुलोहिता या च सुधुम्रवणी ॥ स्फुलिङ्गिनी विश्वरुची च देवी लेलायमाना इति सप्तजिल्लाः॥ ४ ॥ एतेषु यश्चरते आजमानेयु यथाकालं चाहुतयो द्याददायन्‌ ॥ तन्नयन्त्येताः सूर्यस्य रश्मयो यत्र देवानां पतिरेकोऽधिवासः ॥ ५ ॥ एह्येहीति तमाहुतयः सुद- चेसः सूर्यस्य रश्सिसियजमान दहन्ति ॥ प्रियां चाचमभिचदन्त्योऽचंयन्त्य एष वः पुण्य: सुकतो ब्रह्मलोकः ॥ ६॥ इवा ह्येते अदृढा यझरूपा अष्टादशोक्त- अचरं येषु क्से ॥ एतच्छेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा जरासृत्यु ते पुनरेवापि- . यन्ति ॥ ७ ॥ अविद्यायासन्तरे वतमानाः स्वयं धीराः पण्डितसन्यसाब्राः ॥ जङ्घन्यमानाः परियन्ति सूढा अन्धेचेच नीयमाना यथान्धाः ॥८॥ अविद्यायां वहुधा वर्तेसाना चयं इतार्था इत्मसिसन्यन्ति बालाः ॥ यत्कर्मिणो न प्रचेद्‌- यन्ति रागात्तेनातुराः क्षीणरोकाश्रयचन्ते ॥ ९ ॥ इष्टापूर्तं मन्यमाना चरिष्ठ जाव्यच्छेयो चेदयन्ते प्रसूढाः ॥ नाकस्य गृष्ठे ते सुङ्षतेऽनुसूत्वेमं लोकं हीच- सरं वाचिशन्ति ॥ १० ॥ तपःश्रद्धे ये छुपचसब्त्यरण्ये शान्ता विद्वांसो मैक्ष- चर्या चरन्तः ॥ सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्ति यत्नास्तः स पुरुषो झव्य- यास्सा ॥ ११ ॥ परीक्ष्य लोकान्क्मेचितान्याइणो निर्वेद्सायाज्ञास्यकृतः छुतेम ॥ तद्विज्ञानार्थ स गुरुसेचासिगच्छेत्सभिस्पाणिः ओजिय अद्यनिष्ठण ॥ १२ ॥ तस्मे स बिद्वाङुपसञ्चाय सम्यक्‌ ` प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय ॥ येनाक्षरं पुरुष वेद सत्य ग्रोचाच तां तत्वतो ब्रह्मचिद्यास्‌ ॥ १३ ॥ इति ग्रथसझ्चुण्डके द्वितीयः खण्ड; ॥ २ ॥

इति प्रथसझुण्डक ससाप्तस्‌।

सदेतस्सत्यं यथा खुदीसात्पावकाद्विस्फुलिङ्गाः सहस्रः प्रभवन्ते सरूपः ४

१६ इशाद्युपनिषत्सु-

तथाक्षराद्विदिधाः सोस्य भावाः परजायन्ते तत्र चेवापियन्ति ॥ १ ॥ दिव्यो हासूतेः पुरुषः सबाझाभ्यन्तरो हझजः॥ अमाणो ह्ममनाः झुओ हाक्षरात्परत' परः ॥ २ ॥- एतस्माज्ञायते प्राणो सनः सर्वेन्द्रियाणि च ॥ खं वायुज्याति- रसाए: शथिवी -चिश्वख धारिणी ॥ ३ ॥ अभिसूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूयो दिशः आत्रे वाग्विवृताश्च वेदाः ॥ वयुः ग्राणो हृदयं विश्वसस्थ पत्ां एथिची शोष सरवभूतान्तरात्मा ॥ ४ ॥ तस्मादस्निः समिधो यस्य सूयः सोसात्पजेन्य ओः धयः पृथिव्यास्‌ ॥ पुमान्‌ रेतः सिञ्चति योषितायां बह्वीः अजाः पुरूषात्सं- असुताः ॥ ५॥ तस्मारचः सास यजूषि दीक्षा यज्ञाश्च सर्वे क्रतवो दृक्षि- णाश्च ॥ संवत्सरश्च यजमानश्च लोकाः सोमो यन्न पवते यत्र सूर्यः ॥ ६॥ तस्माच देवा बहुधा संप्रसूता; साध्या मनुष्याः पशवो चयाशसि ॥ प्राणा पानो त्रीहियवौ तपश्च अद्धा सलं ब्रह्मचर्यं विधिश्च ॥ ७ ॥ सप्त माणाः असचन्ति तस्मात्स्ताचिषः ससिधः सतत होसाः॥ स इसे लोका येशु चरन्ति प्रणा गुहाशया निहिताः सस सस ॥८॥ अतः समुद्रा गिरयश्च स्ेऽस्मास्स्यन्द्न्ते सिन्धवः सर्वरूपाः॥ अतश्च सर्वा ओषधयो रसाश्च येनेप सूतैस्तिएते झान्त- रात्मा ॥ ९ ॥ पुरुष एवेदं विश्वं कसे तपो ब्रह्म पराख्रतस्‌ ॥ एतच्यो चेद्‌ नि- हितं गुहायां सोऽविद्याग्रन्थि विकिरतीह सोस्य ॥ १० ॥ इति ह्वितीयझुण्डके प्रथमः खण्डः ॥ १॥

आविः संनिहितं गुहाचरचाम महत्पदमत्रेतत्समर्पितर्‌ ॥ एजत्माणशित्ति- पन्च यदेतजानथ सदसहरेण्य परं विज्ञानादयद्व रिष्ट प्रजानास्‌ ॥१॥ यदर्चिमच- दणुभ्यो5णु च यरिमेंद्वोका निहिता लोकिनश्च ॥ तदेतदक्षरं बहा स आणरूदु वाख्यचः ॥ तदेतत्सत्यं तदृतं तद्वेद्यं सोम्य विद्धि ॥ २॥ घडुमैहीत्वोप- निषदं सहाख शरं झुपासानिशितं संशयीत ॥ आयस्य तद्भावगतेन चेतसा रक्ष्यं सदेचाक्षरं सोस्य चिद्धि ॥ ३ ॥ प्रणवो घुः शरो छ्यात्मा ब्रह्म तछ- क्यञुच्यते ॥ अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो अवेत्‌ ॥ ४ ॥ यखिन्यो: इथिची चान्तरिक्षमोतं मनः सह आणेश्च सवे: ॥ तमेवैकं जानथ आत्मानसन्या वाचो विजुद्धथारतस्पेष सेतुः ॥ ५॥ अरा इद रथनाभौ संहता यज्ञ नाञ्यः स एपोऽन्तश्चरते बहुधाजायसानः ॥ ओसित्येचं ध्यायथ आत्मानं स्वस्ति यः पाराय उससः परात्‌ ॥ ६ ॥ यः सर्वळः सर्वविचसेष महिला सुचि ॥ दिव्ये ्रहमएरे हेष व्योइयात्मा अतिष्ठितः ॥ मनोमयः आणशरीरनिता अतिष्ठि- दोऽचे हद्यं संनिधाय ॥ तद्विज्ञानेन परिषश्यन्ति चीरा आनन्दरूपसतं यह्विसाति ॥ ७ ॥ सिद्चते हदयग्रन्थिदिळयन्ते स्वेसंशयाः ॥ क्षीयन्ते चास्य छसीणि तस्मिन्दृष्टे परावरे ॥८॥ हिरण्सये परे कोशे विरजं ब्रह्म निष्कलम्‌ ॥

शुण्डकोपनिषस्‌ ॥ ५ ॥ १७

चच्छुन्न ज्योतिषं ज्योतिखचदात्मदिदो विदुः ॥ ९॥ न तत्र सूों आति न चन्द्वतारक नेमा विद्युतो भान्ति कुतो$्यसणिः ॥ तमेद आन्तमञ्ज साति सई तस्य आसा सर्वमिदं विभाति ॥ ३० ॥ बह्मेयेद्सञ्चतं पुरस्ताठ्रदा 'पश्चा- हुहा दक्षिणतश्चोत्तरेण ॥ अधश्रोध्य च अस्त भवेद्‌ विश्वमिदं वरिस ॥ १३ ॥ इति द्विवीयसुण्डक्ते द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

॥ इति द्वितीयझ्चुण्डक ससाज्ञस्‌ ॥

द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समान चुक्ष परिषस्वजाते ॥ तयोरन्यः पिप्प स्वादवच्यनश्वजल्यो असिचाकशीति॥ १॥समाने दइश्षे एरुपो निसझञोऽनीशया शो- चति सुद्यमानः ॥ जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीदासस्य सहिमानमिति वीतद्योक:॥२॥ यदा पद्य: पहयते इवसवणं कतोरमीश पुरुषं च्रक्षयोनिम्‌ ॥ तदा विद्वान्सु- ज्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यखुपेति ॥ ३.॥ घ्राणो येष यः सर्चभूते- विभाति विजानल्विद्वान्मवते नातिवादी ॥ आत्सक्रीड आत्मरतिः क्रियावानेण घहाविदां वरिष्ठ: ए४॥ सत्येन लभ्यस्तपसा ह्येप आत्मा सम्यग्शानेन ्रहमच्रयण जिस्‌ ॥ अन्तःशरीरे ज्योतिसैयो हि झुञ्जो यं पश्यन्ति यतयः क्षीणदोणाः ॥ ५ ॥ सत्यसेद जयते नानृतं सत्येन पन्था निततो देवयानः ॥ येनाकम- न्स्यूपयो ह्यासकासा यच्र तत्सत्यस्य परस निधानस्‌ ॥ ६ ॥ डुहच्च तहिव्यस- _शिन्रूपं सूक्ष्मात्व तत्सूदमतरं बिभाति ॥ दूरात्सुदूरे तदिहान्तिके च पश्य- स्स्व निहितं गुद्दायास्‌ ॥ ७ ॥ न चक्लुषा शुत, नापि वाचा नान्येदेचेख- एसा कर्यणा वा ॥ हानप्रखादेन विझुद्धसत्वखतस्तु तं पझ्यते निष्कल ध्या- यसानः ॥ < ॥ पुपोऽणुरात्मा चेतसा देदितज्यो यस्सिन्प्राणः पञ्चधा सँचि- चेह ॥ प्राणशिर्ं सर्वगोतं प्रजानां यस्मिन्विझ्ुद्धे विभवत्येष आत्मा ॥ ९ ॥ यं यूं टोकं गनसा संचिसाति विशुद्धसस्वः कामयते याँश्च कामान्‌ ॥ तं ते लोक जयते ताँश्च कार्मांससादात्मकं झचयेद्तिकामः ॥ १० ॥ इत्ति तृती- यझुण्डके प्रथमः खण्ड; ॥ ३ ॥

स चेद्धेतत्परस रह्म भास यन्न विश्व निहित आति शुञ्रम्‌ ॥ उपासते पुरुष ये झकामास्ते छुकमेतदतिवतेन्ति धीराः ॥ ७ ॥ कामान्यः कामयसे सन्यसानः स॒ कासभिर्जायते तत्न तन्न ॥ एयोधकासस्य कृतात्मनस्तु इव सर्वे प्रवि्ीयन्ति कामाः ॥ २॥ चायसास्सा प्रवंधनेन भ्यो न मेथया बहुच शगुतेन ॥ यसेवेष बुणुते तेच रूम्यस्तस्थेष आत्मा बिद्युणुते तनु स्वास ॥ ३ ४ नायसात्सा बळहीनेन लम्यो न च घरसादम्तपसरे वाप्यलिङ्गात्‌ ॥ एसैरुपाये- यतते यस्तु विद्वांस्तस्थेय आत्या चिशते प्रह्मणाम ॥ ४॥ संग्राप्येयस्ट्रपयो जानतृहाः क्रवात्मानो चीतरायाः ्रजञान्ताः ॥ ते लयंगं सर्वतः प्राप्य धीर युक्तात्यानः सर्वसेवाविशन्ति ॥ ५ ॥ वेदान्तबविक्ानसु निश्चिताथों: संन्यासः

अ. उ. ३

१८ इंशाहुपलनिषत्सु-

योग्रायतय: शुद्धसच्चाः ॥ ते अह्मयलोकेयु परान्तकाळे पराग्डताः परिसुच्यन्ति खर्वे ॥ ६ ॥ गताः काः पञ्चदश प्रतिष्ठा देवाश्च सर्वे प्रतिदेवतासु ॥ क- मणि चिज्ञानसयश्च .आत्सा परेऽव्यये सर्वे एकीभवन्ति ॥ ७ ॥ यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय ॥ तथा विद्वान्ञासरूपा दवि- सुक्तः परारपरं पुरुषमुपैति दिव्यस्‌ ॥ ८ ॥ स यो ह दे तत्परमं ब्रह्म वेद॒ अ- हव अचति नास्याब्रहमनित्कुले भवति तरति शोकं तरति पाप्मानं गुहामन्थि- श्यो विश्ु्तोऽट्ृतो भवति ॥ ९ ॥ तदेतदृचाभ्युक्तं । क्रियाचन्तः श्रोत्रिया ब्रह्मनिष्ठाः स्वयं जुहृत एका श्रद्धयन्तः । तेपासेवतां ब्रह्मविद्यां बदेत शि- रोब्रतं विधिवचेस्तु चीणेस्‌ ॥ १० ॥ तदेतत्सत्यस्पिरज्ञिरा: पुरोवाच नेतद्‌- चीणैन्नतो5धीते नमः परमऋषिभ्यो नमः परम ऋपिम्यः ॥ ११ ॥ इति तृती- यसुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ | र ॐ अदं कर्णेमिः झणुयाम देवाः ॥ सत्रं पश्येसाक्षसियजत्राः ॥ स्थिर- रङ्गस्तुष्टुवादसखनूभिः ॥ व्यशेम देवहितं यदायुः ॥ स्वस्ति न इन्द्रो बुद्ध भ्वाः ॥ स्वस्ति नः पूपा विश्ववेदाः ॥ स्वलि नखाक्ष्यौ अरिष्टनेसि; ॥ स्वस्ति नो बृह- स्पृतिदुधाठु ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ इति झुण्डकोपनिपत्ससाप्ता ॥ ५ ॥

*»तत्सत्‌ ॥

साण्डूक्योपनिषल्‌ ॥ ६॥

ॐ भद्रं कर्णेसिः शृणुयाम देवाः ॥ अद्वै पञ्येमाक्षभियंजत्राः ॥ स्थिरेरङ्ग- स्तुष्टवाश्‍सस्तनूमिः ॥ व्यरोम देवहितं यदायुः ॥ स्वस्ति न इन्द्रो दृद्धश्ववाः ॥ स्वस्ति नः पूपा विश्ववेदाः ॥ स्वस्ति नस्ताक्ष्यों अरिएनेसिः ॥ स्वस्ति नो बुह- स्पतिदधातु ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः दान्तिः ॥

जओोमित्येतदक्षरमिद सब तस्योपव्याख्यान भूतं भवद्गविष्यदिति सर्वमोङ्कार एंव ॥ यद्चान्यञ्जिकालातीतं तदप्योङ्कार एव ॥ १ ॥ सरव होतद्वह्मायमात्मा ब्रह्म सोऽयसात्मा चतुष्पात्‌ ॥ २ ॥ जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः सप्ठाङ्ग एको- नविंशतिसुखः स्थूलभुग्वेश्वानरः प्रथमः पादः ॥ ३ ॥ स्त्र्ञस्थानोऽन्तः प्रज्ञः ` सता एकोनविशतिसुखः मविविक्तसुझ तेजसो द्वितीयः पादः ॥ ४ ॥ यन्न

सुसो न कचन कासं कामयते न कंचन स्वप्न पश्यति तत्सुपु्तस' ॥ सुपुस- स्थान एकी भूतः अज्ञानधन एवानन्दमयो झ्यानन्दसुक चेतोसुखः प्राञ्चस्तृ- तीयः पादः ॥ ५ ॥ एप सर्वेश्वर एप सर्चज्ञ एपोऽन्तयीस्येप योनिः सर्वस्य मभवाण्यया हि सूतानास्‌ ॥ ६ ॥ नान्तःप्रकुं न वहि:प्रक्॑ चोभयतःप्रज्ञ न अश्वानधन न मळ नामक ॥ अइष्टसन्यवहायसग्राह्मसळक्षणमचिन्लमच्यप-

अ त अ) SS YY “याळ =~

तेत्तिरीयोपनियत्‌ ॥ ७ ॥ १५९

देश्यमेकात्मग्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शान्तं शिचसद्वधितं चतुर्थ न्यन्ते स आत्मा स विनेयः ॥ ७ ॥ सोऽयमारमाऽध्यक्षरमोङ्कारोऽधिमात्रं पादा मात्रा मात्राश्च पादा अकार उकारो मकार इति ॥ ८ ॥ जागरितस्थानो चेश्वान- रोऽकारः प्रथमा सात्रासेरादिमस्वाद्वा आझोति ह वे सबोन्कासानादिश्व भवति थ एवं वेद ॥ ९ ॥ स्वशस्थानस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रोत्कषोदु- सयत्वाद्वोत्करपति ह वे ज्ञानसंततिं समानश्च भवति नास्याब्रह्मवित्कुले भवति ज॒ एवं चेद्‌ ॥ १० ॥ सुघुप्तस्थानः आशो मकारस्तृतीया मात्रा मितेरपीतेवा मिनोति ह दा इदं सर्वमपीतिश्च भवति य एबं-वेद ॥ ११ ॥ असात्रश्व- तुथोञ्व्यवहायैः प्रपज्चोपशमः शिवोऽद्वैत पुवमोक्कार आत्मेव संविशत्यात्म- नात्मानं य एवं वेद य एवं वेद ॥ १२ ॥ ॥ इति साण्ड्क्योपनिषत्संपूर्णा ॥

ॐ सद्र कर्णेभिः णुयाम देवाः ॥ अङं पड्येमाक्षमियेजत्राः ॥ स्थिरे- रङ्चैस्तु टुवाश्सस्तनूमिः ॥ व्यशेम देवहितं यदायुः ॥ स्वस्ति न इंद्रो वृद्ध अवाः ॥ स्वस्ति नः पूपा विश्ववेदाः ॥ स्वस्ति नखाक्ष्यों अरिष्टनेमिः ॥ स्वस्ति नो बृहस्पतिदेधातु ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्ति: ॥

इति साण्डूक्योपनिषत्समाऑता ॥ ६ ॥

॥ ३% तत्सत्‌ ॥ तैत्तिरीयोपनिषत्‌ ॥ ७ ॥ ॥ शिक्षोपनिषत्‌ ॥

3 दां नो मिन्नः झं वरुणः ॥ झां नो सवत्वर्यसा ॥ झं न इन्द्रो दृह- रपतिः ॥ शां नो विष्णुर्दक्रमः ॥ नमो ब्रह्मणे ॥ नमस्ते वायो ॥ त्वसेव प्रत्यक्ष ्रह्मासि ॥ स्वामेच प्रत्यक्ष ब्रह्म चदिप्यासि ॥ ऋतं वदिष्यामि ॥ सत्यं वदिप्यामि ॥ तन्मामवतु ॥ तद्वक्तारसवतु ॥ अवतु मास ॥ अवतु चक्तारस्‌ ॥ २ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

ॐ ज जो मित्रः शं वरुणः ॥ शं नो भवत्वर्यमा ॥ शं न इन्द्रो डृहस्पतिः ॥ झं नो विण्णुरुरुकमः ॥ नमो बरह्मणे नसस्ते वायो ॥ स्वमेव प्रत्यक्षं बह्मासि ॥ स्वासेच प्रक्ष घर्म वदिष्यामि ॥ ऋतं वदिष्यामि ॥ सत्यं वदिष्यासि॥ तन्मा- अव ॥ तद्वक्तारमवतु ॥ अवतु मास्‌ ॥ अवतु वक्तारम्‌ ॥ #* शान्तिः शान्तिः शान्ति: ॥ १ ॥ सत्यं वदिप्यासि पञ्च च ॥ १ ॥ इति प्रथमोऽनुवाकः ॥१॥

ॐ दिक्षां व्याख्यास्यासः ॥ वणेः खरः ॥ मात्रा बलम ॥ सास संतानः ॥ इत्युक्तः शिक्षाध्यायः ॥ १ ॥ (शिक्षा पञ्च) ॥ इति द्वितीयोऽनुवाकः ॥२॥

रे इंशाशुपरनेपषत्सु-

सह नौ यशः ॥ सह नौ बरह्मवर्चसण ॥ अधातः रूश्हिताया उपनिषदं व्याज्याखासः ॥ पञ्चूविकरणेडु ।अधिकोकमधिज्योतिषसधिविद्यमधिश्रजस- ध्यात्मक्‌ ४ ता महासईहिता इत्याचक्षते ॥ अथाधिकोकस्‌ ॥ एथिवीपूवेरूपसु॥ बौरुत्तररूपस्‌ ॥ आकाशः संधिः ॥ १ ॥ वायुः संधघानस ॥ इत्यघिळोकस(॥ अथा- घिज्योतियम्‌ ॥ अभिःपूर्वकपस्‌ ॥ आदित्य उत्तररूपस्‌ ॥ आपः संधिः॥ वैद्युतः संघानस॥ इलघिज्योतिषस्‌ ॥ अथाधिविद्यण॥आचायेः पूर्वरूपर्‌ ॥ २ ॥ अ- स्तेवास्थुसररूपस्‌ ॥ विद्या संधिः ॥ प्रवचन संधानय्‌ ॥ इत्यथिविद्यरू ॥ अधथाधिप्रजय ॥ साता पूर्यङूपस्‌ ॥ पितोत्तररूपर्‌ ॥ भजा संणि: ॥ अ्रजचन& संघानस्‌ ॥ इत्यधिप्रजस्‌ ॥ ३ ॥ अथाध्यात्सस्‌ ॥ अधरा हडुः पूर्चरूपस्‌ ॥ उत्तरा इज्ुर्तररूपस्‌ ॥ वाक संधिः ॥ जिह्ा संधानम्‌ ॥ इत्यध्यातमस्‌ ॥ इतीमा महासश्हिताः ॥ य एवमेता महासरहिता व्याख्याता चेद्‌ ॥ संघीयते अजया पञ्चुसिः ॥ ब्रह्मवचेसेनाञ्चाथेन सुवर्ग्येण ळोकेन ॥ ४ ॥ (संघिरा- चार्यः पूर्यङूपपषित्यधिम्न जं छोकेन)॥ इति तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ४

यइछन्द्सासूएओो विश्वपः ॥ छन्दोभ्योऽष्यश्टतात्संबसूच ॥ स मेन्दो सेघया स्पूणोछु ॥ अश्तस्य देवधारणो भूयासस्‌ ॥ शरीरं से चिचपणस्‌ ॥ जिह्वा मे सघुमतमा ॥ कणॉम्यां सूरि विश्वुवस्‌ ॥ बरह्मणः कोशोऽसि मेधया पिहितः ॥ श्रुत से गोपाच ॥ आवहभ्ती वितन्वाना ॥ छुर्वाणा चीरमात्सन; ॥ चासारं सस गावश्च ॥ अञ्चपाने च सर्वदा ॥ ततो से शियमावह' ॥ लोसच्षां शञुसिः सह स्वाहा ॥ ३ ॥ आमायन्तु नह्मचारिणः स्वाहा ॥ विमायन्तु नहाचारिणेः स्वाहा ॥ प्रसायध्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा ॥ दमायन्तु महाचारिणः स्वाहा ॥ झमायन्दु बह्ाचारिणः खाड ॥ २॥ यरो जनेऽसानि खाइ ॥ श्रेयान्‌ दस्यसोऽसानि स्वाहा ॥ ते त्वा सग मचिशाचि स्वाहा ॥ स मा भय प्रविश साहा ॥ सस्मिन्‌ सहस्रशाखे ! णिसयाहं त्वयि छूजे स्वाहा ॥ यथापः भवता यन्ति ॥ यथा सासा अहरम्‌ ॥ एवं माँ बह्णाचारिणः ॥ शझातरायम्दु सचेत स्वाहा ॥ मरतिवेकोऽसि प्रमा साहि प्रसा पचस्न ॥ ३ ॥ चितम्बाया दाभायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाह ॥ ( धातरायन्तु खर्षतः श्याहेके च) ॥ इति चतुथोज्युवाकः ॥ ४ ॥

भूसुंवः सुवरिति वा एतास्ति्रो व्याहृतयः ॥ तासासुह समैतां चतु- थस्‌ ॥ साइाचमस्यः अवेद्यते ॥ सह इति ॥ तन्नम ॥ स आत्मा ॥ अङ्गा- त्य्न्या देवता: ॥ सूरिति वा अयं लोक; ॥ सुन इस्यम्तरिक्षय्‌ ॥ छुबरे- स खो ॥ १ ॥ सह इत्यादित्यः ॥ आदित्येन वाघ सर्वे लोका मही- क ॥ यूररेचि चा भिः ॥ सुद इति चालु: ॥ सुबरियादित्वः ॥ सह इति

नेमाः ॥ चन्द्ससा पाच सदाणि ज्योतीइपि महीयन्ते ॥ भूरिति वा

तत्तिरीयोएनिणस ॥ ७ ४ २१

ऋचः ॥ सुव इत्ति सामानि ॥ सुवरिति यजूषि ॥ २ ॥ मह इति बरह्म ॥ ब्रह्मणा वाच सर्वे वेदा सहीयन्ते ॥ भूरिति व प्राण: ॥ सुव इत्यपानः ॥ सुद” रिति व्यानः ॥ सह इलन्स्‌ ॥ अञ्चेन चाच सर्वे प्राणा सहीयन्ते ॥ ता चा पुताश्चतस्रश्चतु्ी ॥ चतस्रश्चद्रो व्याहृतयः ॥ ता यो चेद्‌ ॥ स वेद ब्रह्म ॥ सर्वेऽस्मै देवा बलिमावहन्ति ॥ ३ ॥ ( असो लोको यजूइषि वेद द्वे च) ॥ इति पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥

स य पपोऽम्तहृदय आकाशः ॥ तसिमिन्नयं पुरुपो सनोमथः ॥ अञ्टृतो हिरण्मयः ॥ अन्तरेण ताळुके ॥ य एप खन इवावलम्बते ॥ सेन्द्रयोनिः ॥ यत्रासी केशान्तो विवर्तेते ॥ व्यपोह्य शीर्षकपाले ॥ सूरित्यक्षी प्रतितिष्ठति ॥ शुच इति वायो ॥ १ ॥ खुवरित्यादित्ये ॥ सह इति ब्रह्मणि ॥ आझोति स्वारा- ज्यस्‌ ॥ आज्लोति मनसस्पतिख ॥ वावपतिश्चक्षुष्पतिः ॥ श्रोत्रपतिविज्ञान- पतिः | एतत्ततो अवति ॥ आकाझशारीरं ब्रह्म ॥ सत्यात्मध्राणाराम मन आन- नदया ॥ शान्तिसञ्चद्धमद्धतस्‌ ॥ इति प्राचीचयोग्योपास्य ॥ २ ॥ ( वाया- सुतसेकं च) ॥ इति पछोऽनुवाकः ॥ ६ ॥

श्चव्यस्त he ब्तरहिरा La ५.

पुथिव्यन्तरिक्षं थोर्दिशो$वान्तरदिद्याः १ अस्निवायुरादितयश्चन्द्रमा नक्ष- द्राणि ॥ आप ओपधयो वनस्पतय आकाश आत्मा ॥ इत्यघिसूतस्‌ ॥ अ- थाध्यास्मस्‌ ॥ आणो व्यानोऽपान उदनः समानः ॥ चक्षः श्रोत्रं मनो वाळ त्वळू ॥ चसे साइख< खाचास्थिसजा ॥ पुतदधिचिधरय ऋषिरवोचत्‌॥ पाळू वा इद्र सर्व ॥ पाक्ेनेव पाझर स्ट्रणोतीति ॥ ३ ॥ (सर्वमेक च) ॥ इति ससमोड्युवाकः ॥ ७॥

ओमिति ब्रह्म ॥ ओमिदीदशसरबर्‌ ॥ ओमिस्येतदनुकूतिहस्म वा अप्योश्रा- बयेत्याश्रावयन्ति ॥ ओधिति सामानि गायन्ति ॥ ओश्शोमिति शास्त्राणि शब्सन्ति ॥ ओसित्यध्वद्षुः भतिंगर॑ पतिशुणाति ॥ ओमिति बह्मा सौति ॥ ओसमिलदमिहोन्रमचुजानातिं ॥ ओसिति ब्राह्मण: ग्रवद्ष्यज्ञाह बह्मोपासवा- नीति ॥ त्रक्मचोपाभोति ॥ १ ॥ (दश) ॥ इत्यष्टमोऽडुवाकः ॥ < ॥

ऋते च स्वाध्यायप्रवचने च ॥ सत्यं च स्वाध्यायप्रवचने च ॥ तपश्च खाध्यायप्रवचने च ॥ दमश्च स्वाध्यायभवचने च ॥ शमश्च स्वाध्यायप्रवचने च ॥ अश्नयश्व स्याध्यायग्रवचने 'च ॥ अभिहदोत्र च स्वाध्यायप्रवचने च ॥ अतिथयश्च स्वाध्यायप्रचचने च ॥ साघुप च स्वाध्यायप्रवचने च ॥ प्रजा च स्वाध्यायप्रवचने च । भजन स्वाध्यायप्रदाने व ॥ प्रजातिश्च स्वाध्यायप्र- बचने च ॥ सत्यभिति सतवा राथीतरः ॥ तप इति तपो निलय; पोददिः- घट: ॥ ख्वाध्यायप्रवचने पुवेति बाको मौद्गल्यः ॥ तद्धि तपस्तद्धि तपः ॥६॥ (अजा च स्वाध्यायप्रबंचने च पद्‌ च) ॥ इति नवसोड्युवाक; ॥ ६ ॥

२२ इशाइुपनिषत्सु-

अहं वृक्षय्य रेरिव ॥ कीर्ति: एं गिरेरिव ॥ ऊर्ध्वपवित्रो वाजिनीच- स्वस्रतमस्मि ॥ द्रविण सवचसस्‌ ॥ सुमेधा अश््तोक्षितः ॥ इति त्रिश- कोर्चेदाचुचचनस्‌ ॥ १ ॥ (अहईषट्‌ ) ॥ इति दशमोऽनुवाकः ॥ १०॥

वेद्सनूच्याचार्यो न्तेवासिनमलुशास्ति ॥ सत्यं बद्‌ ॥ धर्स चर ॥ स्वाध्या- यान्मा प्रमदः ॥ आचायाय प्रियं धनसाहत्य प्रजातन्तुं सा व्यवच्छेत्सी: ॥ सत्यान्न प्रसद्तिव्यम्‌ ॥ धसोन्न प्रमदितव्यम्‌ ॥ कुशलान्न प्रसद्तिव्यस्‌ ॥ भूले न प्रसदितव्यम्‌॥ स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न म्रमदितव्यस्‌ ॥ १ ॥ देव- ` पित॒कायाभ्याँ न प्रमदितव्यम्‌ ॥ मातृदेवो भव ॥ पितृदेचो भव ॥ आचाये- देवो भव ॥ अधितिदेवो भव ॥ यान्यनवद्यानि कर्साणि ॥ तानि सेवित- व्यानि.॥ नो इतराणि ॥ यान्यस्माकर सुचरितानि ॥ तानि स्वयो पास्यानि' ॥२॥ नो इतराणि॥ ये केचासच्छयाईसो ब्राह्मणाः ॥ तेषां त्वयाऽऽसने न प्रशसितव्यम्‌ ॥ श्रद्धया देयस्‌ ॥ अश्रद्धया देयस्‌॥ श्रिया देयस्‌ ॥ ह्रिया देयस्‌॥ भिया देयस्‌ ॥ संबिदा देयम्‌ ॥ अथ यदि ते कसेचिचिकित्सा चा वृत्तविचिकित्सा वा स्यात्‌ ॥ ३ ॥ ये तत्र बाह्मणाः संसर्शिनः ॥ युक्ता आयुक्ताः ॥ अलक्षा घर्मेकामाः स्युः ॥ यथा ते तत्र वर्तेरन्‌ ॥ तथा तत्र बर्तेथाः ॥ अथाभ्याख्यातेषु ॥ ये तत्र बाह्मणाः संमार्शन: ॥ युक्ता आयुक्ताः ॥ अलूक्षा घसैकामाः स्युः ॥ यथा ते तेएु चर्तेरन्‌ ॥ तथा तेषु वतथाः ॥ एप आदेशः ॥ एप उपदेशः ॥ एपा चेदोपनिपत्‌ ॥ एतदजुशासनस्‌ ॥ एवसु- पासितव्यस्‌ ॥ एवसु चतडुपास्यम्‌ ॥ ४ ॥ (स्वाध्यायप्रचचनास्यां न ग्रस- दितब्यं तानि व्वयोपास्यानि खात्तेपु वर्तेरन्‌ सत्त च) ॥ इलेकाद- शो$नुवाकः ॥ ११ ॥

दां चो सित्रः दो वर्णः ॥ शं नो भवत्वयसा ॥ श न इन्द्रो बृहस्पतिः ॥ बं नो विष्णुररुक्रसः ॥ नसो ब्रह्मणे ॥ नमस्ते वायो ॥ त्वमेव प्रयक्ष ब्रह्मासि ॥ स्वासेच प्रत्यक्षं ्रह्माचादिपस्‌ ॥ ऋतसवादिपस्‌ ॥ सत्यमचादि- एस्‌ ॥ तन्मामावीत्‌ ॥ तद्वक्तारमाचीत्‌ ॥ आवीन्मास्‌ ॥ आवीद्वद्वारम्‌ ॥ ३ ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्ति: ॥ (सत्यसवादिपं पञ्च च) ॥ इति द्वा- दशोडनुवाकः ॥ १२॥

हं नः शीक्षाई सह नो यरछन्दर्सां भूः स॒ यः एथिव्योसित्यृतं चाहं चेदसन्‌च्य झं नो दादा ॥ १२ ॥ झं नो मह इत्यादित्यो नो इतराणि न्रयोचिश्शातिः ॥ २३ ॥ ॐ द नो मित्रः झं वरुण; | दां नो भवत्वयेसा ॥ न इन्द्रो बृहस्पतिः ॥ श नो चिप्णुद्दक्रस; ॥ नसो घह्मणे ॥ नमस्ते [यो ॥ स्वसेच प्रत्यक्षं ब्रहासि ॥ स्वासेच भत्यक्ष ब्रह्म चदिप्यासि ॥ नतं

NAN,

तैत्तिरीयोपनिषत्‌ ॥ ७ ॥ २ ३

चाँदेप्यासि ॥ सत्यं वदिष्यामि ॥ तन्मामवतु ॥तद्वक्तारमचठु ॥ अवतु साम्‌ ॥ अवतु वक्तारम्‌ ॥ ॐ आन्तिः शान्तिः शान्ति; ॥ इति शिक्षाध्यायः प्रथमा वल्ली ॥ १ ॥

अथ ब्रह्मानन्द्बळी ॥ २ ॥

ॐ सह नाववतु ॥ सह नौ सुनक्त ॥ सह वीर्य करवावहे ॥ तेजस्वि- नावधीतमस्तु सा विद्विपावहे ॥ ॐ झान्तिः झान्तिः शान्तिः ॥

ॐ# ब्रह्मविदाप्नोति परस्‌ ॥ तदेपाऽभ्युत््ता ॥ सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म ॥ यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन्‌ ॥ सोऽश्च॒ते सर्वान्‌ कामान्‌ सह ब्रह्मणा ब्रिपश्चितेति ॥ तस्माद्वा प॒तस्मादात्मन आकादाः संभूतः ॥ आकाशाद्वायुः ॥ वायोरसिः ॥ अभेरापः ॥ अत्यः एथिदी ॥ पृथिव्या ओपधयः ॥ ओपधी- भ्योऽन्नस्‌ ॥ अन्नात्पुरुप: ॥ स चा एप पुरुपोऽन्नरखमयः ॥ तस्येदमेव शिरः॥ अयं दक्षिणः पक्षः ॥ अयसुत्तरः पक्षः ॥ अयमात्मा ॥ इद्‌ पुच्छं प्रतिष्ठा ॥ तद्प्येप छोको भवति ॥ इति ग्रथमोऽचुवाकः ॥ १ ॥ _

अच्नाद्वै प्रजा: प्रजायन्ते ॥ याः काश्च एधिवीशश्चिताः ॥ अथो अन्नेनेव जीवन्ति ॥ अैनदपियन्त्यम्ततः ॥ अन्नशहि सूतानां अ्येष्ठम्‌ ॥ तस्मात्सवी- पधसुच्यते ॥ सर्च वे तेऽन्नमाझुवन्ति ॥ येऽन्नं ्र्मोपासते ॥ अन्नशहि भू: तानां ज्येष्ठम्‌ ॥ तस्मात्सवोंपधसुच्यते ॥ अन्नारूतानि जायन्ते ॥ जाता- न्यञ्चेन वर्धन्ते ॥ अद्यतेऽत्ति च भूतानि तस्मादन्नं तदुच्यत इति ॥ तस्माद्वा णतस्मादुन्नरसमयात्‌ ॥ अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमथः ॥ तेनेप पूर्णः ॥ स वा पप पुद्पचिध एव ॥ तस्य पुरुपविधतास्‌ ॥ अन्वयं पुरुपदिधः ॥ तस्य प्राण एव शिरः ॥ व्यानो दक्षिणः पक्षः ॥ अपान उत्तरः पक्षः ॥ आकाश आत्मा ॥ पृथिवी पुच्छं प्रतिष्टा ॥ तदप्येप छोको अवति ॥ इति द्वितीयोऽचुवाकः ॥ २॥

ग्राणं देवा अचु प्राणन्ति ॥ सचुप्याः पशवश्च ये ॥ प्राणो हि सूताना- मायुः ॥ तस्मास्सर्वा्ुपसुच्यते ॥ सर्वमेव त आयुर्यन्ति ॥ ये प्राण ब्रह्मोपा- सते ॥ प्राणो हि भूतानामायुः ॥ तस्मात्सवाचुपसुच्यत इति ॥ तस्यप एव शारीर आत्मा ॥ यः पूर्वेख ॥ तस्माद्वा एतस्मात्प्राणमयात्‌ ॥ अन्योऽन्तर आत्मा सनोसयः ॥ तेनेप पूर्णः ॥ स वा एप पुरुपचिध एव ॥ तस्य पुरुप- निघतास्‌ ॥ अन्वयं पुरुषविधः ॥ तस्य यजुरेव शिरः ॥ ऋग दक्षिणः पक्षः ॥ सामोत्तरः पक्षः ॥ आदेश आत्मा ॥ अथर्वाङ्गिरसः पुच्छ प्रतिष्ठा ॥ तदप्येप शोको भवति ॥ इति तृतीयोऽचुदाकः ॥ ३ ॥

यतो वाचो निव्येन्ते ॥ अप्राप्य मनसा सह ॥ आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्‌॥ न विसेति कदाचनेति ॥ तस्यैष एव शारीर आत्मा ॥ यः पूर्वस्य ॥ तस्माद्वा

२४ इच्ञाहुपनियत्खु-

एतसान्मनोसयात्‌ ॥ अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः ॥ तेनैष पूर्णः ॥ सवा एष पुरुपबिध एव ॥ तस्य युरुषविधताल्‌ ॥ अन्वयं पुरुपविधः ॥ तस्य अद्धेद शिरः ॥ ऋतं दक्षिण: पक्षः ॥ सल्ञ्चचरः पक्षः ॥ योग आत्मा ॥ सहः पुच्छं अति ॥ तउप्येय छोको भवति ॥ इति चतुर्थोऽनुचाकः ॥ ४ ॥ बिज्ञान यज्ञं तनुते ॥ कर्माणि तजुतेडपि च ॥ विज्ञानं देवाः सर्वे ॥ बह ज्येउसुपासते ॥ बिज्ञान बह्म चेद्वेद ॥ तस्माचेन्न प्रसाथति ॥ शरीरे पाप्मनो हित्वा ॥ सर्वान्कासान्समञ्चुत इति ॥ तस्यैप एव झारीर आत्मा ॥ यः पू- बैस्य ॥ तस्माद्दा एतस्राद्विहानमयात्‌ ॥ अन्योऽन्तर आत्मानन्दसयः ॥ तेनेण पूणे: ॥ स दा एष पुरुषविध एवं ॥ तस्य पुरुषविधताय ॥ अन्वयं पुरुष- दिधः ॥ सस्य म्रियसेच शिरः ॥ सोदो दक्षिणः पक्षः ॥ प्रमोद उत्तरः पक्षः॥ आनन्द आत्मा ॥ ब्रह्म पुच्छ प्रतिष्ठा ॥ तदप्येष छोको भवति ॥ इति पञ्च- सोऽझुवाकः ॥ ७ ॥ असश्चेत स अयति ॥ असन्नह्ेति चेद चेत्‌ ॥ अस्ति बह्मेति चेद्वेद ॥ सन्त- ' सेनं ततो निडुरिति ॥ तस्यैष एव झारीर आत्मा ॥ यः पूर्वस्य ॥ अथातोऽलु- अश्षा: ॥ उताविद्वानसुं रोकं प्रेत्य ॥ कश्च न गच्छती ३ ॥ आहो विद्वानु लोकं मेत्य ॥ कश्चित्ससक्षुता ३ उ ॥ सोञ्कासयत ॥ बहु स्यां प्रजायेयेति ॥ स तपोऽतप्यत ॥ स तपरूल्वा ॥ इद्‌श खर्वसच्जत ॥ यदिदं किच ॥ त- स्सूट्टा ॥ तदेवाजुप्राविशत्‌ ॥ तदजुप्रविश्य ॥ सञ्च त्यञ्चाभवत्‌ ॥ निरस्त चा- निरुक्त च ॥ निळयचं चानिलयनं च ॥ विज्ञानं चाविज्ञानं च ॥ सलं वाळूत " थे ॥ सलभभवत्‌ ॥ यदिदं किंच ॥ तत्सत्यसित्याचक्षते ॥ तदप्येर छोको अचति ॥ इति एष्टोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ | असद्वा इदमग्र आसीत्‌ ॥ ततो दे सदजायत ॥ तदात्मान€ स्वरयसळु- एत ॥ तस्मात्तत्युक्तसुच्यत इति ॥ यद्वेतत्सुकृतर्‌ ॥ रसो चे खः ॥ रस झो- वाद छव्ध्वानन्दी अवति ॥ को झेवाच्यात्कः ग्राण्यात्‌ ॥ यदेप आकाश आ- नन्दो च स्यात्‌ ॥ एप होवानन्दयात्ति ॥ यदा शेवेष एतस्मिग्रद्ृ्येऽनासम्थेऽ- निएच्धेऽनिरचनेऽभयं मतिएां चिन्द्ते॥ अथ सोऽभयं गतो भवति ॥ थदा झेदेय पुतर्मिशुद्रमन्तरं छुदते॥ अथ तस्य अयं भवति ॥ तत्त्वेव सय लि- पो स्चाचस्य ॥ तदप्येए कोको अवति ॥ इति सक्षसोऽडुचाकः ॥ ७ ॥ सीषाऽसाद्वातः पचते ॥ सीपोदेति सूर्यः ॥ भीपाऽस्यादश्चिश्रेन्द्रश्च ॥ प्युनावात पञ्चस ति र] खेया5 ऽगेन्द्स्य मीसाश्ला सचति ॥ युवा स्यात्सा'छु युवाच्यायक: ॥ आशिष्टो दृढिष्ठो बलिः ॥ तस्थेयं एथिवी सर्वा बिसय २ जात ॥ स रका साबुप आनन्द: ॥ ते ये शतं साजुपा आनन्दा: ॥ स च

का सञुप्ययन्धर्वाणामानन्दुः ॥ ओत्नियस्य चाकामहतस्य ॥ ते थे शर्त

८४]

८५ ४

८७

“३

चेततिरीयोपनिषत्‌ ॥ ७ ॥ २५

सजुण्यगन्धवीणासानन्दाः ॥ स एको देवगन्धर्वांणासानन्दः ॥ श्रोत्रियसथ चाकासहतस्थ ॥ ते ये शतं देवगन्धर्वाणामानन्दाः ॥ स॒ एकः पिठ्णां चिर- लोकलोकानासानन्दः ॥ ओजियस्य चाकामहतस्य ॥ ते ये श्तं पिदुणां चिर- छोकलोकानामानन्दाः ॥ स एक आजानजानां देवानासानन्दः ॥ श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ॥ ते ये शतमाजानजानां देवानामानन्दाः ॥ स॒ पुकः कसे दे- चानां देवानासाजन्दः ॥ ये कर्सेणा देवाचपियन्ति ॥ श्रोन्षियस्य चाकासह- तस्य ॥ ते ये शतं कर्मदेवानां देवानामानन्दाः ॥ स एको देवानामानन्दः ॥ शोत्रियस्य चाकामहतस्य ॥ ते ये शतं देवानामानन्दाः ॥ ख एक इन्द्रखा- नन्दः ॥ श्रोत्रियस्य चाकासहतस्य ॥ ते ये शतमिन्द्रस्यानन्दाः॥ स एको बृह- स्पतेरानन्दः ॥ श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ॥ ते ये शत बृहस्पतेरानन्दाः ॥ ल पुकः अजापतेरानन्दः ॥ शोत्रियस्य चाकामहतस्य ॥ ते ये शातं गजापतेरानन्दाः ॥ स एको ्रह्मण. आनन्दः ॥ श्रोन्नियस्य चाकामहतस्य ॥ स यश्चायं पुरुपे ॥ यश्चासाचादित्ये ॥ स पुकः ॥ स थ एवंवित्‌ ॥ अस्माछ्ो- कास्मेत्य ॥ एतमन्नमयमात्मानसुपसंक्रासति ॥ पुतं आणमयमात्मानसुपसंक्रा- अति ॥ एतं सनोसयमात्मानसुपसंक्रामति ॥ पुत विज्ञानसयसात्मानसुपसं- क्रामति ॥ पुतमानन्दमयसात्मानसुपसंक्रामति ॥ तदप्येष छोको भवति ॥ इत्यष्टमोऽनुवाकः ॥८॥

यदी वाचो निवसन्ते ॥ अप्राप्य मनसा सह ॥ आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान ॥ न्‌ विसेति कुतश्चनेति ॥ एव<ह वाव न तपति किमह साधु नाकरवम्‌ ॥ क्वेमहं पापमकरवसिति ॥ ख य पुव विद्वानेते आस्मानई स्पृणुते ॥ उभे केवेष एते आत्मान€ सुट्रणुते ॥ य एवं चेद्‌ ॥ इत्युपनिपत्‌ ॥ इति नवमो- झझुचाकः ॥ ९ ॥

ब्रहविदिद्सयमिदमेकबिश्शतिरज्ञादुक्नरससयाव्माणो व्यानोऽपान आ- काळ: प्रथित्री पुच्छर पड्िंशतिः प्रारण यजुऋऋर सामादेशोऽथवाङ्गिरसः पुच्छं द्वाचिश्शतिर्येतः श्रद्धसे<सत्ययोगो सहोज्टादश विज्ञानं प्रिय सोद्‌ः प्रमोद आनन्दो नहमएुच्छं द्वाविश्शतिरसन्नेवाथाष्टाविश्शतिरसत्पोडश भी- पास्मान्माजुषो सहुष्यगन्धवोणां देवगन्धर्वाणा पिनुणां चिरलोकलोकाना- साजाचाना कमेदेवानां ये कमेणा देवानामिन्द्रस्य बृहस्पतेः प्रजापतेत्रे- हाणः ॥ स यश्च संग्रासलेकपञ्चाशद्यतः कुतञ्व नेतसेकादश नव ब्ह्मविद्य एवं चेदेत्युपनिपत्‌ ऐ

कै बीर्य बर

सह नाचवतु ७ सह नो सुन्तु ॥ सह चीय करवावह ॥ लेजस्त्रिनावधी-

तमस्तु मा विद्विपावहे ॥ ४ शान्ति: शान्तिः शान्तिः ॥ इति त्रह्मानत्दवल्ली ॥२॥ -

२६ इंशाशपनिषत्सु- अथ सृशुवछी ॥ ३॥

हरि: ॥ सह नाववतु ॥ सह नौ सुनक्तु ॥ सह वीर्यं करवावहे ॥ ते- जस्विनावधीतमस्तु मा विद्विपावहे ॥ ॐ झान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

खुणुवै वारणिः ॥ वरुणं पितरसुपससार ॥ अधीहि भगवो ब्रह्मेति ॥ तस्मा एतत्प्रोवाच ॥ अन्नं प्राणं चक्षुः श्रोत्रं सनो वाचमिति ॥ त€ होवाच ॥ यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते ॥ थेन जातानि जीचन्ति ॥ यत्प्रयन्त्यसि- संविशन्ति ॥ तद्विजिज्ञासस्व ॥ तन्नक्षेति॥ स तपोऽत्तप्यत ॥ स तपस्तइचा ॥ इति प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥

अन्न ब्रह्मेति व्यजानात्‌ ॥ अन्नाज्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते ॥ अन्नेन जातानि जीवन्ति ॥ अन्नं प्रयन्त्यसिसंचिशन्तीति ॥ तद्विज्ञाय ॥ पुनरेव चरणं पितरमुपससार ॥ अधीहि भगवो बहति ॥ तशहोचाच॥ तपसा बह निजिज्ञास- स्व ॥ तपो व्रह्मति ॥ स तपोऽतप्यत ॥ स तपस्तरवा॥ इति द्वितीयोऽनुचाकः॥ २॥

प्राणो ब्रह्मेति व्यजानात्‌ ॥ प्राणाज्येव खहिवसानि सूताचि जायन्ते ॥ प्राणेन जातानि जीवन्ति ॥ प्राणं प्रयन्त्यभिसं विशन्तीति ॥ तद्विहाय ॥ पुनरेव चरणं पितरञुपससार ॥ अधी हि भगवो ब्रह्मि ॥ तश्होचाच ॥ तपसा त्रह्म चिजिज्ञास- स्व॥ तपो ब्रह्मेति ॥ स तपोऽतप्यत ॥ स तपस्तध्चा ॥ इति ठृतीयोऽलुवाकः॥ ३॥

मनो ब्रह्मेति व्यजानात्‌ ॥ मनसो झेन खल्विमानि भूतानि जायन्ते ॥ सना जातानि जीवन्ति ॥ सनः गयन्त्यसिसंविशन्तीति ॥ तद्विज्ञाय ॥ युत- रेव वरुणं पितरसुपससार ॥ अधीहि भगवो बहति ॥ तश्होचाच ॥ उपसा अह्य विजिज्ञासस्त ॥ तपो ब्रह्मेति ॥ स तपोऽतप्यत ॥ स तपस्तशत्रा ॥ इति चतुथोऽनुवाकः ॥ ४ ॥

विज्ञान ब्रह्मेति व्यजानात्‌ ॥ विज्ञानाज्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते॥ विज्ञानेन जातानि जीवन्ति ॥ विज्ञान अयन्त्यसिसंचिञन्तीति.॥ तद्विज्ञाय घुनरेद वरुणं पितरसुपससार ॥ अधीहि अगवो ब्रह्मेति ॥ तश्होचाच ॥ त- पसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व ॥ तपो ब्रह्मति ॥ स तपोऽतप्यत ॥ स॒ तपस्तहा ॥ इति पञ्चसोऽनुचाकः ॥ ५ ॥ |

आनन्दो बह्मेति व्यजानात्‌ ॥ भानन्दाञ्चेव खल्विमानि भूतानि जा- यन्ते ॥ आनन्देन जातानि जीवन्ति ॥ आनन्द अयन्त्यसिसंचिञ्ञन्तीत्ति ॥ सपा आयबी वारुणी बिद्या ॥ परमे ब्योसन्‌ प्रतिष्ठिता ॥ य एव्र चेद्‌ प्रति- ` तिति ॥ अन्नवानच्चादो अवति ॥ महान्भवति अजया पञुसिर्बहाचच्चसेन ॥ महान्कोत्या ॥ इति पष्ठोऽनुचाकः ॥ ६॥

अन्न न जिल्ययात्‌ ॥ तङ्गतस्र ॥ प्राणो दा अचस ॥ शरीरमचादरू ॥ प्राणे

तेत्तिरोयोपनिपत्‌ ॥७॥ २७

शरीरं प्रतिष्ठितम्‌ ॥ शरीरे ग्राणः प्रतिष्टितः ॥ तदेतदन्नमन्ने अतिछितस्‌ ॥स य एतदन्नसन्ने प्रतिष्ठित चेद्‌ प्रतितिष्ठति॥ अन्नवानन्नादो भवति ॥ महान्‌ भवति प्रजया पजुरिग्रद्ववचेसेन ॥ सहान कोत्या ॥ इति सस्तमोञ्युवाकः ॥ ७ ॥

अन्नं न परिचक्षीत ॥ त्तम्‌ ॥ आपो वा अन्नस्‌ ॥ ज्योतिरन्नादस्‌ ॥ अप्सु ज्योतिः प्रतिष्ठितस्‌ ॥ ज्योतिष्यापः प्रतिष्ठिताः ॥ तदेतदक्षसन्ने प्रति- 'टितस्‌ ॥ स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठित वेद अतितिष्ठति ॥ अञ्नवानन्नादो भ- चति ॥ महान्भवति प्रजया पशुमित्रह्मवचसेन ॥ महान्कीत्यों ॥ इत्यट्ट- सोऽनुचाकः ॥ ८ ॥

अन्नं वहु कुर्वीच ॥ त्रस्‌ ॥ एथिवी वा अन्नम्‌ ॥ आकाशोअ्चादः ॥ पृथिव्यामाकाशः प्रतिष्ठितः ॥ आकाशे एथिवी अतिष्ठिता ॥ तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्टितम्‌ ॥ स॒ य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठित वेद प्रतितिष्ठति ॥. अन्नवानन्नादो सवति ॥ सहान्भवति प्रजया पझुभिब्रह्मचचसेन ॥ महान्कीत्यां ॥ इति नव- सोऽलुवाकः ॥ ९ ॥

न कंचन वसतो प्रत्याचक्षीत ॥ तन्तस्‌ ॥ तस्माद्यया कया च विधया बहन प्रामयात्‌ ॥ अराध्यस्मा अन्नमित्याचक्षते ॥ एतद्वै सुखतो$5न्न< राद्धस्‌॥ सुखतो समा अन्न राध्यते ॥ पुतद्वै सध्यतोऽच्नई राद्धस्‌ ॥ मध्यतोऽस्मा अन्न राध्यते ॥ एतद्वा अन्ततोऽन्नश राद्धम्‌ ॥ अन्ततोऽस्मा अन्न राध्यते ॥ ९॥ य एदं वेद ॥ क्षेम इति वाचि ॥ योयक्षेस इति प्राणापानयोः ॥ केति इस्तयोः ॥ गतिरिति पादयोः ॥ चिसुक्तिरिति पायो ॥ इति सानुपीः समाज्ञाः ॥ अथ देवीः ॥ तृस्तिरिति वृष्टी ॥ बलमिति चिथुति॥ २ ॥ यश इति पझुषु ॥ ज्योतिरिति नक्षत्रेषु ॥ प्रजातिरखतमानन्दु इत्युपस्थे ॥ सर्चे- भित्याकारों ॥ तत्मतिष्ठेत्युपासीत ॥ प्रतिष्ठावान्‌ भवति ॥ तन्मह इत्युपा- सीत ॥ सहान अवति ॥ तन्मन इत्युपासीत ॥ मानवान्‌ सचति ॥ ३॥ तन्नम इत्युपासीत ॥ नम्यम्तेऽस्े कामाः ॥ तह्रहेत्युपासीत ॥ ब्रह्मवाच्‌ सवति ॥ तद्ठहाणः परिमर इत्युपासीत ॥ पर्येनं स्रियन्ते द्विषन्तः सपल्लाः ॥ परि येऽप्रिया आतृव्याः ॥ स यश्चायं पुरुषे ॥ यश्चासावादित्ये ॥ स॒ एकः ॥ ४ ॥ स य एवंयित्‌ ॥ अस्माल्लोकाठोस ॥ एतसञ्मयमास्मानसुपसंकरम्य ॥ एतं भ्राणमयसात्मानखुयसंक्रस्य ॥ पुतं जनोसयमातमानसुपसंक्रम्य ॥ पुतं दिज्ञानमयमात्सानसुपसंक्ररथ ॥ एतमानन्द्मयसात्मानसुपसंकरस्य ॥ इसा- छोकान्कामाच्ी कामरूप्यचुसंचरच्त ॥ एतत्सास गायन्नाते॥ हा ३ घु हा ३ बु हा ३ छु ॥ ५ ॥ जहमन्नमहमचमहमज्षम्‌ ॥ अहमज्ञादो २ 5हमन्नादो २ ऽइसञ्जाद्‌ः ॥ अहर छोकङ्दह<छोकछृदहईक्ञोकत्‌॥ अहमासं प्रथमजा ऋता ३ स्य ॥ पूर्व देचेस्योञ्युतख ना ३ भायि ॥ थो जा दुदाति स इदेश

२८ शेशायुपनिपत्सु-

सा ३ वाः ॥ अहृसञ्चसन्नसदुन्तमा ३ झि ॥ अहं विश्वं सुदनसभ्यभवां ३ ॥ सुबर्णज्योतीः ॥ य एवं वेद ॥ इत्युपनिषत्‌ ॥ ६ ॥ ( राध्यते चिद्युति सान- वान्भवत्येको हा ३ डु य एवं चेदेक च) ॥ इति दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥

शुगुखस्म्रै यतो विशल्ति तद्विजिज्ञासस्व सन्नयोद्शाज्न ग्राण मनो विज्ञानमिति विज्ञाय तं तपसा द्वादश द्वादशानन्द इति सैपा दशा न निन्द्यात्‌ आणः झरीरमन्नं न परिचक्षीतापो ज्योतिरञ्चे वहु कुर्वीत परथि व्यामाकाश एकादशकादश ॥ न कचनकषष्टिरेकान्नविश्शतिरेकाज्विश्शति: ॥ सह नाववतु ॥ सह ना भुनक्तु ॥ सह वीर्य करवावहे ॥ तेजल्विनावधीत- सस्तु मा चिद्विपावहे ॥ ॐ शान्ति: झान्तिः शान्ति: ॥

॥ शयुरित्युपनिवत्‌ ॥ ॥ इति व्गुवल्ली समापघता ॥ ३ ॥

शं नो सित्रः-शं वरुणः ॥ झं नो भवत्वर्यमा॥ शन इन्नरो इंहस्पतिः ॥ शं नो विष्णुरुरुक्रमः ॥ नमो ब्रह्मणे नसस्ते वायो ॥ त्वसेव अत्यक्षं ्रहमा- ससि ॥ त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि ॥ ऋतं वदिण्याचि ॥ सल वदिष्या- सि ॥ तन्मामवतु ॥ तद्दक्तारमवतु ॥ अवतु सास्‌ ॥ अवतु वक्तारम्‌ ॥ ४# शान्ति: दान्तिः शान्ति: ॥

॥ इति तेच्तिरीयोपनिषस्संपूर्णा ॥ ७ ॥ ॥ ॐ तत्सत्‌ ॥ ऐतरेयोपनिषत्‌ ॥ ८ ||

वाह मे सनसि अतिष्ठिता सनो से वाचि भतिष्ठितमाविशदीस एसि ॥ चेदस्य म आणीस्थः कुतं मे स्रा भहासीरनेनाधीतेचाऽहोरान्रान्संदधास्यतं वदिष्यामि सलं वदिष्यामि तन्मासदछु तद्दक्तारभव तु अवछु मामवतु वक्तारस्‌ ॥ > शान्तिः झान्तिः शान्तिः ॥

आत्मा वा इद्सेक एवाध आसीक्षान्यस्किदम भिषत्‌ स इक्षत लोकाछु सुजा इति ॥ १॥ स इसांछ्ोजानसूजत अभ्मो सरीचीसैरमापोऽदोऽसभः परेण दिवं द्या; अतिश्ठाउन्तरिक्ष अरीचथः ॥ एथिदी मरो था अधस्तात्ता आपः ॥ २ ॥ स इक्षतेमे डु रोका लोळपाळाचु सजा इति ॥ सोऽन्य एच उप नयस छयद ॥ ३॥ तसभ्यदपत्त्याभितक्षय झं निरमिद्यद यथाण्डं सुखाद्वाग्वाचो5सिर्नासिके निरभिचेला चासिकास्यां त्राण: ॥ आणा- दाजुरक्षिणी निरमिथेतासक्षीभ्यां चकुअछुप आदिः कणो भरितः कणोभ्यां शत्रं ओन्नाहिशस््वक्किरसिय्त त्वचो छोमानि लोमभ्य जोषधि- वनस्पतयो दृदयं निरभिघत इुनृयाम्भनो बवसक्षन्टमा नाभिर्निर सिरु

ऐतरेयोपनिपत्‌ ॥ ८ ॥ २९

नाभ्या अपानोच्पानान्सत्युः शिक्ष निरभिद्यत शिश्वाद्वेतो रेतस आपः ॥४॥ इति प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ ता एता देवताः रुष्टा अस्मिन्महत्यर्णचे प्राप” तंतमदानापिपासाभ्यामन्वार्जत्‌ ता एनसघुवन्नायतन नः प्रजानीहि यस्मि- न्प्रतिष्टिता अन्नमदामेति ॥ १ ॥ ताभ्यो गामानयत्ता अब्रुवन्न वे नोऽयमल- मिति ॥ ताभ्योऽश्वमानयत्ता अद्ठुवन्न व नोऽयमलमिति ॥ २॥ ताभ्यः पुरुपमानयत्ता अघ्चुवन्‌ सुकृतं वतेति पुरुपो वाव सुक्तम्‌ ॥ ता अबन्नवीय- थाऽऽयतनं प्रविशतेति ॥ ३ ॥ अझिवाग्भूरवा सुखं प्राविशद्वायुः प्राणो सूत्वा नासिके ग्राविशदादित्यश्चक्लु भूस्वाऽक्षिणी प्राविशद्दिशः श्रोत्रं सूत्वा कणों प्राविशन्नोपधिवनस्पतयों लोमानि भूरवा त्वचं प्राविशंश्चन्द्रमा मनो भूत्वा हृदयं ्ाबिशन्छृत्युरपानो सूत्वा नाभिं ्राविशदापो रेतो सूत्वा शिक्ष आ्राविशन्‌ ॥ ४॥ तमशनापिपासे अन्रूतामावाभ्यामभिम्रजानीहदीति ॥ ते अब्रचीदेताखेच वां देवतास्वाभजाम्येतासु भागिन्यौ करोमीति ॥ तस्माद्य- सै कस्यै च देवतायै हविरृह्यते भागिन्यावेवास्यामशनापिपासे भवतः १५॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ २॥

स इक्षतेमे नु लोकाश्च लोकपालाश्चान्नमेभ्यः सुजा इति ॥ १ ॥ सोऽपो- भ्यतपत्‌ ताभ्यो भिऽतक्षाभ्यो सूर्तिरजायत ॥ या वे सा सूर्तिरजायताञन्नं व तत्‌ ॥ २॥ तदेतरं पराङतजिघांसत्‌ तट्ठाचा जिघृक्षत्तन्नादाक्नोद्वाचा अही- तुस्‌ ॥ स यद्वैनद्वाचाऽमग्रदैप्यदमिव्याहृत्य हैवाञ्ञमत्रप्स्यत्‌ ॥ ३ ॥ तत्प्राणे- नाजिशुक्षत्‌ तन्नाशक्कोत्प्राणन ग्रहीतुम्‌ स यद्वैनत्म्राणेनामहेप्यदभिप्राण्य हेवा- चमन्नप्स्यत्‌ ॥ ४ ॥ तच्चक्षुपाऽजिष्रक्षत्‌ तन्नाशक्कोच्चक्कपा अहीतुस्‌ ॥ स यद्धे- नचछुपाअग्रहेष्यदहु्ठा हेवान्नमत्रप्स्यत्‌ ॥ ५ ॥ तच्छोत्रेणाजिधृक्षत्‌ ॥ तन्ना- शक्तोच्छोत्रेण अहीतुम्‌ ॥ स यद्धैनच्छ्रोत्रेणा्हैष्यच्छुस्वा हैवान्नमत्रप्खत्‌ ॥ ६ ॥ तत्वचाऽजिघक्षत्‌ तन्नाशक्तोत्तचा अहीतुम्‌ ॥ स॒ यद्धैनत्वचाऽग्रहै- व्यत्स्पृष्ठा हैवान्नमन्नप्स्यत्‌ ॥ ७ ॥ तन्मनसाऽजिषुक्षत्‌ तच्चाशक्वोन्मनसा अहीतुम्‌ ॥ स यद्वैनन्मनसाऽमहैष्यय्यास्वा हेवान्नसत्रप्खत्‌ ॥ ८ ॥ तच्छिश्षे- ` नाजिघृक्षत्तन्नाशक्तोच्छिश्षेन अहीतुम्‌ ॥ स यद्धेनच्छिक्षनाम्रहैष्यद्विसज्य हेवान्न- अत्रप्खव्‌ ॥ ९॥ तदपानेनाजिषृक्षत्‌ तदावयत्‌ ॥ सेपो5न्ञस्य अहो यद्वायुर- ज्ञमायुवा एष यद्वायुः ॥१०॥ स इक्षत कथं न्विदं महते स्यादिति स इंक्षत कतरेण प्रपद्या इति ॥ स इक्षत यदि वाचाऽभिव्याहृतं यदि प्राणेनाभिप्राणितं यदि चक्षुपा दष्टं यदि श्रोत्रेण श्रुतं यदि त्वचा स्पष्ट यदि मनसा ध्यात झद्यपानेनाभ्यपानित यदि शिक्षेन विस्रष्टमथ कोऽहमिति ॥ ११॥ स एतसेव सीमानं विदाधैँतया द्वारा प्रापद्यत॥ सैषा विदृतिर्नाम द्वाखदेतन्नान्दनं तस्य त्रण आवसथाखयः खमा अयमावसथोऽयमावसथोऽयमावसथ इति ॥१२॥

३७. डशाघुपिषत्दु-'

स जातो भूतान्यभिव्येख्यत्‌ किसिहान्यं बावदिपदिति ॥ स एतभेच पुरुषं नह्य ततममपश्यदिद्सद्शेमिति ॥ १३॥ तस्मादिदन्द्रो नामेदन्द्रो हवे नास तमिदन्द्रं सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते परोक्षेण परोक्षप्रिया इंच हि देवाः परोक्षप्रिया इव हि देवाः ॥ १३ ॥ इति तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥

न इत्यतरेये द्वितीयारण्यके चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४॥ उपनिषत्सु ्रथमोऽध्यायः ॥ ५ ॥

पुरुपे ह चा अयमादितो गभो भवति ॥ यदेतन्रेतस्तदेतत्सचेभ्योऽङ्गेस्य.. स्तेजःसंभूतमात्मन्येदारमानं बिभति तद्यदा खयां सिञ्चत्ययेनज्ञनयति त- दुस्य प्रथमं जन्म ॥ १ ॥ तत्‌ खिया आत्मसूयं गच्छति यथा स्वमज्ज तथा तस्मादेनां न हिनस्ति सा5स्येतसात्मानमत्र गतं भावयति ॥ २ ॥ सा भाद- यित्री भावयितव्या भवति तं खी गर्भ विभर्ति सोऽम्र एवं ङुसारं जन्म- जोड्ये$विभावयति स यत्कुमारं जन्मनोऽेऽविभावयत्यास्माचसेद तञ्चाय-- यत्येषां लोकानां सन्तत्या एवं सन्तता हीमे छोकास्तदख द्वितीयं जन्म ॥ ३॥ सोऽस्यायमास्मा पुण्येभ्यः कर्भैभ्यः अ्रलिधीयतेऽधास्याऽयसितर आत्मा झद- कृत्यो दयोगतः मेति स इतः प्रयन्नेव पुनर्जायते तद्स्य तृतीचं जन्म ॥ ४ ॥ तहुक्तर्पिणा । गर्भेडु सन्नन्वेषासवेदमहं देवानां जनिसानि बिश्वा ॥ शातं सा युर आयसीररक्षञ्छः श्येनो जवसा निरदीयमिति गर्भ एवैतच्छयानो चासदेच एवझुचाच ॥ ५ ॥ स एवं बिंद्दानस्माच्छरीरसेदादृष्ये उस््रम्यासु- दिमिन्‌ खर्गे कोके हवाच कामानाइवाऽखतः समभवत्‌ समभवत्‌ ॥ ६॥ इति चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ इद्यैतरेयारण्यके पञ्जमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ उप निपस्सु द्वितीयोज्थ्यायः ॥ २॥

इ

शतके el

कोऽयया्मेति दयसुपास्महे कतरः स सात्मा थेन चा पर्सि येच वा झणोति येन चा गन्धानाजिघ्रति थेन वा दाचं व्याकरोति येन वा स्वाळु चाखाड च विजाबाति॥ ३ ॥ यदेतत हृदयं सनश्चेतव्‌ ॥ संज्ञानमाज्षान निशान अज्ञान सेधा ररि'तिमतियेनीचा जूतिः स्मृतिः संकल्प ऋतु रख: कामो चश . इति सर्वाण्येवेत्तानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि अचस्ति ॥ २४ य बर्ष इन्द्र एप प्रजापतिरेते सर्वे देवा इमानि च पञ्च सहाथूसानि ए- ` थिनी वायुराकाश आपो ज्योत्तीपीत्येतानीसानि च शुन्रसि्राणीन ॥ बीजा- नीतराणि चेतराणि चाण्डजानि च जाइजानि च स्वेदजानि चोद्धिजाचि चाश्वा गायः इइपा हस्तिनो यत्किचेदं प्राणि जङ्गमं च पतत्रि च यद्ध स्थावरं सर्द सताश्ञानेत्न॑ गज्ञाने प्रतिष्ठित पक्ञानेत्रो रोकः प्रज्ञा प्रतिष्ठा मानं ब्रह्म ॥ ३॥ रा यतेन गशेनात्मभासालोकाहुस्रम्यासुषिसन्‌ सगे लोके सर्वान्कासाना- स्वाड्टत: समभवत्‌ समभवत्‌ ॥ इत्योम ॥ ७ ॥ इति पञ्चमः खण्डः ॥५॥

छान्दोग्योपनिषत्‌ ॥ ९ ॥ ३१

' इत्येतरेयारण्यके पष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥ उपनिपत्सु दृतीयोऽध्याथः ॥ इ ॥ चायो मनसि अतिष्टिता सनो से वाचि प्रतिः एतमाविराचीसे एथि ॥ चेः दस्य म आणीस्थः श्रुत मे मा प्रहासीरनेनाधीतेनाऽहोरात्रान्संदघान्य बदिः ष्यालि सत्यं वदिप्यासि तन्मामचलु तद्वक्तारमवत्वदतु सामवतु वक्तारसवतु :. बक्तारस्‌ ॥ ३” शान्तिः शान्तिः शान्ति: ॥ इत्येतरेयोपनिपत्संपूणो ॥ ८ ॥ ॥ ३० तत्सत्‌ ॥

छान्दोग्योपनिषत्‌ ॥ ९ ॥

आप्यायन्तु समाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षः ओत्रसथो बलमिन्द्रियाणि च ॥ सर्वाणि सर्व ब्रह्मोपनिषद्‌ माहं ब्रह्म निराकुया भा मा ब्रह्म निराकरोदनिरा- करणमस्त्वनिराकरणं मेस्तु तदात्मनि निरते य उपनिपस्सु धर्मास्ते मयि सन्तु

ते मयि सन्तु ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः. शान्तिः ॥ ओसिव्येतदक्षर्चङ्गीथसुपासीतो सिति द्युद्वायति तस्योपव्याख्यानस्‌ ॥१॥ एपां सूतानां पृथिवी रसः पृथिव्या आपो रसोऽपामोपधयो रस ओषधीनां युरुपो रखः घुरुपस्य वाग्रसो वाच कमस ऋचः साम रसः साज्न उद्दीथो रसः ॥ २॥ स एप रसानार रसतसः परमः परा्योऽएमो य उद्गीथः ॥३॥ कतसा कतमक्कतमत्कतमत्साम कतमः कतम उद्दीथ इति विसृष्ट भवति ॥ ४ ॥ वागेवकै प्राणः सासोसित्येतदक्षरसुद्गीथस्तद्वा एतन्मिथुनं यद्वाक च ` ग्राणश्चकूं च साम च॥ ५॥ तदेतन्मिथुनसो सित्येतस्मिन्चक्षरे सश्सज्यते यदा च मिथुनो समागच्छत आपयतो व तावन्योन्यस्य कामस्‌ ॥६॥ आप- यिता ह वे कामानां भवति य एतदेवं चिद्वानक्षरयुद्ीथसुपास्ते ॥७॥ तद्वा एत- दचुज्गाक्षरं यद्धि किंचानुजानात्योमित्येव तदाहपा एव सम्रद्धियेदनुज्ञा समध- यिता ह वे कासानां अवति य पुतदेचं विद्वानक्षरसुत्रीथस्युपास्ते ॥८॥ तेनेयं त्रयी विद्या वतेते ओमिला श्रावयत्योसिति शश्खत्योमिष्युद्रायत्येतस्यवाक्षरस्यापचित्ः महिज्ञा रसेन ॥९॥ तेनोभो झुरतो यश्वेतदेवं वेद यश्च न वेद ॥ नाना तु बिद्या चाचिद्या च यदेच विद्यया करोति श्रद्धयोपनिपदा तदेव यीयवत्तरं भवतीति खल्वेतंस्यंचाक्षरस्योपच्याख्यानं सवति ॥१०॥ तृतीयस्य प्रथमः खण्डः ॥ ३॥ देवासुरा ह चे यत्र संयेतिर उभये प्राजापत्यास्तद्ध देवा उद्दीथमाजहु- रनेनेनानसिभचिष्यास इति ॥ १ ॥ ते ह नासिक्यं ग्राणुङ्गीथसुपासांच- क्रिरे तशहासुराः पाप्मना विचिधुस्तस्मात्तेनोभयं जिघ्रति सुरभि च दुर्गन्धि च पाप्मना शेष विद्धः ॥ २॥ अथ ह नाचसुदीथसुपासांचक्रिरे ताईहा- सुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तयोभर्यं वदति सत्यं चानृतं च पाप्मना ह्येषा

३२ डेशाद्युपनिषत्सु--

बिद्धः ॥ ३ ४ अथ ह चक्षुरद्रीथसुपासांचक्रिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधु- स्तस्मात्तेनो भये प्यति दशनीय॑ चादरोनीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धस्‌ ॥ ४॥ अथ ह श्रोत्नसुद्दीथसुपासांचक्रिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनो- भय श्ञणोत्ति अवणीयं चाश्रवणीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धम्‌ ॥ ५ ॥ अथ ह सन उद्गीथमुपासांचक्रिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभय< संक- व्पयते संकडपनीयं चासँकडपनीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धम्‌ ॥ ६॥ अथ ह य पुवायं सुख्यः ग्राणस्तसुङ्गीथसुपासांचक्रिरे तशहासुरा ऋत्वा चिदृध्वंसुय- थाइमानमाखणसूत्वा चिध्वशसेत्‌ ॥ ७ ॥ एवं यथाइमानमाखणरूत्वा चिभ्व*- सत एव हैव स विध्व सते य एवंविदि पापं कामयते यश्चेनमसिदासति स एपो5इसाखणः ॥ ८ ॥ नेवैतेन सुरभि न दुर्गन्धि विजानात्यपहतपाप्मा हेप तेन यदक्षाति यत्पिवति तेनेतरान्‌ प्राणानवत्येतसु एवान्ततोऽचिर्वो- स्क्रामति व्याददात्येवान्तत इति ॥ ९ ॥ त£हाक्षिरा उद्दोधसुपासांचक्रे एवा- ङ्गिरस॑ मन्यतेऽङ्गानां यद्रसः ॥ १० ॥ तेन तह दुहस्पतिरुद्दीथमुपासांचक्र एतसु एव बृहस्पति मन्यते वारिघ वृहती तस्या एप पतिः ॥ ३१ ॥ तेन तश्हायास्य उद्गीथमुपासांचक्र एतसु एवायास्यं सन्यन्त आस्याद्यदयते ॥१२॥ तेन तशह बको दाल्भ्यो विदांचकार ॥ सह नेमिपीयानाझुङ्गाता वभूच स ह सेभ्यः कामानागायति ॥ १३॥ आयाता ह चे कामानां भवति य एतदेचं विद्वानक्षरयुद्गीथसुपास्त इत्यध्यात्मम्‌ ॥१४॥ तृतीयस्य द्वितीयः खण्डः ॥ २॥

अधाधिदेवतं य एवासो तपति तसुन्गीथसुपासीतोद्यन्वा एप प्रजाभ्य उद्गायति उद्यशस्तमोभयमपहन्त्यपहन्ता ह वे भयस्य तमसो भवति य पुवं चेद ॥ १ ॥ समान उ एवायं चासौ चोष्णोऽयसुप्णोऽसो स्वर इतीभसाच- क्षते स्वर इति प्रलास्वर इत्यसुं तस्माद्वा एतसिममसु चोङ्गीथसुपासीत ॥२॥ अथ खलु व्यानमेचोद्गीथसुपासीत यद्वै प्राणिति स प्राणो यदपानिति सो- ऽपानोऽथ यः ग्राणापानयोः सन्धिः स व्यानो यो व्यानः सा वाच्‌ तस्मा- द्प्राणन्ननपानन्वाचसभिव्याहरति ॥ ३ ॥ या वाक्सक्तेस्मा दप्राणञ्ननपानन्रूच- ससिव्याहरति यक्तेत्साम तस्मादप्राणन्ननपानन्सास गायति यत्साम स उद्गीथस्तस्माद्प्राण्चनपानञ्ुुद्ायति ॥ ४ ॥ अतो यान्यन्यानि चीर्यचन्ति क-

सणि यथाझेसेन्थनमाजेः सरणं ढस्य धनुष आयसनमप्राणन्ननपान$स्तां नि- च, २९. ०० = ७ च | करोत्यतस्य हेतोव्यानसेवोहीथसुपासीत ॥ ५ ॥ खरूद्वीथाक्षराण्युपासीतो- |

ह्वीथ इति प्राण एवोत्पराणेन ह्युत्तिष्ठति वाग्गीवांचो ह गिर इत्याचक्षते$ळं थसच्चे हीद< सर्वश स्थितम्‌ ॥ ६ ॥ द्योरेवोदन्तरिक्षं गीः एथिवी यमादित्य एवोद्वायुगीरज्िस्थ<सासदेद एवोद्यजुर्वेदो गीः ऋर्वेदस्थं ढुग्थेञ्सै चाग्दोहं पो वाचो दोहो5न्नवानन्नादों भवति य एतान्येवं विद्वानुद्दीथाक्षराण्युपास्त

sr

छान्दोग्योपनिषत्‌ ॥ ९ ॥ ३३

उद्गीथ इति ॥ ७ ॥ अथ खल्वाशीः सम्रद्धिरुपसरणानीत्यु पासीत येन साच्या स्तोष्यन्स्यात्तत्सामोपधाचेत ॥ ८.॥ यस्यारूचि ताझूच॑ यदार्षेयं तस्पि यां देवतासभिष्टोष्यन्स्यात्तां देचताझुपधाचेत्‌ ॥ ९ ॥ येन छन्दसा स्तोष्यन्स्या- त्तच्छन्द उपधावेद्येन स्तोसेन स्तोष्यमाणः स्यात्तश स्तोमसुपधाचेत्‌ ॥ १०॥ यां दिशमसिष्टोप्यन्स्यात्तां दिशसुपधाचेत्‌ ॥ ११ ॥ आत्मानमन्तत उपरृत् स्तुवीत कार्म ध्यायन्नप्रमत्तोऽभ्याशो ह यदस्पे स कामं: स्ख्येत यस्कासः स्तुवीतेति यत्कामः स्तुवीतेति ॥ १२ ॥ प्रथमस्य तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥

३मित्येतदक्षरञुङ्गीथसुपासीतोमिति ह्युद्गायति तस्यो पच्याख्यानस्‌ ॥१॥ देवा चे स्रृलोत्रिम्यतखयीं चिद्या म्राबिशशस्ते छन्दोभिरच्छादयन्यदे सिरच्छा- दयश्स्तच्छन्दसां छन्दस्त्वम्‌ ॥ २ ॥ ताचु तत्र सृत्युयथा मत्स्यसुदके परि- पझ्येदेवं पर्यपश्यदचि साम्नि यजुषि । ते चु वित्त्वोध्वी त्ररचः साञ्नो यज्जुपः स्बरसेव ग्रात्रिशन्‌ ॥ ३ ॥ यदा चा ऋरचमासोत्योसित्येवातिस्वरस्येच सा- सेव यजुरेप उ खरो यदेतदक्षरमेतदस्तसभयं तत्प्रविञ्य देवा अमृता अभया अभवन्‌ ॥ ४ ॥ स य एतदेवंबिद्वानक्षरं प्रणोत्येतरदेचाक्षरश्स्वरम- सतमभयं प्रविशति तत्मविश्य यदम्रुता देवाखद्स्रतो भवति ॥ ५ ॥ चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥

अथ खलु य उक्गीथः स अणवो यः प्रणवः स उद्गीध इत्यसो चा आदित्य उद्बीथ एप प्रणव ओमिति ह्येष खरन्नेति ॥ १ ॥ एतसु एवाहमभ्यागासिषं तस्मान्मम स्वसेकोऽसीति ह कौपीतकिः पुत्रसुवाच रञ्मीऽस्त्वं पर्योवतेया- इहवो चे ते भविप्यन्तीत्यधिदेवतस्‌ ॥ २॥ अथाध्यात्मं य पुवायं झुख्यः प्राणस्तसुङ्गीथस्ुपासीतोमिति ह्येप स्वरन्नेति ॥ ३॥ एतसु पुवाहमभ्यया- सिषं तस्मान्मम त्वमेकोऽसीति ह कोपीतकिः पुत्रमुवाच प्राणाइस्त्वं भूमा- नसमिगायताद्वहचो चे से अचिष्यन्तीति ॥ ४ ॥ अथ खलु य उन्नीयः स ग्रणचो यः प्रणचः स उद्दीथ इति होतृषदनाद्वैवापि दुरुद्दीथमनुसमाहरती- त्यनुसमाहरतीति ॥ ५ ॥ पञ्चम; खण्डः ॥ ५ ॥

इयमेवर्गञ्चिः साम तदेतदेतस्यास्रच्यष्यूढश साम तस्माइच्यध्यूड सास गीयत इयमेव साऽसिरमस्तत्साम ॥ १ ॥ अस्तरिक्षमेवग्वायुः सास तदेतदे- तस्याखच्यष्यूढध साम्‌ तस्माइच्यध्यूडश्साम रीयतेऽन्तरिक्षमेव सा वायु- रसस्तत्साम ॥ २॥ रेबगोदित्यः साम तदेतदेतस्याख्च्यष्यूढ्ं सास तस्मा- दच्यष्यूढई खास रीयते छओरेच सादित्योऽमस्तरस्राम ॥ ३॥ नक्षत्राण्यवक्‌ चन्द्रमाः सास तदेतदेतस्थारूच्यध्यूढडर साम तस्माध्च्यध्यूड< सास गीयते नक्षन्नाण्येच सा चन्द्रमा अमस्तत्साम ॥ ४॥ अथ यदेतदादित्यस्य शुक झाः सैदर्गथ यन्नीलं परः कृषणं हत्साम तदेसदेतस्यास्हच्यष्यूढ$ं सास तस्मा-

अ. उ. ३

- ३७ इशाययुपनिषत्सु-

रब्यध्यूढ< सास शीयते ॥ ५ ॥ अथ यदेवेत्दादिलस्थ छुछे भा: संघ साथ यजीळ परा कृष्ण तद्मस्तरलाभाथ य एपोडन्तरादित्ये हिरण्मयः युरुषों इ श्यते हिरण्यइसश्चुहिरण्यकेश आप्रणखात्सवे एवं सुबर्ण: ॥ ३ ॥ तस्य यथा कप्यासं घुण्डरीकसेचमक्षिणी तस्योदिति नाम स एुए सर्वभ्य: पाप्मस्य उदित उदेति इ चे सर्वेभ्यः पाप्मभ्यो य एवं चेद्‌ ॥ ७ ॥ तस्यक्‌ च साम च गेष्णो तस्ाइुङ्ीयलस्याच्चेचोङ्ीतेतस्य हि गाता स एष ये चासुष्मा- स्पराज्ो रोकास्तेपां चे्े देवकामानां चेत्यधिदेवतन्‌ ॥८॥ पएः खण्डः ॥६॥

अथाध्यात्मं वागेवळे आणः सास तदेतदेतस्यास्च्यष्यूढर सास तस्मा इच्यध्यूढर लास गीयते वागेव सा प्राणोऽमस्तत्साम ॥ १ ॥ चक्खरेवगात्मा सास सदेतदेतस्याक्ूच्यष्यूढर सास .तस्मादच्यध्यूढ< सास गीयते चक्षुरेव सात्माऽमस्तस्साम ॥ २ ॥ ओधघ्नसेबङ मनः साम तदेतदेतस्याकच्यष्यूढः सास तस्माचच्यध्यूढर सास गीयते श्रोत्रमेव सा मनोअमस्तत्यास ॥ दे ॥ अध यदेददद्णः झुछ् भाः सेवर्गथ यज्चीछ परः कृष्ण तस्सा तदेत ेतस्या सच्यध्यूठश्याम तस्यादच्यभ्यूढश खाम गीयते अथ यढेवेतदक्ष्ण: झुछ भाः सेव साइथ यञ्जीलं परः कृष्ण तदसस्तत्सास ॥ ४ ॥ अथ य पुपाडन्तर- क्षिणि एुइपो इइ्यते सेवक्तेप्लाम तढुक्थ तथजुस्तद्ह्म यस्यतस्य तदेव खूप

-> >» PY

3 ईक

दृझुष्य रूपं यावसुण्य गेण्णा ता गेष्णो यज्ञाम तज्ञास ॥५॥स एषये `

चेतण्भादवीळो छोकास्तेपा चेष्टे मन्नुष्यकासानां चेति तच्च इसे वीणायां

गायन्त्येतं ते गायन्ति तस्मात्ते भयसनयः ॥ ६॥ अथ य एतदेव चिद्वा-

न्साम गायत्यभी स गायति सोऽसुनेव स एप ये चासुप्मात्पराञ्चो लोका- स्ताशश्चापोति देवकामास्ताश्थ ॥-७ ॥ अथानेनव ये चतस्मादवाञ्जो लोक शाभोति सनप्यकासाध्च तस्माद हेवंविदद्वाता ब्रयात ॥ ८ ॥ क ते क्ा- समागायानी लेए हाच कासयानस्थेष्टे य एवं बिद्ठान्सास गायति सास गा- यत्ति ॥ ९ ॥ सघन; खण्डः ॥ ७ ॥ त्रयो होहीथे कुशला बभूबुः शिलकः शालावत्यश्षकितायनो दाए्भ्यः ध्रवाइणो जेवलिरिति ते होचुरुद्दीथे च कुशलाः स्मो हन्तोद्गीथे कथां वदास इलि. ॥ ३ ॥ तथेति ह सञ्चुपविबिछुः स ह अवाहणो जवलिएवाच भगव- न्तावय्े बदला बाहाणयोवदतोचाचई श्रोप्यासीति ॥ २॥ स इ शिलकः शालावलशकफितायन दाळ्भ्यञ्ञचाच हन्त स्वा 'उच्छानीति एच्छेति होवाच ॥ ३ ॥ का साझो गतिरिति खर इति होवाच स्वरस्य का गतिरिति प्राण इति होवाच प्राणस्य का गतिरित्यज्ममिति होदाचाञ्स्य का गतिरित्याप इति

होवाच ॥ ४ ॥ अपा का शतिरिखलो लोक इति होयाचासुष्य लोकस्य का |

पातारात न श्या गकस !तानयादाति हमाल स्वग चय खक ९ सामाशिसे-

~

छन्दोंग्योपनियय्‌ ॥ ९ ॥ ३५

`

स्थापयासः खर्गसश्खायर डि सामेति ॥ ५ ॥ तर ह शिकः शाछावलक्ने- कितायंचं दालम्यछुवाचाम्रतिष्ठितं चे किळ ते दालभ्य साम यस्त्वेतहि बूया- श्सूर्था ते विपतिष्यतीति मूधा ते विपतेदिति ॥ ६ ॥ इन्ताहमेतञ्चरावत्तो येदानीति चिद्वीति होवाचाड्युष्य छोकस्य का गतिरित्ययं लोक इति होवा- चास्य छोकस्य का गत्तिरेति न अतिष्ठा लोकमतिनयेदिति होवाच प्रतिष्ठां चं लोकश सामासिस€स्थापयामः अतिए्ठासश्स्ताव९ हि सामेति ॥ ७॥ त ह प्रवाहणो जेवलिरवाचान्तवद्वे किर ते शालावत्य खास यस्त्वेतर्हि ब्रूया- न्सूधो ते चिएत्तिपष्यतीति सूर्था ते विपतेदिति हन्ताहमेतद्भयवत्तो वेदानीति विद्वीति होताच ॥ ८ ॥ अष्टमः खण्डः ॥ ८ ॥

अस्य लोकस्य का गतिरित्याकादा इति होवाच सदोणि ह चा इमानि भू- तान्याकाशादेच समुत्पद्यन्त आकाशं ग्रत्यस्तं यन्त्याका्ञो ह्येवैभ्यो ज्याया- नाकाशः परायणस्‌ ॥ १ ॥ स एप परोवरीयाचुद्वीथः स एषोऽनन्तः परोव- रोयो हास्य अवति परोवरीयसो ह लोकायति य एतदेवं विद्वान्परोवरी- याइससुद्गीथसुपास्ते ॥ २ ॥ त€हेतमतिधन्वा शौनक उदरशाण्डिल्यायो- क्रवोवाच यावत्त एन प्रजायासुद्वीथ वेदिष्यन्ते परोवरीयो हेभ्यस्तावदस्सिं- झोके जीवनं भविष्यति ॥ ३ ॥ तथासुष्मिँछोके लोक इति स य एतमेवं चिद्वाचुपास्ते परोवरीय एव हास्यास्मिँलोके जीवनं भवति तथाझुष्मिँछोके

छोक इति लोके लोक इति ॥ ४ ॥ नवस; खण्डः ॥ ९ ॥

मटचीहतेषु कुरुप्वारिक्या सह जाययोषस्तिह चाक्रायण इभ्यग्रामे प्रद्वा- णक उवास ॥ १ ॥ स हेभ्यं कुल्मापान्खादन्तं विभिक्षे तशहोवाच ॥ ने- तोऽन्ये चिद्यन्ते यञ्च ये म इम उपनिहिता इति ॥ २ ॥ एतेपां मे देहीति होवाच तानस्मे ग्रददो हन्ताचुपानमित्युच्छिष्टं चे से पीतशस्यादिति होवाच ॥ ३ ॥ न स्त्िदेतेऽप्युच्छिष्टा इति न वा अजीविष्यमिमां न खादन्निति हो- वाच कामो स उदपानमिति ॥ ४ ॥ स ह खादित्वातिरोपा्ायाया आज- हार साम्र एव सुसिक्षा बभूव तान्प्रतिगृह्य निदधौ ॥ ५॥ स ह प्रातः सं- जिहान उवाच यद्वतान्नस्य रभेमहि रभेमहि घनमात्राई राजासो यक्ष्यत समा सर्वेरात्विज्येत्ेणीतेति ॥६॥ तं जायोवाच हन्त पत इम एव कुल्माषा इति तान्खादिस्वाऽझ्रं यज्ञ विततमेयाय ॥ ७ ॥ तत्रोद्गाद्नास्तावे स्तोष्य- अाणालुपोपविवेश स ह प्रस्तोतारसुदाच ॥ <॥ प्रस्तोतयो देवता अस्ताव- गन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रस्तोष्यसि सूर्घा ते विपतिष्यतीति ॥ ९ ॥ एवसे- बोह्ातारसुवाचोद्गातयी देवतोट्रीथमन्वायत्ता ता चेदविद्वाचुद्गास्यसि सूषा ले विपतिष्यतीति ॥ १० ॥ एवमेव प्रतिहतोरखुवाच अतिहतेयों देवत!

३६ इंशाशुप निषस्सु-

प्रतिहारमन्वायत्ता तां चेद्चिद्वान्प्रतिहरिष्यसि मूघो ते विपतिष्यतीति ते इ समारतास्तूष्णीसासाचक्रिरे ॥ ११ ॥ ददामः खण्डः ॥ १० ॥ अथ हेन यजमान उचाच भगवन्तं वा अहं बिविदिपाणीत्युपस्तिरस्सि चाक्रायण इति होवाच ॥ १ ॥ स होवाच भगवन्तं वा अहमेसिः सवेरा- त्विज्ये: पंयेशिपं भगवतो चा अहमवित्त्यानच्यानवृषि ॥ २ ॥ अगवाश्स्त्वेव से सरमैंरात्विज्यरिति तथेत्यथ तल्ंथ एव समतिसृष्टाः स्तुवतां यावत्वेश्यो धनं दद्यात्तावन्सम दद्या इति तथेति ह यजमान उवाच ॥ ३ ॥ अथ इेनं प्रस्तो- तोपससाद प्रस्तोतया देवता प्रस्तावमन्वायत्ता तां चेदविदान्प्रस्तोप्यसि सूरा ते विपतिष्यतीति सा भगवानवोचस्कतमा सा देवतेति ॥ ४ ॥ प्राण इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि प्राणमेवासिसंविशन्ति प्राणस- भ्युजिहते सैपा देवता प्रस्तावमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रास्तोष्यो सू्धा ते च्यपतिप्यत्तथोक्तस्य मयेति ॥ ५ ॥ अथ हेनसुद्वातोपससादोद्वातर्या देवतो- द्रीथमन्वायत्ता तां चेदचिद्वानुद्गास्यसि सूर्धा ते विपतिष्यतीति सा भगचा- नवोचस्कतमा सा देवतेति ॥६॥ आदित्य इति होवाच सर्वाणि ह चा इमानि भूतान्यादित्यसुचेः सन्तं गायन्ति सैपा देवतोद्गीथसन्वायत्ता तां चेदविद्वा- बुदगाखो सूधो ते च्यपतिष्यत्तथोक्तस्य मयेति ॥ ७॥ अथ हेन प्रतिहतो- पससाद्‌ प्रतिहतेर्या देवता प्रतिहारसन्वायत्ता तां चेदविद्टान्प्रतिहरिष्यसि स्रूघो ते विपतिप्यतीति मा भगवानवोचत्कतमा सा देवतेति ॥ ८ ॥ अन्न- मिति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि सूतान्यन्नमेच प्रतिहरमाणानि जीवन्ति सपा देवता प्रतिहारमन्वायत्ता तां चेदचिद्वान्प्र्हरिष्यो सूधो ते व्यपति- व्यत्तथोक्तस्य मयेति तथोक्तस्य मयेति ॥ ९ ॥ एकादशाः खण्डः ॥ ११ ॥ अथातः शोव उद्दीथसद्ध वको दाइभ्यो ग्लावो चा सैत्रेयः स्वाध्यायसु- द्वव्राज ॥ १ ॥ तस्मे श्वा श्वेतः ग्राहुब भूव तमन्ये श्वान उपसमेत्योचुरन्नं नो सरगवानागायत्वशनायाम वा इति ॥ २॥ तान्होवाचेहेच सा मातरुपससी- यातेति तद्ध वको दाइभ्यो ग्लावो वा मैत्रेयः प्रतिपालयांचकार ॥ ३ ॥ ते ह यथेवेदं बहिष्पवमानेन स्तोष्यमाणाः सध्रव्धाः सपेन्तीत्येव मासरूपुस्ते ह ससुपनिइय हिँचक्ः ॥ ४ ॥ ओश्मदाश्मोंश्पिबाइ्मो१देवों वरुण: प्र- जापत्तिः सचितादन्नमिहा२हरदन्नपतेरन्नमिहाहरा२हरो३्मिति ॥ ४ ॥ द्वा दृशः खण्ड: ॥ १२ ॥ अयं वाद लोको इाउकारो वायुहांइकारश्वन्द्रमा अथकार आस्मेहका- रोऽझिरीकारः ॥ १ ॥ आदित्य ऊकारो निहच एकारो विश्वेदेवा औहोइ- कारः प्रजापतिहिकारः प्राणः खरोच्न्ञ या वाग्विराट्‌ ॥ २॥ अनिरुक्तख- योदुझस्तोभः संचरो हुंकारः ॥ ३ ॥ दुग्धेऽसे वाग्दोहं यो वाचो दोहोऽञ्च-

os

छान्दोग्योपनिषत्‌ ॥ ९ ॥ ३७

वानन्नादो भवति य गुतासेवश्साञ्चामुपनिषदे वेदोपनिषदं वेद इति ॥ ४ ॥ त्रयोदशः खण्डः ॥ १३ ॥ इति प्रथमः प्रपाठक: ॥ १ ॥

अथ द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥

ॐ समस्तस्य खलु सारा उपासनश्साधु यत्खल साधु तत्सामेत्याचक्षते यद्साधु तदसामेति ॥ १ ॥ तदुताप्याहुः सान्ननसुपागाद्ति साधुनेनसुपा- गादित्येव तदाहुरसाञ्नेनसुपागादित्यसाधुनेतसुपागादित्येच तदाहुः ॥ २॥ अथोताप्याहुः साम नो वतेति यत्साधु भवति साधु वतेत्येव तदाहुरसा- स नो वतेति यदसाघु भवत्यसाधु वतेतेच तदाहुः ॥ ३॥ स य पतदेचं विद्वान्साथु सामेत्युपास्तेऽभ्याशो ह यदेनऽ साधवो धर्मा आ च गच्छेयु- रुप च नमेयुः ॥ ४ ॥ इति प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

लोकेएु पञ्चविधशसामोपासीत पृथिवी हिंकारोऽसिः ्रस्ताचोऽन्तरिक्षसु- ढीथ आदित्यः प्रतिहारो द्यानिघनमित्यूथ्वेपु ॥ १ ॥ अधाइत्तेपु योहिकार आदित्यः प्रस्तावो चन्तरिक्षमुद्दीथो$भ्िः प्रतिहारः एथिवी निधनस्‌ ॥ २॥ कस्पन्ते हास्मै लोका ऊध्वाश्चाचत्ताश्च य एतदेव विद्वां्लोकेषु पञ्चविध सा- सोपास्ते ॥ ३ ॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

वृष्टो पञ्चविधशसामोपासीत पुरो वातो हिँकारो मेघो जायते स प्रस्ताचो वर्षति स उद्गीथो विद्योतते स्तनयति स प्रतिहारः ॥ १ ॥ उद्गृह्णाति तन्नि- धनं वर्षति हास्मै वर्षयति ह य एतदेवं विद्ठान्वृशी पञ्चविधश्सामोपास्ते ॥ २ ॥ इति तृत्लीयः खण्डः ॥ ३॥

सवास्वप्सु पञ्चविघशसासोपासीत मेघो यत्सँंछवत्ते स॒ हिंकारो यद्वर्पति स प्रस्तावो याः प्राच्यः स्यन्दन्ते स उद्गीथो याः प्रतीच्यः स ग्रतिहारः स- मुद्दों निधनम्‌ ॥ १ ॥ न हाप्सु म्रेत्यप्सुमान्भवति य एतदेवं विद्वीन्सवा- स्वप्सु पञ्चविध सासोपास्ते ॥ २ ॥ इति चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥

ऋतुपु पञ्चविध सामोपासीत चसन्तो हिंकारो ग्रीप्मः अस्तावो वर्षा उद्गीथः शरत्प्रतिहारो हेमन्तो निधनम्‌ ॥ १ ॥ कल्पन्ते हास्मा ऋतव ऋतुमान्भवति य पुतदेचं विद्वानृतुषु पञ्चविध सासोपास्ते॥ २॥ इति पञ्चमः खण्डः ॥ ५ ॥

पपु पञ्चविध सामोपासीताजा हिंकारोऽवयः प्रस्तावो गाव उद्गीथोऽश्वाः प्रतिहारः पुरुषो निधनस्‌ ॥ १ ॥ भवन्ति हास्य पशवः पशुमान्भवति य एतदेवं विद्वाल्पळुपु पञ्चविध सामग्पास्ते ॥२॥ इति पष्ठः खण्डः ॥६॥

प्राणेषु पञ्चचिर्ध परोवरोयः सामोपासीत प्राणो हिंकारो चाकम्रस्ताचश्चक्लु= | हद्गीथः श्रोत्रं प्रतिहारो मनो निधनं परोवरीयाईसि वतानि र ॥ १ ॥ परो- चरीयो हास्य भवति परोवरीयसो ह्‌ लोकाञ्जयति य एतदेव बिद्वान्म्राणेणु

३८ डेशाद्युपनिषत्सु--

पञ्चचिष् परोदरीचः सामोपास्त इति तु पञ्चविधस्य ॥ २॥ इति सत्तमः रजण्ड: ॥ ७ ॥

अथ सप्तविधस्थ वाचि सप्तविध< सामोपासीत यत्किंच वाचो इमिति स हिंकारो यरमेति स ग्रखावो यदेति स आदिः ॥ १ ॥ यढुदिति स उद्डोधो यत्प्रतीति स ग्रतिहारों यदुपेति स उपद्ववो' यज्ञीति तत्षिघनस्‌ ॥ २ ॥ दु- स्धेऽस्मे वाग्दोहं यो वाचो दोहोउन्नवानज्ञादों भवति य एतदेयं विद्वान्वाचि सञ्षविधश सासोपास्ते ॥ ३ ॥ इति अष्टमः खण्डः ॥ ८ ॥

अथ खल्वसुसादित्यश सप्तविधश्सामोपासीत सर्वदा समस्तेन सास सां प्रति मां प्रतीति सर्वेण समस्तेन साम ॥ १ ॥ तस्मिन्निमानि सर्वाणि सूता- न्यन्वायत्तानीति विद्यात्तस्य यत्पुरोदयारख हिंकारस्तदस्य पशचोऽन्यायत्तास्त- समाति हिँङुचन्ति हिंकारभाजिनो होतस्य साञ्नः ॥ २.॥ अथ यव्प्रथमो दिते स प्रस्तावस्तदस्य सचुप्या अन्चायत्तास्तस्यात्ते प्रस्तुतिकामाः प्रशश्साकासाः ग्रस्तावभाजिनो ह्येतस्य साञ्नः ॥ ३ ॥ अथ यस्सङ्गवचेलाया< स आदिस्त- दस्य चयाश्स्यन्वायत्तानि तस्मात्ताच्यन्तरिक्षेऽनारम्भणान्यादायात्मानं परिप- तन्त्यादिभाजीनि ह्येतस्य साञ्नः ॥ ४ ॥ अथ यस्संप्रति सध्यन्दिने स उङ्गी- धस्तदख देवा अन्वायत्तास्तस्सात्ते सत्तमाः ग्राजापत्यानाञुद्गीथभाजिनो ह्येतस्य साह: ॥ ५॥ अथ यदूध्व सध्यदिनात्यागपराह्वात्स प्रतिहारस्तदस्य गभा अन्वायत्तास्तस्मात्ते प्रतिहृता नाषपचन्ते प्रतिहारभाजिनो हतस्य साः ॥ ६ ॥ अथ यदृध्वेसपराहवात्मागस्तमयात्स उप्द्रवस्तदस्यारण्या अन्वायत्तास्तस्मात्ते पुरुषं दृष्ठा कक्ष श्रञ्जमिव्युपद्रवन्त्युपद्रवभाजिनो ह्येतस्य सानः ॥ ७ ॥ अथ यत्प्रथमास्तमिते तन्निधनं तदस्य पितरोऽन्वायत्तास्त- स्मात्ताज्निदधति निधनभाजिनो ह्येतस्य साञ्न एवं खल्वसुमादित्यश सप्तविध* सामोपास्ते ॥ ८ ॥ इति नवमः खण्डः ॥ ९ ॥

अथ खल्वात्मसंसितमतिख्धत्यु सप्तविधर सामोपासीत हिंकार इति ध्य- क्षरं प्रस्ताव इति श्यक्षरं तत्समस्‌ ॥ १ ॥ आदिरिति अक्षरं प्रतिहार इति चतुरक्षरं तत इहक तत्ससस्‌ ॥ २ ॥ उद्गीथ इति भ्यक्षरसुपद्रच इति चतु- रक्षरं त्रिसिखिभिः समं भवत्यक्षरमतिणिष्यते च्यक्षरं तत्ससस्‌ ॥ ३ ॥ नि- धनमिति च्यक्षरं तत्सममेव भवति तानि ह वा एतानि द्वाविश्शवतिरक्षराणि ॥ ४ ॥ पुकचिऽशत्यादित्यमासोत्येकचिश्शो वा इतोऽसावादिल्ो द्वाविश्दोन एरमादिखाओयति तज्ञाकं तद्विशोकस्‌ ॥ ५ ॥ आसोतीहादित्यस्य जयं यरो हास्यादियजयाजयो सवति य पतदेवं विट्वानास्मसंसितसति्भत्यु सविर सामोपास्ते सामोपास्ते ॥ ६ ॥ इति दशसः खण्डः ॥ १० |

मनो हिंकारो चाक्प्रसावश्चक्चर्ट्रीथः श्रोत्रं प्रतिहार: प्राणो लिक्षमपे

Sone

छान्दोग्योपनिषत्‌ ॥ ५ ॥ ३९

द्वायत्न॑ आणेयु प्रोतम्‌ ॥१॥ स य एवसेतद्वायत्रं प्राणेषु भोतं वेद प्राणी अबति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पञ्ुु भिभवति महान्कीत्या सहासना: स्यात्तद्रतम ॥ २ ॥ इत्येकादशः खण्डः ॥ ९१॥

असिसन्थति स॒ हिंकारो चूसो जायते स अस्ताचो ज्वलांते स उद्दी- धोऊज्ञारा भवन्ति स प्रतिहार उपशास्थति तम्चिधनर सश्शाय्यति तज़िध- नसेतद्रथन्तरमम्नौ पोतम ॥ १ ॥ सा य एक्सेतद्थन्तरमझो ओतं चेद बहा-

चचस्य्यज्ञादों भवति सर्वसायुरेति ज्योग्जीवति महान्मजया पछुसिभवाति

सहान्कीत्या न प्रद्यकछसिमाचाभेन्न निष्टीवेत्तद्रतर्‌ ॥ २ ॥ इति द्वादशः स्वण्ड; ॥ १२ ॥

उपसच्चयते स हिंकारो ज्ञपयते स ्रस्तावः खिया सह रोते स उन्गीथः

अ्रतिखी सह रोते स प्रतिहारः काल गच्छति तन्निधनं पारं गच्छति तन्नि-

भनसेतद्वामदेव्यं मिथुने मोतस्‌ ॥ ३॥ स य पुवसेतद्वामदेव्यं मिथुने मोतं वेद सिथुनीभनति मिथुनान्मिथुनात्मजायते सर्वमायुरेति उयोग्जीवति म- हान्गजया पशुसिर्भवति सहान्कीर्या न कांचन परिहरेत्तदतस्‌ ॥ २ ॥ इति त्रयोदशः खण्ड: ॥ १३ ॥

उद्यन्हिकार उदितः प्रस्तावों मध्यन्दिन उद्गीथोऽपराह्णः मरतिहारोऽस्तं यन्निधनमेतद्ुहदादित्ये प्रोतस्‌ ॥ १॥ सय पुचसेतडुहृदादितये प्रोतं चेद तेजस्व्यज्ञादो भवति सर्वमायुरेति अ्योग्जीवति महान्प्रजया पछ्॒भिर्भवत्ति सहान्फीर्या तपन्त न निन्देत्तद्वतम्‌ ॥ २ ॥ इति चतुर्दशः खण्डः ॥ १४ ॥

अश्राणि संछुवन्ते स हिंकारो भेघो जायते स प्रस्तावो वर्षते स उद्गीथो चिद्योतते स्तनयति स प्रतिहार उद्गह्ाति तभ्रिधनमेतद्वेरूपं पजेन्ये ग्रोतम्‌ ॥ १ ॥ स य पुवमेतद्वैरूपं पजेन्ये प्रोतं वेद विरूपाऽश्च सुरूपाऽश्च पञ्चून- चरुन्धे सर्वमायुरेति उ्योग्जीवति महान्प्रजया पछ॒भिर्भवति महान्कीत्या चर्पैन्तं न निन्देत्तज़्तम्‌ ॥ २ ॥ इति पञ्चदशः खण्डः ॥ ३५ ॥

चसन्तो हिंकारो ग्रीप्मः प्रस्तावों वर्षा उद्गीथः शरत्प्रतिहारो हेमन्तो निधनमेतङ्वेराजशृतुपु प्रोतस्‌ ॥ १ ॥ स य एवमेतद्वराजसतुषु प्रोतं वेद चि- राजति प्रजया पञ्चसिर्बरह्मवचसेन सर्वमायुरेति ज्योग्जीचति महान्प्रजया पञ्चसिभवत्ति महान्की संत न निन्‍्देत्तड़तस्‌ ॥ २॥ इति पोडशः खण्डः १६

ग्रथिवी हिंकारोऽन्तरिक्षं अस्तावो चौरुट्रीथो दिशः प्रतिहारः समुद्री नि- अनसेताः शक्क्यो लोकेपु प्रोताः ॥ १ ॥ सय पुवमेताः शक्रयों लोकेपु प्रोता वेद छोफी भवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पञ्चभिभे- चति महान्कीत्यी लोकान्न निन्देत्तद्रतर्‌ ॥ २ ॥ इति ससदशः खण्डः ॥१७॥

अज्ञा हिंहारोऽ्यः प्रस्तावों गाव उन्गीथोऽद्ाः मतिहारः एुरुपो निधरू-

४० इशाञ्टुपनिपत्सु-

सेता रेवत्यः पझुषु प्रोताः ॥ १॥ स य एवमेता रेवत्यः पञ्जुपु प्रोता येद्‌ पझुमान्भचति सर्वमायुरेति ज्योग्जीचति महान्प्रजया पछुमिभवति महा- न्कीत्या पद्चून निन्देत्तद्वतम्‌ ॥ २ ॥ इत्यष्टादशः खण्डः ॥ १८॥

लोम हिंकारस्स्वकप्रस्ताचो माईससुद्दीथो$स्थि प्रतिहारो मज्जा निधनमे- तद्यज्ञायज्ीयसङ्गेषु प्रोतस्‌ ॥ १ ॥ स य एवमेतद्यज्ञायज्ञीयसङ्गेषु प्रोतं चे- दाङ्गी भवति नाङ्गेन विहूच्छति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति सहान्प्रजया पशु- सिभवति महान्कीयो संवत्सरं मञ्ज्ञो नाश्नीयात्तद्गत सञ्ज्ञो नाश्नीयादिति चा ॥ २॥ इत्यकोनविंशः खण्डः ॥ १९ ॥

अझ्षिहिकारो चायुः प्रस्ताव आदित्य उङ्गीथो नक्षत्राणि प्रतिहारश्च- न्द्रमा निधनमेतद्राजनं देचतासु प्रोतम्‌ ॥ १॥ स य एवमेतद्राजनं देव- तासु प्रोतं चेदतासासेव देवतानाई सलोकता सा्िंता< सायुज्यं गच्छति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पश्जुसिनेवति महान्कीर्त्या ब्राह्मणान्न ' निन्देत्तद्ठतम्‌ ॥ २॥ इति विंशः खण्डः ॥ २० ॥

त्रयी विद्या हिंकारखय इमे लोकाः स प्रस्तावोऽसिर्वायुरादित्यः स उ- द्वीथो नक्षत्राणि वयांसि मरीचयः स प्रतिहारः सपा गन्धवाः पितरस्तन्नि- घनमेतत्साम सर्चस्मिन्प्रोतस्‌ ॥ १ ॥ स य एवमेतत्सास सर्वस्मिन्प्रोतं येद सर्वश ह भचति ॥ २॥ तदेप छोकः ॥ यानि पञ्चधा त्रीणि त्रीणि तेभ्यो न ज्यायः परमन्यदस्ति ॥ ३ ॥ यस्तत्रेद स चेद्‌ सवध सवा दिशो बालि- मस्म हरन्ति सचमस्मीत्युपासीत तडतं तड्ठतस्‌ ॥४॥ इत्यकविदा: खण्डः २१

विनादिसाञ्नो वृणे पशव्यमित्यमेरुद्वीथा 5निरुक्तः प्रजापतेनिरुक्तः सोस्य सदु "ळग वायोः कृष्ण बळ्चदिन्द्रस्य क्राञ्चे बृहस्पतेरपध्वान्त वर्णस्य ता- न्सवानेवोपसेचेत वारुणं त्वेच वजयेत्‌ ॥ १ ॥ अद्भतत्व॑ उचेभ्य आगाया- नीत्यायायत्स्वघां पितृभ्य आयां सनुष्येभ्यस्तृणोदक पशुभ्यः स्वर्ग लोकं यजसानायान्नसात्मन आगायानीत्येतानि मनसा ध्यायन्नप्रमत्तः स्तवीत ॥२॥ सत्र स्वरा इन्द्रस्यात्मानः सर्च ऊष्माणः ग्रजापतेरात्मानः सर्वे स्पर्शा म्रलो- रात्मानस्त याद स््रेपूपाछभेतेन्द्रशशरणे प्रपन्नो अभूचं स त्वा ग्रतिवक्ष्यती- स्येन ्रूरात्‌ ॥ ३ ॥ अथ यधनमूष्ससूपारभेत जापति शरणं अपन्नोऽभूच् स स्वा ग्रतिपेक्यतीत्येनं बूयादथ यद्येन स्परेपूपालसेत खृत्युष्ष शरणं पपन्नाऽभूच स त्वा प्रतिधश्यतीत्येन ब्रूयात्‌ ॥ ४ ॥ सर्वे स्वरा घो पचन्ते वरूवन्ता वक्तव्या इन्द्र बल ददानीति सब ऊष्साणोऽग्रस्ता अनिरस्ता कि त्ता वक्तत्या: ्रजापतेरास्मानं परिददानीति सर्वे स्पा खेरोनानभिनिहिता

पक्तन्या सत्यारात्सान पारहराणाति ॥ ५ ॥ इति द्वाविद: खण्डः ॥ २२ ॥

जया घसस्फन्या यज्ञाउध्ययन दानाम्रात प्रथमस्तप एच द्वतदाया ब्रह्म

छान्दोग्योपनिषत्‌ ॥ ९॥ ४१

चार्याचार्यकुलवासी तृतीयोऽत्यन्तमात्मानमाचार्यकुलेऽचसादयन्सर्य एते पु- ण्यलोका भवन्ति ब्रह्मस$स्थोऽस्ृतत्वमेति ॥ १ ॥ प्रजापतिलाकानभ्यतप- त्तेभ्योऽभितसेभ्यस्यी विद्या संप्रा्रवत्तामभ्यतपत्तस्या असितप्ताया एता- न्यक्षराणि संप्रा्चन्त भूर्भुवः खरिति ॥ २॥ तान्यभ्यतपत्तभ्योऽऽसितसेम्य उश्कारः संप्रात्रचत्तद्यथा शङ्कना सर्वाणि पणानि संठ्ण्णान्येवमोंकारेण सर्वा वाक्‌ संतृण्णांकार एवेद सर्वमोंकार एवेद सर्वम्‌ ॥ ३ ॥ इति त्रयोविंशः खण्डः ॥ २३ ॥

ब्रह्मचादिनो वदन्ति यट्टसूनां प्रातःसवन रुद्राणां माध्यन्दिन£ सव- नमादित्यानां च विश्वेषां च देवानां तृतीयसवनम्‌ ॥ १॥ क तर्हि यजमा- नस्य लोक इति स यंस्तं न विद्यात्कथं कुयोदथ विद्वान्कुर्यात्‌ ॥ २ ॥ पुरा प्रातरचुवाकस्योपाकरणाजघनेन गाहंपत्यस्थोदज्युख उपविइय स वासचई सामाभिगायति ॥ ३ ॥ लो ३ कद्वारमपावा ३ णू ३३ परयेम स्वा चयईरा ३३३३३हुं३ आ३३्जा ३यो३ अआ ३२१११ इति॥ ४ ॥ अथ जुहोति नमोऽञ्नये एथिवीक्षिते लोकक्षिते लोकं मे यजमानाय विन्देप के यजमानस्य लोक एतास्मि ॥ ७ ॥ अत्र यजमानः परस्तादायुषः स्वाहा5प- जहि परिघमित्युक्त्चोत्तिष्ठति तस्मे वसवः प्रातःसवन€ संप्रयच्छन्ति ॥ ६ ॥ पुरा माध्यन्दिनस्य सवनस्योपाकरणाजघनेनाझी धरी यस्योदव्युख उपविश्य स राड सामाभिगायति ॥ ७ ॥ लो३कद्वारमपावा ३ णू ३३ पड्येम त्वा चयं चेरा ३३३३३ हुं. ३ आ ३३ जा ३ यो ३आ ३२१११ इति ॥ ८ ॥ अथ जुहोति नमो चायवेऽन्तरिक्षक्षिते लोकक्षिते लोकं मे यजमानाय विन्दैप चे यजमानस्य लोक एतास्मि ॥ ९॥ अत्र यजमानः परस्तादायुपः स्वाहाऽपजहि परिघमिस्युक्स्वोत्तिठति तस्मे रुद्रा माध्य- न्दिनश सवनश संप्रयच्छन्ति ॥ ५० ॥ पुरा तठृतीयसवनस्योपाकर- णाजघनेनाइवनीयस्योदड्ुल उपविश्य स आदित्य स वेश्वदेवई सामाभिगायति ॥ ११॥ लो ३ कद्वारमपावा ३ णू ३३ पश्येम त्वा बयई- स्वारा ३३३३३ हुं ३ आ ३३ज्या दयो ३ अआ ३२१११ इति॥ १२ ॥ आदित्यमथ वेश्वदूवं लो ३ कद्वारमपावा ३ णू ३३ पर्येम स्वा वयई साञ्ना . ३३३३३ हुं ३ आ३३३ यो ३आ ३२१३१ इति ॥ १३ ॥ अथ जुहोति नम आदियेभ्यश्च विश्वेभ्यश्च देवेभ्यो दिविक्षिद्यो ळोकक्षिस्यो लोकं में यजमानाय चिन्दत ॥ १४ ॥ एप वै यजमानस्य लोक एतास्म्यत्र यजमानः परस्तादायुपः स्वाहाऽपहतपरिघमिव्युक्स्वोत्ति्ठति ॥ १५॥ तस्मा आदित्याश्च विश्वे च देवा- स्तृतीर्यं सवन€ संग्रयच्छन्त्येप ह वे यज्ञस्य मात्रां वेद॒ य एवं चेद य एव चेद्‌ ॥ १६ ॥ इति चतुविज्ञः खण्डः ॥ २४ ॥ इति द्वितीयः ्रपाठकः ॥ २॥

४२ ड्रेशाद्युपनिषत्सु-

अथ तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥

४७ असो चा आदित्यो देवमधु तस्य चोरेव तिरश्षीनव९शोऽन्तरिक्षस- पूपो सरीचयः एुन्नाः ॥ १ ॥ तस्य ये प्राञ्चो रश्मयस्ता एवास्य प्राच्यो सघु- नाड्य ऋच एप सघुक्कत ऋग्वेद एष पुष्प ता असता आपस्ता वा एता चरचः ॥ २ ॥ एतसरूग्वेद्सभ्यतपश्स्तस्याशितघस्यथ यझास्तेज इन्द्रियं वीर्यस- ज्ञाय< रसोऽजायत ॥ ३ ॥ तइ्यक्षरत्तदादित्यमसितोऽश्रयत्तद्वा एतचदेतदा- दिलस्य रोहितश्रूपस्‌ ॥ ४ ॥ इति प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

अथ येऽस्य दक्षिणा रझ्सयस्ता एवास्य दक्षिणा मधुनाड्यो यजू९ष्येच सुकृतो यजुर्वेद एव पुष्पं ता अस्ता आपः ॥ १ ॥ तानि दा एतानि य- जूइप्येतं यजुर्वेदसभ्यतपऽस्तस्यामितक्षस्य यशस्तेज इन्द्रियं वीर्यसन्ञाचशर- सोऽजायत ॥ २॥ तश्चक्षरत्तदादित्यिमभितोऽश्रयत्तद्ठा एतद्यदेतदा दित्यस्य झछु रूपस्‌ ॥ ३ ॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

अथ येऽस्य प्रस्यञ्घो रञ्मयस्ता एवास्य प्रतीच्यो सधुनाच्यः सासान्येच मधुकृतः सामदेद एव एुप्पं ता अस्ता आपः ॥ १ ॥ तानि वा एतानि सा- मान्येत€ सासदेदसभ्यतपशस्तस्याभितक्षस्य यशस्तेज इन्द्रियं वीर्यभन्नाद्य रसोऽजायत ॥ २ ॥ तब्यक्षरत्तदादित्यमभितोऽश्रयत्तद्वा एतद्यदेतदा दित्य परं कृष्ण८ रूप ॥ ३ ॥ इति तृतीय: खण्डः ॥ ३ ॥

अथ येऽस्योदञ्चो रश्मयस्ता एवास्योदीच्यो सछुनाञ्चोऽधर्वाङ्गिरस एव सधुकृत इतिहासघुराणं पुष्पं ता अस्धता आपः ॥ १-॥ ते वा एतेऽथर्चा ङ्गि- रस एतदितिहासएराणसभ्यतपशस्तस्यासितसस्य यशस्तेज इन्द्रिय चीर्यसञ्ञा- अ९रसोऽजायत ॥ २ ॥ तम्क्षरत्तदादिथिमसितोऽश्रयत्तद्घा एतद्चदेतदादि- द्यस्य परं कृष्णश रूपस्‌ ॥ ३ ॥ इति चतुर्थः खण्डः॥ ४ ॥

अथ येऽस्योध्दौी रइसयस्ता एवास्योध्वौ सधुनाञ्यो गुहा एवादेशा सघु- इतो ब्रह्मेव पुष्पं ता अस्ता आपः ॥ १ ॥ ते चा एते गुद्या आदेशा एंतद्ठ- हाभ्यतपईस्तस्थासितसस्य यशस्तेज इन्द्रियं वीर्येसन्नाच€ रसोऽजायत ॥ २॥ तद्यक्षरतदादित्यससितोऽश्रयत्द्वा एतचदेतवा दित्यस्य मध्ये क्षोभव इव ॥३॥ ते वा एते रसाना< रसा वेदा हि रसास्तेपामेते रसास्तानि चा शततास्यद्धता- नासख्तानि वेदा सश्धतास्तेपामेतान्य्चतानि ॥४॥ इति पञ्चमः खण्डः ॥५॥

तद्यत्रथममञ्धतं तद्वसव उपजीवन्लयभिना सुखेन न चे देवा अश्नन्ति न पिबन्लेतदेवाद्धत इट्टा तृप्यन्ति ॥ १ ॥ त एतदेव रूपमभिसंविदान्त्येस- स्पाह्रपादुद्यन्ति ॥ २॥ स॒ य एसदेवसस्धत वेद चसूनासेवेको अूत्वाऽश्षिनेच सुखेनेतदेवाशतं षठा दृप्यति -स य पृतदेव रूपमभिसंविशलेतस्साइपादु-

छान्दोग्योपनिषत्‌ ॥ ९ ॥ ४३

देति ॥ ३ ॥ स यावदादित्यः पुरस्तादुदेता पश्चादस्तमेता चसूनामेद ताव- दाधिप्ल€< स्वाराज्यं प्यता ॥ ४ ॥ इति पष्ठः खण्डः॥ ६॥

अध यंद्वितीयमझतं तदहुद्ा उपजीवन्तीन्त्रेण मुखेन न चै देवा अन्नन्ति न पिबरेन्येतदेवासूत द्रा तृप्यन्ति ॥ $ ॥ त एतदेव रूपमभिसंविझन्त्ये-

s गासेचेको 20

तखगाद्रपाढुच्यन्ति ॥ २ ॥ स य पुतदेवसस्ृतं वेद रुद्राणासेचेको भूरवेन्द्रेणेव सुखेचैतदेचाद्धत दृष्टा तृप्यति स॒ एतदेव रूपससिसंविशलेतसाद्रपाढुदेति ॥ ३ ॥ स यावदादित्यः पुरस्तादुदेता पश्चादस्तमेता द्विस्तावदक्षिणत उदेतो- त्तरतो5समेता इद्गाणासेतायदाधिपत्यश स्त्राराज्यं पर्येता ॥ ४ ॥ इति स- समः खण्डः ॥ ७ ॥

अथ यत्ततीयमश्ूसं तदादित्या उपजीवन्ति चरणेन सुखेन न चे देवा अश्नन्ति त पिवन्त्येतदेवाद्धत बट्टा तृप्यन्ति ॥ १॥ त एतदेव रूपस- सिसंबिझन्स्येतस्मादूपाठुयन्ति ॥ २ ॥ स य पुतदेवसस्टृतं चेदादित्यानासे- चेको सूत्वा चरुणेनेन सुखेनेतदेवारूच इष्ठा तृप्यति स एतदेव रूपम सिसं- विशत्येतस्साद्रपादुदेति ॥ ३ ॥ स यावदादित्यो दक्षिणत उदेतोत्तरतोऽस्त- सेता ह्विम्तावव्पश्चाढुदेता पुरस्तादस्तमेताऽऽदित्यानामेच तावदाघिपत्य€ स्वा- राज्यं पर्येता ॥ ४ ॥ इत्य्टमः खण्डः ॥ ८ ॥

अथ यहज्चतुर्थमद्धत॑ तन्मरुत उपजीवन्ति सोमेन सुखेन न चे देवा अश्नन्ति . न पिदन्त्येतदेवाग्टतं दृष्टा तृप्यन्ति ॥ १ ॥ त पतदेव रूपससिसंविशन्त्ये- तस्थाडूपादुद्यन्ति ॥ २ ॥ स य एुतदेवमखधतं वेद मरुतासेवेको सूत्वा सो- सेनेव झुखेनेतदेवाक्त दृष्ठा तृप्यति स एतदेव रूपम भिसंविशत्येतस्माङूपा- डुदेति ॥ ३ ४ स यावदादित्यः पश्चाहुदेता एुरम्तादम्तमेता द्विस्तावदुत्तरत उदेता दक्षिणतोऽसमेता सर्तामेच तावदाधिपत्य स्वाराज्यं पर्येता ॥४॥ इति नवसः खण्ड: ॥ ९॥

अथ यस्पञ्चममञ््तं तत्साध्या उपजीवन्ति ब्रह्मणा सुखेन न चै देवा अ- अन्ति न पिवम्स्येतदेवास्टतं इद्वा तृप्यन्ति ॥ १ ॥ त पतदेव रूपससिसंचि- इन्स्येतस्याङ्र्पाहु्यन्लि ॥ २ ॥ ख य णुतदेवसब्धत वेद साध्यानासेयेको भूत्वा ब्रह्मणेद झुखेनेतदेवाडूतं दृष्टा दृप्यति स एतदेव रूपम शिसंविशत्येत- स्माद्र्पाडुदेति ॥ ३॥ स यावदादित्य उत्तरत उदेता दक्षिणतोऽस्तमेता द्विस्ताचदूःवे्चुदेतावागम्तमेता साध्यानामेव तावदाधिपत्य€ स्वाराज्यं पर्येता ॥ ४ ॥ इति दशमः खण्डः ॥ १० ॥

अथ तत अर्ध्य उदेत्य नेवोदेता नास्तमेतेकळ एव मध्ये स्थाता तदेप छोकः ॥ १॥ न चे तत्र न निम्लोच नोदियाय कदाचन ॥ देवा- स्तेनाह€ सत्येन सा विराधिषि ब्रह्मणेति ॥ २॥ न ह वा अस्सा उदेति न

४४ इद्यायुपनिषत्सु- |

निम्लोचति सकृदहिवा हेवास्मे भवति य एतामेवं ब्रह्मोपनिषदं वेद ॥ ३ ॥ तदेतदह्या प्रजापतय उवाच प्रजापतिमेनवे मचुः प्रजाभ्यस्तद्धतदुद्दालका- यारुणये ज्येष्ठाय पुत्राय पिता ब्रह्म प्रोवाच ॥ ४ ॥ इदं वाच तज्येष्ठाय पुत्राय पिता ब्रह्म प्रबूयात्परणाय्याय वान्तेवासिने ॥ ५ ॥ नान्यस्मै कस्मेचन यद्यप्यस्मा इमामद्भिः परिगृहीतां धनस्य पूर्णा दद्यादेतदेव ततो भूय इत्ये- तदेव ततो भूय इति ॥ ६ ॥ इत्येकादराः खण्डः ॥ ११ ॥ गायत्री वा इद सबै भूतं यदिदं किंच वाग्वै गायत्री वाग्वा इद्‌ऽ सर्द भूतं गायति च त्रायते च ॥ १ ॥ या वे सा गायत्री यं वाव सा येयं पथि- व्यस्याश हीद सर्व भूतं प्रतिष्टितमेतामेव नातिशीयते ॥ २॥ या चै सा. पृथिवीयं वाच सा यदिदमस्सिन्पुरुपे शरीरमस्मिन्हीमे प्राणाः प्रतिष्ठिता एत- देव नातिशीयन्ते ॥ ३ ॥ यद्वै तत्पुरुपे शरीरमिदं वाव तद्यदिदसस्मिन्नम्तः- पुरुषे हृदयमस्मिन्हीमे प्राणाः प्रतिष्ठिता पुतदेव नातिशीयन्ते ॥ ४ ॥ सैपा चतुष्पदा पड्विधा गायत्री तदेतदृचाभ्यनूक्तम्‌ ॥ ५ ॥ तावानस्य महिमा ततो ज्यायाशश्च पूरुषः ॥ पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपाद्स्यास्रत दिचीति ॥ ६ ॥ यहै तह्रह्मेतीदं वाव तद्योऽयं बहिर्धा पुरुषादाकाशो यो वे स बहिधो पुरुपादाकाशः ॥ ७ ॥ अयं वाव स योऽयमन्तः पुरुष आकाशो यो वै सोऽन्तः पुरुष आकाशः ॥ ८ ॥ अयं चाच स योऽयमन्तह्ंदय आकाशास्तदे- तत्पूर्णमप्रवर्ति पूर्णसप्रवतिनी श्रियं लभते य एवं वेद ॥ ९॥ इति द्वा- दराः खण्ड: ॥ १२ ॥ तस्य ह वा एतस्य हृदयस्य पञ्च देवसुपयः स योऽस्य प्राइसुषिः स प्राण- स्तचक्षु: स आदित्यस्तदेतत्तेजो ऽन्नाद्यमित्युपासीत तेजस्व्यन्नादो भवति य एव चेद्‌ ॥ ३ ॥ अथ योऽस्य दक्षिण: सुषिः स व्यानस्तच्छ्रोत्रश स चन्द्रमास्तदे- तच्छ्रीश्च यशश्चेत्युपासीत श्रीमान्यशखी भवति य एवं चेद ॥ २ ॥ अथ योऽस्य प्रत्यङ्सुपिः सोऽपानः सा वाक्‌ सोऽझिस्तदेतड्रह्मवचंसमन्नाद्यम्नत्युपा- सीत ब्रह्मवचंस्व्यन्नादो भवति य एवं वेद्‌ ॥ ३ ॥ अथ योऽस्योदङ्‌ सुषिः स समानस्तन्मनः स प्जेन्यस्तदेतत्की तिश्च ्युष्टश्चेत्युपासीत कीतिमान्व्युष्टि- मान्भवति य एवं चेद ॥ ४ ॥ अथ योऽस्योर्ध्वः सुपिः स उदानः स वायुः स आकाशस्तदेतदोजश्च महश्रेत्युपासीतोजस्वी महस्वान्भवति य एवं वेद ॥ ५ ॥ ते वा एते पञ्च अहापुरुपाः स्वरस्य लोकस्य द्वारपाः स॒ य एतानेवं पञ्च ्रह्मपुरुपान्स््गैस्य लोकस्य द्वारपान्वेदास्य कुळे वीरो जायते प्रतिप- ते स्पर लोक य एतानेवं पञ्च ब्रह्मपुरुपान्खर्गस्य लोकस्य द्वारपान्बेद ॥६॥ अथ यदतः परः द्वि ज्योतिर्दीष्यते विश्वतःएष्टेपु सवतः पष्ठेष्व नुत्त मे पूत्तमेएु लोकेष्विद्‌ चाव तचदिदमस्मिन्नन्तः पुरुषे ज्योतिस्तस्येपा दृष्टि: ॥ ७ ॥ यत्रे-

छान्दोस्योपनिषत्‌ ॥ ९ ॥ २५

तदस्मिन्छरीरे सशस्पर्चनोष्णिमानं विजानाति तस्यैपा श्रुतिर्यत्रैतत्कर्णाचपि- शुह्म निनदमिव नदशुरिवाझेरिव ज्वलत उपच्षणोति तदेतदृष्टं च श्रुतं चेत्यु- पासीत चक्षुष्यः श्च॒तो भवति य एवं वेद॒ य एव वेद्‌ ॥ ८ ॥ इति त्रयोदशः खण्डः ॥ १३ ॥

सन खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीताथ खलु कतुमयः पुरुषो यथा ऋतुरस्मिल्लोके पुरुषो भवति तथेतः भ्रेत्म भवति स क्रतुं कुर्वीत ॥ १॥ सनोमयः प्राणशरीरो भारूपः सत्यसंकल्प आकाशात्मा सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तोऽवाक्यनाद्रः ॥ २ ॥ एप स आत्मा- न्तहंद्येऽणीयान्त्रीहेर्वा यवाद्वा सर्षपाद्वः इयामाकाद्वा ऱ्यामाकतण्डुलाद्वा एप म आर्मान्तहृदये ज्यायान्ए्थिव्या ज्यायानन्तरिक्षाज्यायान्दिवो ज्याया- नेभ्यो लोकेभ्यः॥ ३ ॥ सर्वकमौ सर्वकामः सर्वयन्धः सर्वरसः सर्वसिद्म- भ्यात्तो$वाक्यनादर एप म आत्मान्तहद्य एतद्र्लेतमितः प्रेत्मासिसंभविता- स्मीति यस्य.स्यादद्धा न विचिकित्सास्तीति ह स्माह शाण्डिल्यः शाणिडल्य: ॥ ४ ॥ इति चतुर्दशः खण्डः ॥ १४ ॥

अन्तरिक्षोदरः कोशो भूमिजुन्नो न जीर्यति दिशो झस्य खक्तयो धौर- स्योत्तरं बिक स एप कोशो वसुधानस्तस्मिन्विश्वमिद९ श्रितस्‌ ॥ १ ॥ तस्य आची दिग्जुहूनांम सहमाना नाम दक्षिणा राज्ञी नाम प्रतीची सुभूताना- सोदीची तासां वायुर्वत्सः स य एतमेवं वायु. दिशा वत्स वेद न पुत्र रोद रोदिति सोऽहमेतमेवं वायुं दिशां वत्सं वेद मापुत्ररोद रुदस्‌ ॥ २॥ अरिष्ट कोश प्रपद्येसुनाऽझ्ुनाऽसुना प्राणं प्रपचेञ्युना$सुना$सुना सूः प्रपधेऽसुनाऽ- सुनाऽझुना सुवः प्रपदेऽसुनाऽझुनाऽञुना स्वः प्रपद्येऽसुनाऽसुनाऽसुना ॥ ३ ॥ स यद्वोच प्राणं प्रपद्य इति प्राणो वा इद< सर्च भूतं यदिदं किंच तमेव तत्प्रापत्सि ॥ ४॥ अथ यदवोचं भूः ग्रपद्य इति एथिवीं प्रपथ्येञ्न्तरिक्ष पद्ये दिवं अपये इत्येच तदवोचस्‌ ॥ ५ ॥ अथ यदवोचं सुवः प्रपद्य इत्याशि अपये वायुं प्रप्य आदित्यं प्रपद्य इत्येव तदवोचम्‌ ॥ ६॥ अथ यद्वोचई स्व: पद्य इत्यृरवेदं प्रपथे यजुर्वेदं प्रपद्ये सामचेदं प्रपद्य इत्येव तदवोच तद्‌- वोचस्‌ ॥ ७ ॥ इति पञ्चदशः खण्डः ॥ १५ ॥

पुरुषो वाव यज्ञस्तस्य यानि चतुर्विश्शतिवर्षाणि तत्प्रातःसवनं चतुर्वि श्श- त्यक्षरा गायत्री गायत्रं प्रातःसवनं तदस्य वसवोऽन्वायत्ताः प्राणा चाव वसद एते हीदर सर्व वासयन्ति ॥ १ ॥ तं चेदेतस्मिन्वयसि किंचिदुपतपेत्स जूथात्पराणा वसव इदं मे प्रातःसवनं माध्यन्दिन सवनमचुसन्तचुतेति माहं प्राणानां वसूनां मध्ये यज्ञो बिलोप्सीयेत्युद्धैव तत एत्यगदो ह भवति ॥२॥

३६ इेशाद्युपनिषर्सु-

अथ यानि चतुश्चस्वारिराद्र्षाणि तन्माध्यन्दिनः सवनं चतुश्चत्वारिऽशदक्षरा त्रिष्ट्प त्रेष्टुमं माध्यन्दिनश सवनं तदस्य रुद्रा अन्वायत्ताः प्राणा चाव र्द्रा पते हीदश सर्वर रोदयन्ति ॥ ३॥ तं चेदेतस्मिन्वयसि किंचिदुपतपेत्स ब्रूयात्प्राणा रुद्रा इदं मे माध्यन्दिन सवनं तृतीयसवनमनुसन्तनुतेति साहं प्राणाना< रुद्राणां सध्ये यज्ञो विलोप्सीयेत्युद्धेव तत एत्यगदो ह भदति ॥ ४ ॥ अथ यान्यष्टाचत्वारिःदाद्वर्षाणि तृतीयसवनमष्टाचत्वारिश्शद्क्षरा ज- गती जागतं तृतीयसवनं तदस्यादित्या अन्वायत्ताः प्राणा चाचादित्या एते हीदश्सवेमादुदते ॥ ५ ॥ तं चेदेतस्मिन्वयसि किंचिदुपतपेत्स बूयात्माणा आदित्या इदं मे तृतीयसवनमायुरजुसन्तचुतेति माह ग्राणानासादित्यानां मध्ये यज्ञो विलोप्सीयेत्युद्धेव तत एत्यगदो हैव भवति ॥ ६ ॥ एतद्ध स्म दे तद्विद्वानाह महिदास ऐतरेयः स किं म एतदुपतपसि योऽहमनेन न प्रेण्या- मीति स ह पोडशं वर्षशतमजीवत्पमह पोडशं वर्षशतं जीवति य एवं वेद ॥ ७ ॥ इति पोडशः खण्डः ॥ १६॥

स यदशिशिषति यस्पिपासति यन्न रमते ता अस्य दीक्षाः ॥ १ ॥ अथ यदक्षाति यत्पिबति यद्गमते तदुपसदैवेति ॥ २॥ अथ यद्धसति यजक्षति यन्मैथुनं चरति स्तुतशस्रेद तदेति ॥ ३ ॥ अथ यत्तपो दानमाजंचमहिऽसा सत्यवचनमिति ता अस्य दक्षिणाः ॥ ४ ॥ तस्मादाहुः सोष्यत्यसोष्टेति एुन- इत्पादनमेचास्य तन्मरणसेवास्यावभ्धथः ॥ ५ ॥ तद्धैतद्धोर आङ्गिरसः कृष्णाय देवक्रीपुत्रायोक्स्वोवाचापिपास एव स बभूव सोऽन्तवेळायासेतच्ं प्रति- पणेताक्षितमस्यच्युतमसि म्राणसशशितमसीति तत्रते द्वे ऋचो अवत्तः ॥ ६॥ आदित्मत्नस्थ रेतस उद्टयन्तमसस्परि ज्योतिः पश्यन्त उत्तरशस्वः पश्यन्त उस्रं देवं देवन्ना सूर्यमगन्म ज्योतिङ्चससिति ज्योतिरत्तममिति ॥ ७॥ इति सघदशः खण्डः ॥ १७ ॥

अनो मरह्मेव्युपासीतेसयध्यात्ममथाधिदेवतसाकाशो ब्रह्मस्युभयसादिष्टं अव- खध्यारमं चाधिदेवतं च ॥ १ ॥ तदेतच्चतुप्पाह्ह्म वाक्‌ पादः ग्राणः पाद्‌- अक्ष: पादः श्रोत्रं पाद इत्यध्यात्ममथाधिदेवतमश्षिः पादो चायुः पाद आदित्यः पादो दिशः पाद इत्युभयसेवादिष्टं अवत्यध्यात्मं चेवाधिदैवतं च ॥ २॥ दागेव बह्मणश्चतुर्थः पादः सोऽभिना ज्योतिपा साति च तपति च आति च तपति च कीत्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं चेद ॥ हे श्राण एव ब्रह्मण- श्वतुर्थः पादः स॒ वायुना ज्योतिषा आतिश्च तपति च साति च तपति च कीत्य यशसा न्रह्मचचसेन य एदं वेद ॥ ४ ॥ चक्षुरेच ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः स आदित्येन उयोतिषा भाति च तपति च साति चतपति च कीत्या यशसा ग्रह्मवर्यसेन य एुवं वेद ॥ ५ ॥ शोत्रमेच ब्रह्मणश्चतुर्थः पादुः स ढिग्मिज्यो-

छान्दोऱ्यापानपत्‌ ॥ ९ ॥

तिपा आति च तपति च भाति च तपति च कीर्या यशसा ब्रह्मवचसेन य एवं वेद ॥ ६ ॥ इत्यष्टादराः खण्डः॥ १८॥

आदित्यो ब्रह्मेत्यादेशस्तस्योपव्याख्यानमसदेवेद्मअ आसीत्तत्सदासीत्तत्स- सभवत्तदाण्ड निरवर्तंत तत्संवत्सरख मात्रामशयत तच्निरसिद्यत ते आण्ड- कपाले रजतं च सुवर्ण चाभवतास्‌ ॥ १ ॥ तद्यद्रजत सेयं पृथिवी यत्सु- वणे सा द्यो्यजरायु ते पर्वता यदुल्ब< स मेधो नीहारो या घनसनयस्ता , नद्यो यद्वास्तेयसुद्क€ स समुद्र: ॥ २॥ अथ यत्तदजायत सोऽसावादित्यस्तं जायमानं घोपा उलूलवोऽनूदतिएन्त सवाणि च भूतानि च सर्वे च कासा- स्तस्मात्तस्योदयं ग्रति प्रत्यायनं प्रति घोषा उल्ूळवोऽतूत्तिष्ठन्ति सर्वाणि च भूतानि सर्वे चेव कामाः॥ ३॥ स॒ य प॒तमेवं विद्वानादित्यं त्रह्मेत्युपास्ते5- भ्याशो ह यदेन< साधवो घोषा आ च गच्छेयुरुप च निञ्रेडेरन्निम्रेडेरन्‌ ॥४॥ इत्येको नविशः खण्डः ॥ १९॥ इति तृतीयः प्रपाठकः ॥ ३ ॥

अथ चतुर्थाऽध्यायः ॥ ४ ॥

३ जानश्रुत्तिह पौत्रायणः श्रद्धादेयो बहुदायी बहुपाक्य आस स ह स- चेत आवसथान्सापयाँचक्रे सचेत एव मेऽस्यन्तीति ॥ १ ॥ अथ ह हईसा पिशायासतिपेतुस्तद्धव५ इऽसो ह₹समभ्युचाद हो हो हि भल्लाक्ष भछाक्ष जानश्च॒तेः पोत्रायणस्य समं दिवा ज्योतिराततं तन्माप्रसाङ्कक्षीस्तत्वा मा प्रधाक्षीरिति ॥ २ ॥ तसु ह परः प्रत्युवाच कम्बर पुनसेतत्सन्तशसयुरवान- सिव रेक्रमात्थेति यो च॒ कथ सयुग्वा रेक्त इति ॥ ३ ॥ यथा छृतायविजि- तायाधरेयाः संयन्त्येवमेनशसरवं तदभिसमेति यस्किच प्रजाः साधु ङुवेन्ति यस्तद्वेद यस्स येद स मयेतदुक्त इति ॥ ४॥ यदु ह जानश्च॒तिः पौत्रायण उपज्ञुक्राव स ह संजिहान एव क्षत्तारसुवाचाङ्गारे ह सयुग्वानमिव रेक्कमा- तथेति यो चु कथ€ सयुग्वा रेक इति ॥ ५ ॥ यथा ङतायलिजितायाधरेयाः संयन्त्येवमेन९ सर्च तद्शिसमेति यत्किंच प्रजा: साधु कुर्वेन्ति यस्तद्वेद यत्स चेद स सयेतदुक्त इति ॥ ६॥ सह क्षत्तान्विष्य नाविदमिति अत्येयाय तई होचाच यन्नारे ब्राह्मणस्यान्वेपणा तदेनसाच्छेति ॥ ७ ॥ सोऽधस्ताच्छकटस्य पासानं कर्पमाणसुपोपचिवेश त€ हाभ्युवाद त्व॑ सु भगवः सयुग्वा रक्त इत्यह हारा ३ इति ह अतिजज्ञे स ह क्षत्ताऽविहसिति प्रत्येयाय ॥८॥ इति प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ | ३

तदुद्द जानश्चुतिः पौत्रायणः पद्‌ झतानि यवां निप्कमश्वतरीरथ तदादाय प्रतिचक्रमे त हाभ्युवाद ॥ १ ॥ रेक्षेमानि पट्‌ शतानि गवामयं निष्कोऽय- सश्चतरीरथो चु म एतां भगवो देवता झाधि यां देवतासुपास्स इति ॥३॥

३

४८ इशाद्युपनिषत्सु- ज्‌

तसु ह परः अत्युवाचाह हारे त्वा ञद्ग तवेच सह गोभिरस्त्विति तदुह पुन- रेव जानश्रुतिः पोत्रायणः सहस्रं गवां निष्कमश्वतरीरथं दुहितरं तदादाय ग्रतिचक्रमे ॥ ३ ॥ तश हाभ्युवाद रेकेद्‌श सहस्रं गवामयं. निष्को5यमश्वतरी- रथ इय जायाऽयं ग्रामो यस्मि्चास्सेऽन्वेच भा भगवः शाधीति ॥४॥ तस्या ' इ सुखसुपोद्गह्श्ुवाचाजद्दारेमाः श्रूद्रानेनेव सुखेनालापयिष्यथा इति ते हेते रैकपणोनाम महाद्पेषु यत्रास्मा उवास तसै होवाच ॥ ५ ॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ २॥ चायुर्वाव संचर्गो यदा वा अझिरुद्वायति वायुमेवाप्येति यदा सूर्योऽस्तमेति वायुमेवाप्येति यदा चन्द्रोऽस्तमेति वायुमेवाप्येति ॥ १ ॥ यदाप उच्छुप्यन्ति वायुमेवापियन्ति वायुह्यवेतान्सर्वान्संत्ङ्क इत्यधिदैवतम्‌ ॥ २ ॥. अथाध्यात्मं आणो वाव संवर्गः स यदा खपिति प्राणमेव वागप्येति प्राणं चक्षुः प्राणशश्रोत्न घ्राणं सनः प्राणो होेवैतान्सर्वान्संत्रङ्क इति ॥३॥ तो वा एतौ द्वौ संवगों वायु- रेच देवेषु प्राणः प्राणेषु ॥ ४॥ अथ ह शौनक च कापेयमभिप्रतारिणं च काक्षसेनिं परिविष्यमाणौ ब्रह्मचारी. बिभिक्षे तस्मा उ ह न ददतुः ॥ ५ ॥ स होवाच महात्मनश्चतुरो देव एकः कः स जगार भुवनस्य गोपास्तं कापेय नाभिपश्यन्ति मत्या अमिप्रतारिन्बहुधा चसन्तं यस्मै वा एतदन्नं तस्मा एतज्ञ दत्तमिति ॥ ६ ॥ तहु ह शोनकः कापेय :प्रतिमन्वानः प्रत्येयायात्मा देवानां जनिता प्रजानाइहिरण्यदष्रो बभसोऽनसूरिसेहान्तमस्य सहिमानसाङुरन- दयमानो यद्नन्नमत्तीति वे वयं ब्रह्मचारिक्रेदसुपाससहे दत्तास्मै सिक्षासिति ॥ ७ ॥ तस्मा उ ह ददुस्ते चा एते पञ्चान्ये पञ्चान्ये दश संतस्तत्कृतं तस्मा- त्सचांसु दिक्ष्वन्ञभेव दशक्कत४ सैपा विराडज्चादी तयेद्‌४ सर्व दृष्ट सर्वमस्येदं इष्टं भवत्यन्नादो भवति य एवं वेद य एवं वेद्‌ ॥८ ॥ इति तृतीयः खण्डः॥३॥ सत्यकामो ह जावालो जबालां मातरमामच्रयांचक्रे बरह्मचर्यं अवति दिव- त्खामि किंगोत्रोऽहमस्मीति ॥ १ ॥ सा हेनसुवाच नाहमेतद्वेद तात यद्गो- अस्त्वमासे वह्ृहं चरन्ती परिचारिणी यौवने त्वामलभे साहमेतन्न वेद्‌ यद्गोत्रस्त्वससि जवाला तु नामाहमस्मि सत्यकामो नाम त्वमसि स सत्य- कास एव जावालो डुवीथा इति ॥२॥ सह हारिहुमतं गौतममेत्योवाच बरह्मचर्यं भगवति वत्स्यास्युपेयां भगवन्तमिति ॥ ३ ॥ त४ होवाच किंगोत्रो छु सोम्यासीति स होवाच नाहमेतद्वेद ओ यद्गोत्रोऽहसरूस्यघुच्छं मातर सा सा ग्रयत्रबीद्वह्ृहं चरन्ती परिचारिणी योवने स्वामळभे साहमेतन्न चेद यद्गोत्रस्त्वमसि जवाला तु नामाहमस्मि सत्यकामो नास त्वससीति सोऽह सत्यकामो जावाळोऽस्मि भो इति ॥ ३॥ तर होवाच नेतदबाणो चि- वक्तुमहति सम्षिधश सोम्याहरोप त्वा नेष्ये न सत्यादगा इति तझुपनीय

छान्दोग्योपनिषत्‌ ॥ ९ ॥ ३९

कृशानामबलानां चतुःशता गा. निराकृत्योवाचेमाः सोम्याचुसंब्रजेति ता अ- सिप्रस्थापयन्नुवाच नासहस्रेणावतेयेति स ह॒ वर्षगणं प्रोवास ता यदा सहस्र संपेदुः ॥ ५ ॥ इति चतुर्थः खण्डः ॥४॥ .

अथ हेनख्पभोऽभ्युवाद सत्यकाम ३ इति भगव इति ह प्रतिशुश्राव श्राताः सोम्य सहस्र स्मः प्रापय न आचार्यकुलस्‌ ॥ १॥ ब्रह्मणश्च ते पादं अवाणीति ब्रवीतु मे भगवानिति तस्मे होवाच प्राची दिक्कला प्रतीची दि- कळा दक्षिणा दिक्कलोदीची दिक्कलैष व सोम्य चतुष्कलः पादो बरह्मणः प्रका- शवाज्ञास ॥ २॥ स य एतसेवं विद्वाशश्चतुष्कलं पाद ब्रह्मणः प्रकाशवानि- च्युपास्ते अकाइवानस्मिँछोके भवति प्रकारावतो ह लोकाञ्जयति स एतमेवं विद्ठाऽश्वतुष्कलं पादं ब्रह्मणः प्रकाशवा नित्युपारते ॥३॥ इति पञ्चमः खण्डः ॥५॥

अझिट्टे पादं वक्तेति स ह श्रोभूते गा अभिप्रस्थापयांचकार ता यत्राभि- साय बभूड्स्तत्राझियुपसमाधाय गा उपरुध्य समिधमाधाय पश्चादमेः प्राडु- पोपचिवेंश ॥ १"॥ तमझ्निरभ्युवाद सत्यकाम ३ इति भगव इति ह अति- झुश्चाव ॥ २ ॥ ब्रह्मणः सोस्य ते पादं ब्रवाणीति ब्रवीतु से भगवानिति तस्मे होवाच एथिवी कछान्तरिक्ष कला यौः कला समुद्रः कलेप चे सोम्य चतु- एकल; पादो बह्मणोऽनन्तवाज्ञास ॥ ३॥ स य एतमेवं विद्वाइश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणोऽनन्तवानिच्युपास्तेऽनन्तचानस्मिँछोके भवत्यनन्तवतो ह लोकाञ्जयति य एतसेवं चिट्ठाश्श्वतुष्कल॑ पादं ब्रह्मणोऽनन्तवानित्युपास्ते ॥ ४॥ इति यष्ठः खण्डः ॥ ६॥

हश्सस्तें पादं वक्तेति स ह श्वोभूते गा अभिग्रस्थापयांचकार ता यत्राभि- सायं बभूषुस्तत्राञ्चिसुपसमाधाय गा उपरुध्य समिधमाधाय पश्चादसेः प्राडु- पोपचिचेश ॥ ३ ॥ तई हृ उपनिपत्याभ्युवाद सत्यकाम ३ इति भरव डति इ प्रतिशुश्राव ॥ २॥ ब्रह्मणः सोस्य ते पादं ब्रवाणीति ब्रवीतु मे भगवानिति तस्मै होवाचाभिः कला सूर्यः कला चन्द्र: कला विद्युत्कलेप वे सोस्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मणो ज्योतिष्मान्नाम ॥३॥ स य एतमेवं विद्वा<श्च- तुप्कलं पाद्‌ ब्रह्मणो ज्योतिप्मा नित्युपास्ते ज्योतिष्मानस्मिंखोके भवति ज्यो- तिष्मतो ह लोकाञ्जयति य एुतमेच विद्वाइश्वतुण्कलं पादं ब्रह्मणो ज्योति- प्सानित्युपास्ते ॥ ४ ॥ इति सप्तम: खण्डः ॥ ७॥

सहुष्टे पादं चक्ति स ह श्वोभूते गा अभिप्रस्थापयांचकार ता यत्रामिसायं वभूधुलन्राञ्चिसुपसमाधाय गा उपरुध्य समिधमाधाय पश्चादस्ेः प्राडुपोप- चिचेश ॥ ३ ॥ तं मङ्गरुपनिपत्याभ्युवाद सत्यकाम ३ इति भगव इते त अतिद्युश्वाव ॥ २ ॥ ब्रह्मणः सोम्य ते पादं ब्रवाणीति अवीतु मे भगवानिति

अ. उ. ४

uo इंशाद्युप निषस्सु-

तस्मै होवाच प्राणः कळा चक्षु: कला न्नं कळा मनः कलैप चे सोम्य चतुष्कळः पादो ब्रह्मण आयतनवान्नाम ॥ ३ ॥ स य एतमेवं चिहद्वाश्श्वतु- ` पकळं पादं ब्रह्मण आयतनवानिस्युपास्त आयतनवानस्मिँलोके भवत्यायत- नवतो ह लोकाञ्जयति य एतमेवं चिद्वाश्श्वतुष्कर पादं ब्रमण आयतनचा- नित्युपास्ते ॥ ४ ॥ इत्यट्रमः खण्डः ॥ ८ ॥

आप हाचार्यकुळं तमाचार्योऽभ्युचाद सत्यकाम ३ इति भगव इति ह प्रतिशुक्षाव ॥ १ ॥ ब्रह्मचिदिच वे सोम्य भासि को नु व्वानुराशासेत्यन्ये सञुष्येभ्य इति ह प्रतिजज्ञे भगवाश्स्ववेब मे कामं ब्रूयात्‌ ॥२॥ श्वत ह्येव . से भगवदरोभ्य आचार्योड्येव विद्या विदिता साधिष्ठं ्रापयतीति तस्मे दैत- देवोवाचात्र ह न किंचन वीयायेति वीयायेति॥३॥ इति नवसः खण्डः ९॥

उपकोसलो ह वे कामळायनः सत्यकासे जाबाले नह्मचर्यसुवास तस्य ह द्वादश वपोण्यझीन्परिचचार स॒ह स्मान्यानन्तेवासिनः ससावर्तयईस्त< ह स्मेव न समावर्तयति ॥ १ ॥ तं जायोवाच तक्तो ब्रह्मचारी ङुशरमञ्नीन्परि- चचारीन्मा स्वाझयः परिग्रवोचन्‌ प्रतरूह्नस्मा इति तस्मे हामोच्येव प्रवासांचक्रे ॥ २ ॥ स ह च्याधिनानशितुं दध्रे तमाचार्यजायोवाच ब्रह्मचारिन्नशान किंनु ना्षासीति स होवाच वहव इसेऽस्मिन्पुरुपे कामा नानात्यया व्याधिम्निः ्रतिपूणोंऽस्मि नाशिष्यामीति ॥ ३ ॥ अथ हाझयः ससूदिरे तक्तो ब्रह्मचारी कुशल नः पयंचारीद्धन्ताससे प्रब्रवामेति तस्मै होचुः ॥ ४ ॥ प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्मेति स होवाच विजानाम्यहं यत्प्राणो ब्रह्म कंच तु खंच न चिजानामीति ते होुर्यद्वाचः कं तदेव खं यदेच खं तदेव कसिति प्राणं च हास्मै तदाकारां चोचुः ॥ ५ ॥ इति दुशमः खण्डः ॥ १० ॥

अथ हेनं गाहंपत्योऽनुशझ्ास प्रथिव्यसिरन्नमादित्य इति य एष आदिले पुरुषो र्यते सोऽहमस्मि स एवाहमस्मीति ॥ १ ॥ स य णुतमेवं विद्वानु- पास्तेऽपहते पापङ्त्यां लोकी भवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति नाखावरपुरुपाः क्षीयन्त उप वयं तं सुञ्जामोऽस्मिशश्च लोकेञ्युष्सिशश्व य॒ एतमेवं विद्वाचु- पास्ते ॥ २ ॥ इत्येकादशः खण्डः ॥ १३ ॥ |

अथ हेनमन्वाहायंपचनो 5चुशशासापो दिशो नक्षत्राणि चन्द्रमा इति य एष चन्द्रमसि पुरुपो इइ्यते सोऽहमस्मि स एवाहमस्मीति ॥ १॥ स॒ य एतसेवं विद्वाडुपास्तेऽपहते पापकृत्यां लोकीसवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति नास्यावरएरुपाः क्षीयन्त उप वयं तं सुञ्जासोऽस्मिशश्च. लोकेऽसुष्सिशश्च य एुंतसेचं विद्वानुपास्ते ॥ २ ॥ इति द्वादशः खण्डः ॥ १२॥

अथ हेनमाहचनीयोऽनुशश्ास प्राण आकाशो चौबिछुदिति य एप विद्युति

छान्दोग्योपनिपत्‌ ॥ ९ ॥ ५१

पुरुषो इझ्यते सोऽहमस्मि स पचाहमस्मीति ॥ १ ॥ स य एतमेवं बिद्वानु- पास्तेड्पहते पापकृल्यां छोकीभवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति नास्यावरपुरुपः क्षीयत उप वयं तं सुञ्जामोऽस्मिऽश्च लोकेऽसुष्मिशश्च य एतमेवं विद्वानु- पास्ते ॥ २ ॥ इति त्रयोदशः खण्डः ॥ ३३ ॥

ते होचुरुपकोसलैपा सोम्य तेऽस्मद्वि्ात्मविद्या चाचायंस्तु ते यतिं वक्ते- त्याजगाम हास्याचा्स्तमाचायोऽभ्युवादोपकोसल ३ इति ॥१॥ भगव इति ह॒ प्रतिशुश्राव ब्रह्मविद इव सोम्य ते सुखं भाति को नु व्वानुशशासेति को नु सानुशिष्याह्लों इतीहापेव निहुत इमे नूनमीदृशा अन्यादशा इतीहाझीन- भ्यूदे किं चु सोम्य किल तेऽवोचन्निति ॥ २ ॥ इदमिति ह प्रतिजज्ञे छोका- न्दाच किल सोम्य तेऽवोचन्नहं तु ते तद्वक्ष्यामि यथा पुष्करपछाश आपो न (ण्यन्त एवमेवंविदि पापं कमे न ष्यत इति ब्रवीतु से भगवानिति तस्मे होवाच ॥ ३ ॥ इति चतुर्दशः खण्डः ॥ १४ ॥

य पुपोऽक्षिणि पुरुपो दृश्यत एप आत्मेति होवाचेतदस्ूतमभयमेतद्रह्मेति तच्चद्यप्यस्मिन्सर्पिवोंदकं वा सिञ्चन्ति चत्मेनी एव गच्छति ॥१॥ एतऽ संय- द्वाम इत्याचक्षत एत हि सर्वाणि चामान्यसिसंयन्ति सर्वाण्येनं वामान्यसि- संयन्ति य एवं वेद ॥२॥ एप उ एव वामनीरेष हि सर्वाणि वामानि नयति सराणि वामानि नयति य एवं वेद्‌ ॥३॥ एप उ एव भामनीरेष हि सर्वेषु लोकेषु भाति सर्वेषु छोकेपु भाति य एवं वेद ॥४॥ अथ यदु चेवास्मिन्छव्यं कुर्वन्ति . यदि च नाचिंपमेवासिसंभवन्त्यचिपोऽहरह् आपूर्यमाणपक्षमापूर्यमाणपक्षाद्या- नपडुदङ्केति सासाइस्तान्मासेभ्यः संवत्सर संचत्सरादादिलमा दित्याचन्द्रमसँ चन्द्रमसो विद्युतं तत्पुरुपोऽमानवः ॥ ५ ॥ स॒ एनान्त्रह्म गमयत्येष देवपथो ब्रह्मपथ एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवसावर्त नावर्तन्ते नावतेन्ते ॥ ६॥ इति पञ्चदशः खण्डः ॥ १५ ॥

एप ह वे यज्ञो योऽयं पवत एप ह य ज्निद्‌र सर्द पुनाति यदेप यक्षिद< सवं एुना- ति तस्मादेप एव यज्ञस्तस्य मनश्च वाक वतनी ॥ १॥ तयोरन्यतरां मनसा सईस्क- रोति ब्रह्मा वाचा होताध्वर्युर्द्वातान्यतरा<स यत्रोपाकृते प्रातरनुवाके पुरा परि- धानीयाया ब्रह्मा व्यववदति ॥२॥ अन्यतरामेव वर्सनी< सईस्करोति दीयतेऽन्य- दरा स यथैकपाइजन्नथो वेकेन चक्रेण ववेमानो रिष्यत्येवमस्य यज्ञो रिष्यति यज्ञ रिष्यन्तं यजमानोऽचुरिप्यति स दष्टा पापीयान्भवति ॥३॥ अथ चक्राभ्यां यत्रोपाकृते प्रातरलुवाकेन पुरा परिधानीयाया ब्रह्मा व्यववदत्युभे एव वर्तनी स€स्कुचेन्ति न हीयतेऽन्यतरा ॥४॥ स'यथोभयपाडजन्नथो वो भाम्यां चक्राभ्यां वर्षमानः प्रतितिठठत्येवमस्य यज्ञः प्रतितिष्ठति यज्ञ प्रतितिष्ठन्तं यजमानोऽलु प्रतितिष्ठति स दृष्टा श्रयान्भवति ॥ ५ ॥ इति पोडशः खण्डः ॥ १६ ॥

५२ इशाद्युपनिषत्सु-

प्रजापतिलाोकानभ्यतपत्तेपां तप्यमानाना रसान्माबृहदझिं एथिव्या वायु- मन्तरिक्षादादित्यं दिवः ॥ १ ॥ स एतास्ति्रो देवता अभ्यतपत्तासां तप्य- सानानाई रसान्प्रावहदसपेकचो वायोर्यजूशषि सामान्यादित्यात्‌ ॥ २॥ स एतां त्रयीं चिद्यामभ्यतपत्तस्यास्तप्यमानाया रसान्प्रावहद्धरित्युग्थ्यो सुच- रिति यजुभ्ये: स्वरिति सामभ्यः ॥ ३ ॥ एतद्यद्धयुक्तो रिष्येद्भूः स्वाहेति गाहँपत्ये जहुयाइचामेव तद्रसेनचौ वीयेंणर्चा यज्ञस्य विरिष्ट< संदधाति ॥४॥ अथ यदि यजुष्टो रिष्येद्धुवः खाहेति दक्षिणाझी जुहुयाच्यजुषामेव तद्रसेन यजुषां वीर्येण यजुपां यज्ञस्य विरिष्ट: संदधाति ॥ ५ ॥ अथ यदि सासतो रिप्येस्ख: स्वाहेत्याहवनीये जुहुयात्साम्नामेव तद्रसेन साम्नां वीर्येण साज्ञां यजस्य चिरि संदधाति ॥ ६ ॥ तद्यथालवणेन सुवर्णर संदृध्यात्सुवणन रजत रजतेन त्रपु त्रपुणा सीस४ सीसेन लोहं लोहेन दारु दारु चर्मणा ॥७॥ एवमेपां लोकानामासां देवतानासस्या्रय्या चिद्याया वीर्येण यज्ञस्य विरिष्ट€ संदधाति भेपजङृतो इ वा एप यज्ञो यत्रैवं विद्रा सवति ॥ ८ ॥ एष हवा उदक्प्रवणो यज्ञो यत्रैवंबिद्रह्मा भवलेवंविद< ह चा एपा ब्रझाणमचु गाथा यतो यत आवतेते तत्तद्गच्छति ॥ ९ ॥ मानवो अहोवैक ऋत्विछुरून श्वा सिर- क्षतयेचंचिद्ध वे ब्रह्मा यज्ञ यजभानश सवाश्चस्विजोऽभिरक्षति तस्मादेचंनिदसेच त्रह्माण कुर्वीत नानेवंविदं नानेवंचिदस्‌ ॥१०॥ इति सप्तद्शः खण्डः ॥ १७॥ इति चतुर्थः प्रपाठकः ॥ ४ ॥

अथ पञ्चमोऽध्यायः || ५ ॥

डरै ॥ यो ह वे ज्येष्ठ च श्रेष्ठ च वेद अयेषटश्च ह वे श्रेष्ठश्च अचति ग्राणो वाव ज्येष्ठश्च श्रेष्श्न ॥ १ ॥ यो ह वे वसिष्ठ वेद वसिष्ठो ह स्वानां भवति वाग्वाव वसिष्ठ: ॥ २ ॥ यो ह वे प्रतिष्टा वेद अति इ तिएत्यस्मिशश्च लोकेऽ- सृष्मिऽश्व चक्षुवांव अतिष्ठा ॥ ३ ॥ यो इ दे संपदं चेद्‌ सश्हासै कासाः पचन्ते देवाश्च भाचुपाश्च श्रोत्र चाव संपत्‌ ॥ ४ ॥ यो ह चा आयतनं चेदा- यतन ह स्वानां भवति सनो ह वा आयत्नस्‌ ॥ ५ ॥ अथ ह प्राणा अह<- श्रयसि व्यूदिरेऽहऽभ्रेयानस्म्यहश श्रेयानखीति ॥ ६ ॥ ते ह प्राणाः प्रजापति पितरमेत्योचचर्भयवन्को नः भ्रष्ट इति तान्होचाच यस्मिन्व उत्क्रान्ते शरीरं पापिष्ठतरमिव इड्येत ल बः श्रेष्ठ इति॥७॥ सा हं वागुच्चक्रास सा संवत्सर प्रोष्य पर्येत्योवाच कथमशकततें मजीवितुभिति यथाकला अवद्न्त: प्राणन्तः आणेन पड्यन्तश्वक्षपा ऋ्वन्तः श्रोत्नेण ध्यायन्तो सनसेवसिति प्रविवेश ह चाइ ॥ 4 ॥ चक्भुह्रोचचक्राम तत्सँवत्सर प्रोष्य पर्यत्योवाच कथमशकतवर्ते सिति यथान्धा अपञ्यन्तः ग्राणन्दः माणेन वदन्तो बाचा झुण्चन्तः

क”

छान्दोग्योपनिषत्‌ ॥ ९ ॥ ५

श्रोत्रेण ध्यायन्तो सनसैवमिति प्रविचेश ह चक्षु: ॥ ९ ॥ श्रोत्रश्होच्चक्राम तत्संवत्सरं गरोष्य पर्येत्योवाच कथमशकतर्ते मजीबितुमिति यथा बघिरा अशण्वन्तः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पञ्यन्तश्चक्षुपा ध्यायन्तो मनसे- चसिति प्रविवेश ह श्रोत्रम्‌ ॥ १० ॥ मनो होच्चक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्य पर्थे- त्योवाच कथमशकतते मजीवितुमिति यथा वाळा अमनसः प्राणन्तः ग्राणेन वदुन्तो वाचा पइयन्तश्चक्षुपा झुण्वन्तः श्रोत्रेणेवमिति अविवेश ह मनः ॥ ११ ॥ अथ ह प्राण उच्चिक्रमिपन्त्स यथासुहयः पड़ीशशकून्संखिदेदेवमि- तरान्प्राणान्समखिदत्त< हाभिसमेत्योचुर्भगचन्नेधि त्वं नः श्रेष्ठोऽसि मोत्कमी- 'रिति ॥ १२ ॥ अथ हेनं वागुवाच यदहं वसिष्ठोऽस्मि त्व॑ तद्वसिोऽसीत्यथ हैनं चक्षुरुवाच यदहं अतिष्टास्मि त्वं तस्प्रतिष्ठासीति ॥१ ३॥ अथ हेन ओन्र- सुवाच यदह संपदस्मि स्वं तत्संपद्सीत्यथ हेन मन उवाच यद्‌हमायतन- सस्मि त्वं तदायतनमसीति ॥ १४ ॥ न वे वाचो न चक्षुषि न श्रोत्राणि न सनाईसीत्याचक्षते प्राणा इत्येवाचक्षते प्राणो झेवेतानि सर्वाणि भवन्ति ॥ १५ ॥ इति प्रथमः खण्डः ॥ १॥

स होवाच किं मेऽन्नं भविष्यतीति यत्किंचिदिदमा श्वभ्य आ शक्तुनिभ्य इति होचुस्तद्वा एतदनस्यान्नमनो ह वे नाम प्रत्यक्षं न ह वा एवंविदि किंच- नानन्नं भवतीति ॥ १ ॥ स होवाच किं से वासो भविष्यतीत्याप इति होचु- स्तस्माद्वा एतदरिप्यन्तः पुरस्ताच्चोपरिष्टाचाद्धिः परिदधति लम्भुको ह वासो सचत्यनझो ह भवति ॥ २ ॥ तददेतत्सत्यकामो जावालो गोधुतये चेयाप्रप- यायोकस्वोवाच यद्चप्येनच्छुप्काय स्थाणवे बूयाजायेरन्नेवास्मिन्छाखाः प्ररो- हेयुः पलाशानीति ॥ ३ ॥ अथ यदि महजिगमिपेदमावास्यायां दीक्षित्वा पो्णेमास्यां रात्रो सचोंपधस्य सन्थं दधिसध्षनोरुपमथ्य ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय स्वाहे - सावाज्यस्य हुवा सन्थे संपातमवनयेत्‌ ॥ ४॥ वसिष्ठाय स्वाहेत्यभावा- ज्यस्य हुत्वा मन्थे संपातसवनयेरप्रति्ठाये स्वाहेत्यम्ञावाज्यस्य हुस्वा मन्थे संपातमवनयेर्संपदे स्वाहदेत्यम्ावाज्यस्य हुत्वा मन्थे संपातमवनयेदायतनाय सबा हेत्यञ्ञावाज्यस्य हुत्वा सन्थे संपातमवनयेत्‌ ॥ ५ ॥ अथ प्रतिसप्याञ्जलो

सन्थमाधाय जपत्यसो नामास्यमा हि ते सर्वमिदश स हि ज्येष्टः श्रेष्ठो राजाधिपतिः स मा ज्यपघ्यर श्रेघ्यद राज्यमाधिपत्यं गमयस्वहमेवेद्‌ सर्वस- सानीति ॥ ६ ॥ अथ खल्वेतयर्चा एच्छ्य आचामति तत्सचितुद्ेणीमह इत्या- चासति वयं देवस्य ओजनमिद्याचासति श्रेष्ठ सर्वधातममित्याचामति तुरं भगस्य घीसहीति सव पिबति ॥ ७ ॥ निर्णिज्य कईस चमसं वा पश्चादसेः संनिशति चसेणि वा स्थण्डिले वा वाचंयमोऽप्रसाहः स यदि ख्रियं परयेत्स-

५४ इशाद्युप निपत्सु-

सुद कर्मेति विद्यात्‌ ॥ ८ ॥ तदेप छोकः ॥ यदा कमेसु काम्येषु स्त्रिय स्वभेपु पश्यति ॥ सम्बाद्धि तत्र जानीयात्तस्सिन्खमनिदशने तस्मिन्स्वसञनिदृरने ॥ ९ ॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ श्रेतकेतुरहारुणेयः पञ्चालानाश समितिमेयाय त<ह ग्रवाहणो जबलिरुवाच कुमारानु त्वाशिपत्पितेत्यलु हि भयव इति ॥ १ ॥ वेत्थ यदितोऽधि प्रजाः प्रयन्तीति न भगव इति वेत्थ यथा पुनराचतेन्ता ३ इति न भगव इति चेस्थ पथोटेॅवयानस्य पितृयाणस्य च व्यावतेना ३ इति न भगव इति ॥ २ ॥ चेत्थ यथासौ लोको न संपूर्यत ३ इति न भगव इति वेत्थ यथा पञ्चस्यासाहुता- चापः पुरुषवचसो भवन्तीति नेव भगव इति ॥ ३॥ अथाजु किसबुशिष्टोई- वोचथा यो हीमानि न चिद्यार्कथईसोऽचुशिष्टो छुवीतेति स हायस्तः पितुर सेयाय तहोचाचाऽनजुशिप्य वाव किल सा भगवानव्रवीदचु त्वाशिपमिति ॥ २ ॥ पञ्च मा राजन्यवन्धुः प्रश्नानप्राक्षीत्तेपां नकंचनाइाकं विवक्तमिति स होवाच यथा मा खच तदेतानवदो यथाहमेपां नेकंचन चेद यद्यहमिसानचे दिष्यं कर्थं ते नावक्ष्यमिति ॥५॥ स गोतमो राजञोऽधसेयाय तस्मे ह प्राप्ता- याहांचकार स ह प्रातः सभाग उदेयाय त€ होवाच साचुपस्य अगवन्यो तम चित्तस्य वरं वृणाथा इति स होवाच तचेच राजन्मालुपं वित्त यासेव कुमारस्यान्ते वाचमभाषथास्तासेच से ब्रूहीति ॥ ६ ॥ स ह ङृच्ट्रीवभूच तई ह चिरं वसेत्याज्ञापयांचकार त€ होचाच यथा मा त्वं गोतसावदो यथेयं न प्राळ त्वत्तः पुरा चिद्या घ्राह्मणान्गच्छति तस्माढु सर्वेषु लोकेषु क्षत्रस्यच प्रशासनमभूदिति तस्मे होवाच ॥ ७ ॥ इति तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥

असो वाव लोको गातमाझिस्तस्यादित्य एच समिद्ररमयो घूमोऽहरचिश्च- न्द्रमा अङ्गारा नक्षत्राणि चिस्फुलिङ्गाः ॥ १ ॥ तस्मिन्नेतस्सिन्नमो देवाः श्रद्धां जुह्ति तस्या आहुतेः सोमो राजा संभवति ॥२॥ इति चतुर्थः खण्डः ॥४॥ पर्जन्यो वाव गोतमाझिस्तस्य वायुरेव समिदञ्रं धूमो विद्युदाचिरशनिर- रा हाइनयो चिस्फुलिङ्गाः ॥ १ ॥ तस्मिन्नेतस्मिन्नम्ो देवाः सोमश राजानं जुह्ृति तस्या आहुतेवंपथ संभवति ॥ २ ॥ इति पञ्चमः खण्डः ॥ ५ ॥ प्रथित्री वाव गोतमा्िस्तस्याः संवत्सर एच समिदाकाशो धूमो रात्रिर चिदिशोऽङ्गारा अवान्तरदिशो विस्फुलिङ्गाः ॥ १ ॥ तसिन्नेतस्मिन्नमो देवा यप जुह्णति तस्या आहुतेरन्नश संभवति ॥ २ ॥ इति पष्टः खण्डः ॥ ६ ॥

पुरुषी वाव गोतमाझ्चिस्तस्य वागेव समित्प्राणो धूमो जिह्वाचिश्चश्चुरङ्गाराः

श्रोत्रं विस्फुलिज्ञा: ॥ १ ॥ तर्मिन्नेतस्मिन्नम्मौ देवा अन्न जुछ्ृति तस्या आहुते रततः सभचात ॥ २॥ दात सम; खण्डः ॥ ७॥

छान्दोग्योपनिपत्‌ ॥ ९ ॥ ५७

योपा चाव गोतमाझिस्तस्या उपस्थ एव समिद्यदुपमनञ्नयते स धूमो योनि- रचिय्रेदन्तः करोति तेऽङ्गारा अभिनन्दा विस्फुलिङ्गाः ॥ १ ॥ तस्मिन्नेतस्मि- न्मौ देवा रेतो जहूति तस्या आहुतेगभः संभवति ॥२॥ इत्यष्टमः खण्डः ॥८॥

इति तु पञ्चम्यामाहुताचापः पुरुषवचसो भवन्तीति स उच्बादृतो गर्भो दुश वा नव वा सासानन्तः शयित्वा यावद्वाथ जायते ॥ १ ॥ स जातो याव- दायुषं जीचति त॑ प्रेतं दिटसितो$झय एव हरन्ति यत एवेतो यतः संभूतो सवति ॥ २ ॥ इति नवमः खण्डः ॥ ९ ॥

तद्य इत्थं विदुर्ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते तेऽचिषमभिसंभव- न्यचिपोडहरह्व आपूयमाणपक्षमापू्यमाणपक्षाद्यान्षडदङ्केति मासाइस्तान्‌ ॥ १॥ मासेभ्यः संवत्लर< संवत्सरादादित्यमादित्याचन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतं तत्पुरुपोऽसानवः स एनान्त्रह्म गमयत्येप देवयानः पन्था इति ॥ २॥ अथ य इसे आस इष्टापूर्ते दत्तमित्युपासते ते धूममभिसंभवन्ति धूमाद्रात्रिं रात्रेरपर- पक्षमपरपक्षाद्यान्पइदक्षिणिति मासाइस्तान्नेते संवत्सरमसिप्रासुवन्ति ॥ ३ ॥ मासेभ्यः पितृलोक पितृलोकादाकादमाकाशाच्चन्द्रमसमेप सोमो राजा तद्देवानामन्नं तं देवा अक्षयन्ति ॥ ४ ॥ तस्मिन्यावत्संपातसुषित्वाथेतमेवा- ध्वानं पुनर्निचतेन्ते यश्रेतमाकाशमाकाशाद्वायुं वायुभूरवा धूसो भवति धूमो सूरवा्ज भवति ॥ ५॥ अश्रं भूत्वा मेघो भवति मेघो भूत्वा प्रवपति त इह ब्रीहियवा ओपधिवनस्पतयस्तिळमापा इति जायन्तेऽतो वे खळ दुर्निष्प्रपतरं यो यो ह्यन्नमत्ति यो रेतः सिंचति तद्य एव भवति ॥६॥ तद्य इह रमणी- यचरणा अभ्याशो ह यत्ते रमणीयां योनिमापथेरन्त्राह्मणयोनि वा क्षत्रिययोनिं वा वैश्ययोनि वाथ य इह कपूयचरणा अभ्याशो ह यत्ते कपूयां योनिमाप- येरन्‌ श्वयोनिं वा सूकरयोनिं वा चाण्डाळयोनिं वा ॥७॥ अथेतयोः पथोनं कतरेण चन तानीमानि क्षुद्राण्यसक्ृदावर्तीनि भूतानि भवन्ति जायस्व Mभ्रियस््रेव्येतत्ततीय€ स्थानं तेनासो लोको न संपूर्यते तस्माज्जुगुप्सेत तदेप छोकः ॥ ८ ॥ स्तेनो हिरण्यस्य सुरां पिवधश्च गुरोस्तस्पमावसन्त्रह्महा च एते पतन्ति चस्वारः पञ्चमश्चाचरऽस्तेरिति ॥ ९ ॥ अथ ह य एतानेवं पञ्चामी- न्वेद न स ह तेरप्याचरन्पाप्मना लिप्यते छुद्धः पूतः पुण्यलोको भवति य एवं वेद य एवं वेद ॥ १० ॥ इति दशमः खण्डः ॥ १० ॥

ग्राचीनशाळ औपमन्यवः सत्ययज्ञः पोळपिरिन्द्रद्यु्नो भालवेयो जनः शार्कराक्ष्यों बुडिल आश्वतराश्विस्ते हेते महाशाला महाश्रोत्रियाः समेत्य मीमाश्सांचऋः को चु आत्मा कि ब्रह्मेति ॥ १ ॥ ते ह संपादय़ांचकुरुद्दा- लको वे भगवन्तो$्यमारणिः संप्रतीममात्मनं घेश्वानरमभ्येति त हुन्तास्या-

५६ इंशाद्युपनिषस्सु-

गच्छासेति त€ हाभ्याजग्मुः ॥ २ ॥ स ह संपादयांचकार प्रक्ष्यन्ति मामिमे महाशाला सहाश्ोत्रियास्तेभ्यो न सर्वेमिंच प्रतिपत्स्ये हन्ताहमन्यमभ्यचुञा- सानीति ॥ ३ ॥ तान्होवाचाश्वपतिवै भगवन्तोऽयं फैकेयः संप्रतीममात्मानं वैश्वानरमध्येति त हन्ताभ्यागच्छासेति त हाभ्याजग्युः ॥ ४ ॥ तेभ्यो ह. पालेभ्यः एथगहाणि कारयांचकार स ह प्रातः संजिहान उवाच न मे स्तेनो जनपदे न कदर्यो न सपो. नानाहिताभिनोविद्वाक्ञ खेरी स्वेरिणी कुतो यक्ष्यमाणो वे भगवन्तोऽहमस्मि यावदेकेकस्मा ऋत्विजे धनं दास्यासि ताव- खगवत्यो दास्यामि वसन्तु भगवन्त इति ॥ ५॥ ते होचुर्येन हेवार्थेन घुरु- पश्चरेत्तरहेव वदेदात्मानसेवैमं वैश्वानर४ संप्रत्यध्येषि तसेव नो ब्रूहीति ॥ ६॥ तान्होवाच प्रातर्वः प्रतिवक्तास्मीति ते ह समित्पाणय: पूर्वाह्णे प्रतिचक्रमिरे तान्हानुपनीयेवैतडुचाच ॥ ७ ॥ इत्येकादशः खण्डः ॥ ११ ॥

ओपमन्यव कं त्वमात्मानसुपास्स इति दिवसेच भगवो राजन्निति होवाचेप चे सुतेजा आत्मा वैश्वानरो यं त्वमात्सानसुपास्से तस्मात्तव सुतं ग्रस्तुतमासुद कुले इझ्यते ॥१॥ अत्स्यन्नं पश्यसि ग्रियमत्त्यन्ग पश्यति प्रिय सवत्यस्य घह्मवचेसं कुले य एतमेवमात्मानं वेश्वानरञुपास्ते मूधा त्वेष आत्मन इति होवाच सूधा ते व्यपतिप्यच्चन्सां नागमिष्य इति ॥ २ ॥ इति द्वादशः खण्डः ॥ १२॥

अथ होवाच सत्ययं पौलुषिं म्राचीनयोग्य क॑ त्वमात्मानसुपास्स इत्या- दित्यमेव भगवो राजन्निति होवाचेप चे विश्वरूप आत्मा वेश्वानरो यं स्वसा- त्मानसुएारसे तस्मात्तव बहु विश्वरूपं कुळे इस्यते ॥ ५ ॥ धवृतोऽश्वतरीरथो दासीनिष्कोऽस्स्यन्नं पश्यसि प्रियमच्त्यत्न पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मचचसं कुळे य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते चक्षष्ठेतदास्मन इति होवाचान्धोऽ- सचिष्यद्यन्मां नागसिप्य इति ॥ २१ इति त्रयोदशः खण्डः-॥ १३ ॥

अथ होवाचेन्द्र हुन्न भाछचेयं वेयाप्रपश्च कं स्वसात्मानसुपास्स इति वायुमेव भ्गवों राजन्चिति होवाचेप वे प्रथग्वस्मीत्मा वेश्वानरो यं त्वसात्मानमुपास्खे तस्मात्त्वां एथग्बलय आयन्ति शथअथश्रेणयोञ्चुयन्ति ॥१॥ अस्स्यन्नं पश्यसि भ्रियसत्त्यन्न पश्यति प्रियं भवल्यस्य ब्रह्मवचस कुले य एतसेचसात्सानं बेश्वा- नरझुपारते ग्राणस्स्वेप आत्मन इति होवाच प्राणस्स उदकरसिष्यच्यस्मा नाग- सिष्य इति ॥ २ ॥ इति चतुद्शः खण्डः ॥ १४ ॥

अथ होचाच जन* शार्कराक्ष्य क॑ व्वमात्मानसुपास्स इत्याकाशसेच भयदो राजन्निति होवाचेप वे बहुल आत्मा वेश्वानरों यं त्वमात्मानसुपास्से तस्मा- र्ने बहुलो$सि अजया च धनेन च ॥ १ ॥ अत्यन्न पश्यासि ग्रियसत्यञ्ज पश्यति मियं अवस्य ब्रह्मवचेसतं कुळे य एतमेवमात्मानं वेश्वानरसुपास्ते

छान्दोग्योपनिषत्‌ ॥ ९॥ ण्छ

संदेहस्त्वेष आत्मन इति होवाच संदेहस्ते व्यशीर्यच्यन्माँ नागमिष्य इति ॥२॥ इति पञ्चदशः खण्डः ॥ ३५ ॥

अथ होवाच बुडिलमाश्वतराशिं चेयाघ्रपद्य क॑ त्वमात्मानसुपास्स इत्यप अ खँ रे = छ एव भगवो राजन्निति होवाचप- वे रयिरात्मा वश्वानरो यं त्वमात्मानसुपास्से तस्मात्वश रयिमान्पुष्टिमानसि ॥ १ ॥ अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमर्यन्न पश्यति म्रियं भवत्यस्य व्रह्यवचसँ कुले य एुतसेवसात्मान वश्वानरमुपाखे वस्तिस्त्वेप आत्मन इति होवाच बस्तिस्ते व्यभेस्स्यद्यन्मां नागमिप्य इति ॥ २ ॥ इति पोडशः खण्डः ॥ १३ ॥

अथ होवाचोद्दाळकमारुणि गोतम क॑ त्वमात्मानमुपास्स इति पृथिवीमेव भगवो राजन्निति होवाचप च प्रतिष्ठात्मा वश्वानरों य॑ त्वमात्मानमुपास्से' तस्मात्तव प्रतिएितोऽसि प्रजया च पञ्चांसेश्च ॥ १ ॥ अस्स्यन्न पझ्यसि प्रिय- सत्यन्नं परयति प्रियं भवत्यस्य वत्रह्मवचस कुले य एतमेवमात्मानं वेश्वानर- सुपास्ते पादो त्वेतावात्मन इति होवाच पादो ते व्यम्लास्येतां यन्मां नाग- मिष्य इति ॥ २॥ इति सप्तद्शः खण्ड: ॥ १७॥

होवाचते व खल यूयं एथगिवेममात्मानं वेश्वानरं विद्वाश सोऽन्नमास्थ

यस्त्वेतभेचं प्रा देशमात्रमसिविमानमात्मानं वेश्वानरसुपास्ते स सर्वेषु लोकेयु सवंषु भूतेषु सवष्वात्मस्वन्नसत्ति ॥१॥ तस्य ह वा एतस्यात्मनो चेश्वानरस्य सूर्थेव सुतेजाश्चक्षुविश्वरूपः प्राणः पृथग्वर्त्मात्मा संदेहो वहुळो वस्तिरेव रयि पुथिव्येव पादाबुर एव वेदिर्लोमानि बर्हिहृदयं गाहपत्यो मनोऽन्वाहायपचन आस्यमाहवनीयः ॥ २ ॥ इत्यष्टाद्शः खण्डः ॥ १८ ॥

तद्यद्धक्त ्रथममागच्छेत्तद्धोमीय<स याँ प्रथमामाहुतिं जुहुयात्तां जुहुयात्मा- णाय स्व्राहेति ग्राणस्तृप्यति ॥ १ ॥ आणे तृप्यति चक्षुस्तृप्यति चक्षुषि तृप्यत्या- दित्यस्तृप्यत्यादित्ये तृप्यति चास्तृपय्रति दिचि तृप्यन्त्यां यत्किंच द्योश्चादि- त्यश्चाधितिष्टतस्तत्तप्यति तस्यानुतृस्तिं तृप्यति प्रजया पझुसिरन्नाद्येन तेजसा ब्रह्मचचसेनेति ॥ २ ॥ इत्येकोनविंशः खण्डः ॥ १९ ॥

अथ याँ द्वितीयां जुहुयात्तां जुहुयाब्यानाय स्वाहेति व्यानस्तृप्यति ॥ १॥ व्याने तृप्यति शरोत्रं तृप्यति श्रोत्रे तृप्यति चन्द्रमास्तृप्यति चन्द्रमसि तृप्यति दिशस्तृप्यन्ति दिक्षु दृप्यन्तीपु यत्किंच दिशश्च चन्द्रमाश्चाधितिष्टन्ति तत्त- प्यति तस्थालुतृप्ति तृप्यति प्रजया पुसिरन्नाद्येन तेजसा ब्रह्मवचेसेनेति ॥२॥ इति विशः खण्डः ॥ २० ॥

अथ यां तृतीयां जुहुयात्तां जुहूयादपानाय स्वाहेत्यपानस्तृप्यति ॥ १ ॥ अपाने जृप्यति चाक्तृप्यति वाचि वृप्यन्त्यामञझिस्तृप्यत्य्ों तृप्यति पथिवी

र्ट इंश्याययुपनिपत्सु- किरा तृप्यति पृथिव्यां तृप्यन्त्यां यत्किच एथिवी चासिश्वाधितिष्ठतस्तत्तृप्याति तस्या- जुतृप्ति तृप्यति प्रजया पद्चुभिरन्नाचेन तेजसा प्रह्मवचसेनेति ॥ २ ॥ इत्येक. विशः खण्डः ॥ २१ ॥ TT

अथ याँ चतुर्थी जुहुयात्तां जुहुयात्समानाय स्वाहेति समानस्तृप्यति ॥१॥ समाने ठृप्यति सनस्तृप्यति मनसि तृप्यति पजेन्यस्तृप्यति पर्जन्ये तृप्यति चिद्युक्तप्यति विद्युति तृप्यन्त्यां यत्किच विद्युच्च पजेन्यश्वाधितिष्ठतस्तत्तूप्याति तस्याजुकृसिं तृप्यति प्रजया पञ्जभिरन्नाधेन तेजसा ब्रह्मवचेसेनेति ॥२॥ इति द्वाविंशः खण्ड; ॥ २२॥

अथ याँ पञ्चमीं जुहुयात्तां जहुयादुदानाय स्वाहेस्युदानस्तृप्यति ॥ ३ ॥ उदाने तृप्यति त्वक्‌ तृप्यति त्वचि तृप्यन्त्यां वायुस्तृप्यत्ति वायो तृप्यत्या- काशस्तृप्यत्याकाशे तृप्यति यस्किच वायुश्वाकाशश्राधित्तिष्टस्तत्तृप्यति तस्या- नुतृप्ति तृप्यति प्रजया पशुभिरन्नाद्येन तेजसा ब्रह्मवर्चसेनेति ॥ २ ॥ इति त्रयोविंशः खण्डः ॥ २३ ॥

स य इदमविद्वानभिह्रोत्रै जुहोति यथाङ्गारानपोह्य भस्मनि जुहुयात्तादक्त- सस्यात्‌ ॥ १॥ अथ य एतदेवं विद्वानभिहोत्रं जुहोति तस्य सपु लोकेषु सर्वेपु भूतेएु सर्वेप्वात्मसु हुतं भवति ॥ २ ॥ तद्यथेपीकातूळमस्चौ प्रोतं प्रदू- येतैव<हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते य एतदेवं विद्वानझिहोत्र जहोति ॥ ३॥ तस्माढु हेचं विद्यद्यपि चण्डालायोच्छिष्ट प्रयच्छेदात्मनि हैदास्य तहेश्वानरे डुतई स्यादिति तदेप शोकः ॥४॥ यथेह क्षुधिता बाला मातरं पयुपासते ॥ एवश्सवांणि सूतान्यश्निहदोत्रसुपासत इत्यञिहोत्रसुपासत इति ॥ ५ ॥ ति चतुविशः खण्डः ॥ २४ ॥ इति पञ्चमः प्रपाठक: ॥ ५ ॥

पष्टोऽध्यायः ॥ ६ |

ॐ श्वेतकेतुहारुणेय आस त€ ह पितोचाच श्वेतकेतो वस ब्रह्मचर्य न चे सोम्यास्मत्कुलीनोऽननूच्य ब्रह्मबन्धुरिव अवतीति ॥ १ ॥ स ह्‌ द्वादशवर्ष उपेत्य चतुविश्शतिवर्ष: सर्वान्वेदानधीत्य महामना अनूचानमानी स्तब्ध यथाय तई ह पितोवाच श्वेतकेतो यञ्च सोम्येदं महामना अनूचानसानी स्तब्धोऽस्युत तमादेशसप्राक्ष्यः ॥ २ ॥ येनाशुत* श्रुत॑ अवत्यसतं सतसबि- ज्ञात विज्ञातसिति कथं चु भगवः स आदेशो अवतीति ॥ ३ ॥ यथा सोस्ये- केन झत्पिण्डेन सवं छन्मयं बिज्ञातशस्याट्ठाचारस्भरण चिकारो नामधेयं सृत्ति- केत्येव सत्यम्‌ ॥ ४ ॥ यथा सोग्येकेन छोहमफिना सर्वे छोहसयं विज्ञात€ साढाचारम्भणे चिकारो नामधेयं लोहमिलेव सत्यम्‌ ॥ ५॥ यथा सोस्येकेन नखनिकृन्तनेन सब कार्ष्णायस चिज्ञात ४ स्याह्राचारम्भणं विकारों नामध्रेयं

छान्दोग्योपनिपत्‌ ॥ ९ ॥ ५९

कृष्णायसमित्येव सत्यमेव सोम्य स आदेशो भवतीति ॥ ६॥ न चे नूनं भगवस्तस्त एतदवेदिपुय ब्येतदचेदिष्यन्‌ कथं से नावक्ष्यन्निति भगवा$रत्वेव- सेतद्रवीत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥७॥ इति प्रथमः खण्डः ॥ ३ ॥

सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयं तद्वे्क आहुरसदेवेदमग्र आसी- देकमेवाद्वितीयं तस्मादसतः सज्ञायत ॥ १॥ कुतस्तु खळ सोम्येवई स्या- दवति होवाच कथमसतः सञ्जायेतेति सत्त्वेव सोम्येदमग्र आसीदेकसेवाद्रि- तीयम्‌ ॥ २ ॥ तदेक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति तत्तेजोऽसृजत तत्तेज ऐक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति तदपोऽसूजत तस्माचत्र क च शोचति खेदते वा पुरुपस्तेजस एच तदध्यापो जायन्ते ॥३॥ ता आप एक्षन्त वहुचः स्याम प्रजायेमहीति ता अन्नमसजन्त तस्माद्यत्र क च वपेति तदेव भूयिष्ठमन्न सवत्यक््य एव तदृध्य- ज्ञाद्य जायते ॥ ४॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ २॥

तेपां खल्वेपां भूतानां त्रीण्येव बीजानि भवन्त्यण्डजं जीवजसुद्भिज्ञमिति ॥ १ ॥ सेयं देवतैक्षत हन्ताहमिमास्तित्रो देवता अनेन जीवेनात्मनानुप्र- विद्य नामरूपे व्याकरवाणीति ॥ २ ॥ तासां त्रिवृतं त्रिृतसेकेकां करवा- णीति सेयं देवतेमास्ति्रो देवता अनेनेच जीवेनात्मनानुग्रविइग्र नामरूपे व्याकरोत्‌ ॥३॥ तासां न्रिवृतं त्रित्वतमेकेकामकरोद्यथा चु खलु सोस्येमास्ति- खो देचताखितरत्निवृदेकेका अवति तन्मे निजानीहीति ॥ ४॥ इति तृतीयः खण्ड: ॥ ३॥

यदे रोहितशरूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुछ तदपां यत्कृष्णं तद्‌न्नस्यापायाद्‌- भेरथित्वं वाचारस्भणं चिकारो नामधेय त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम्‌ ॥ $ ॥ यदादित्यस्य रोहित€ रूपं तेजसस्तद्ूपं यच्छुक्क तदपां यत्कृप्णं तदन्नस्यापा- गादादित्यादादित्यस्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीसव ' सत्यस्‌ ॥ २ ॥ यच्चन्द्रमसो रोहित रूपं तेजसस्तद्ूपं यच्छुछ तदपां यत्कृप्ण तदक्षस्यापागाचन्द्राचन्द्वत्व॑ वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणी- त्येच सत्य्‌ ॥३॥ यद्विद्युतो रोहित रूपं तेजसस्तद्रपं यच्छुछ तदपां यत्कृप्ण ' तद्च्नस्यापायाद्विद्युतो विद्युरवं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम्‌ ॥ ४ ॥ एतद्धसस चे तद्विद्वास आहुः पूर्व महाशाला महाश्रोजिया न नोञ्य कश्चनाश्रुममतमविज्ञातस्ुदाहरिप्यतीति ह्येभ्यो विदांचकुः ॥५॥ यदु रोहितमिवाभूदिति तेजसस्तद्रूपमिति तद्विदांचक्ुयदु झुङमिवाभूदित्य- घार रूपसिति तद्विदांचक्रुयेदु छप्णमिवास्रूदि्न्नस्य रूपमिति तद्विदांचक्रुः ॥ ६ ॥ यद्विज्ञातमिवासूदित्येतासामेव देवताना< समास इति तद्विदां- चक्रुर्यंथा चु खछ सोक्येमास्ति्रो देवताः पुरुष प्राप्य त्रिवृच्चिव देकेका भवति तन्से विजानीहीति ॥ ७ ॥ इति चतुर्थ: खण्ड; ॥ ४॥

३० ! इशाद्युपनिषत्सु--

अन्नमशितं त्रेघा विधीयते तस्य यः स्थविष्ठो धातुस्तत्पुरीष॑ अवति यो मध्यमस्तन्सा<सं योडणिष्टस्तन्मनः ॥ १ ॥ आपः पीताखेधा विधीयन्ते तासा यः स्थचिष्ठो धातुस्तन्मूत्र भवति यो मध्यमसल्लोहितं योऽणिष्ठः स प्राणः ॥ २ ॥ तेजोऽशितं त्रेधा विधीयते तस्य यः स्थविष्टो धातुस्तदस्थि भवति. यो मध्यमः स मजा योऽणिष्ठः सा वाळ ॥३॥ अन्नमय हि सोम्य सन आपोमयः म्राणस्तेजोमयी वागिति भूय एव सा भगवान्विज्ञापयत्विति' तथा सोस्येति होवाच ॥ ४ ॥ इति पञ्चमः खण्डः ॥ ५ ॥

दधः सोम्य मथ्यमानस्य योऽणिमा स ऊर्ध्वः ससुदीषति तत्सर्पि्भवति' ॥ १ ॥ एवमेव खलु सोग्यान्नस्याइयमानस्य योऽणिमा स ऊर्वः ससुदीषति तन्मनो भवति ॥ २ ॥ अपार सोम्य पीयमानानां योऽणिमा स ऊर्ध्वः ससुदीपति स माणो भवति ॥ ३ ॥ तेजसः सोम्याइयमानस्य योऽणिमा स्‌ ऊध्वें: ससुदीपति सा वाग्भवति ॥ ४ ॥ अन्नमय४हि सोम्य सन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वागिति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ५ ॥ इति पष्ठः खण्डः ॥ ६॥

पोडशकळः सोम्य पुरुषः पञ्चदशाहानि मादः कामसपः पिबापोमयः ग्राणो न पिवतो विच्छेरस्यत इति ॥ १ ॥ स ह पञ्चदशाहानि नाशाथ हेन- सुपससाद्‌ किं बरवीमि भो इत्यृचः सोम्य यजूईपि सामानीति स होवाच न

मा ग्रतिभान्ति भो इति ॥ २ ॥ त€ होवाच यथा सोस्य सहतोऽभ्या- हितसैकोऽङ्गारः खद्योतमात्रः परिशिष्ट: स्यात्तेन ततोऽपि न बहु दहे देवश सोम्य ते पोडशानां कलानामेका कलातिशिष्टा स्यात्तयेतहि वेदाञ्ानुभवत्य- झानाथ. मे विज्ञास्यसीति ॥ ३ ॥ स हाझाथ हेनसुपससाद त९ह यस्किंच पप्रच्छ सर्वेश्ह प्रतिपेदे ॥ ४ ॥ त होवाच यथा सोस्य महतोऽभ्याह- तसैकमङ्गारं खद्योतमात्रं परिशिष्ट ठ तृणैरुपसमाधाय श्राज्वल्येत्तेन ततोऽपि बहु दहेत्‌ ॥ ५ ॥ पव सोस्य ते पोडशानां कलानामेका कलातिशिष्टा भू- त्साउन्नेनोपसमादिता माज्बलीत्तयैत हिं वेदाननुभवस्यन्नमय€ सोम्य सन आ- पोमयः ्राणस्तेजोमयी चायिति तद्धास्य विजज्ञाविति विजज्ञाविति ॥ ६॥ ` इति सप्तमः खण्डः ॥ ७॥

_ उद्दालको हारुणिः श्वेतकेतु पुत्रसुवाच स्वान्तं से सोम्य विजानीहीति यत्रेतत्पुरुपः स्वपिति नाम सता सोस्य वदा संपन्नो भवति स्वमपीतो भवति तस्मादेन£ स्वपितीत्याचक्षते स्व< ह्यपीतो भवति ॥ ९॥ स यथा शकुनिः सूत्रेण प्रबद्दों दिश॑ दिशं पतित्वान्यत्रायतनसलद्ध्वा बन्धनमेवोपश्चयत एव- सेच खळ सोम्य तन्मनो दिइ दिश पतिस्वान्यत्राथतनमलव्ध्वा ग्राणमेवोप-

छान्दोग्योपनिपत्‌ ॥ ९ ॥ ६१

श्रयते प्राणबन्धन हि सोम्य मन इति॥२॥ अशनापिपासे मे सोम्य विजा- नीहीति यत्रेतव्पुरुपोऽशिशिपति नामाप एव तदशितं नयन्ते तद्यथा शोना- योऽश्वनायः घुरुपनाय इत्येवं तदप आचक्षतेऽशनायेति तन्नेतच्छुङ्गमुत्पतित सोम्य चिजानीहि नेदममूलं भविष्यतीति ॥ ३॥ तस्य क्क सूरु स्यादन्यत्रा- ज्ञादेवमेव खलु सोस्यान्नेन झुङ्गेनापोसूलमन्विच्छाद्धिः सोम्य शुङ्गेन तेजोसू- लमन्विच्छ तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छ सन्सूलाः सोम्येमाः साः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः ॥४॥ अथ यत्रैतत्पुरुषः पिपासति नाम तेज एव तत्पीतं नयते तद्यथा गोनायोऽधनायः पुरुपनाय इत्येवं तत्तेज आचष्ट उदन्येति तत्रैतदेव शुङ्गसुत्पतित४ सोम्य विजानीहि नेदमसूरं भविष्यतीति ॥ ५ ॥ तस्य क सूलई स्यादन्यत्रान््योऽद्भिः सोम्य शुङ्गेन तेजोमूलमन्विच्छ तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूळमन्विच्छ सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्म्- तिष्ठा यथा तु खलु सोम्येमास्िख्रो देवताः पुरुष प्राप्य त्रिवृत्रिवृदेकेका भवति तहुक्तं पुरस्तादेच भवत्यस्य सोम्य पुरुपस्य प्रयतो वाड्य़नासि संपद्यते मनः आणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायाम्‌ ॥ ६॥ स य एपोडणिसे- तदात्म्यमिद< सवं तत्सत्य₹ स आत्मा तरवमसि श्वेतकेतो इति भूय एवमा भगवान्‌ विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥७॥ इत्यष्टमः खण्डः ॥८॥

यथा सोस्य मधु सधुकृतो निस्तिष्ठन्ति नानात्ययानां दृक्षाणाशरसान्सस- बहारमेकता४ रसं गमयन्ति ॥ १ ॥ ते यथा तत्र न विवेक लभन्तेऽमुष्याहं इक्षस्य रसोऽस्म्यसुष्याह दृक्षस रसोऽस्मीत्येवमेव खलु सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सति संपद्य न चिटुः सति संपद्यामह इति ॥२॥ त इह व्याघ्रो ना सिश्हो वा शुको वा वराहो वा कीरो वा पतङ्गो वा दश्शो वा मशको वा यद्द्भ- जन्ति तदा अवन्ति ॥ ३॥ स य एपोऽण्सितदात्यसिदश सर्व तस्सत्य स आत्मा तत्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव सा भगवान्‌ विज्ञापयस्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ४ ॥ इति नवमः खण्डः ॥ ९ ॥

इभाः सोम्य नच्चः पुरस्तात्प्राच्यः स्यन्दन्ते पश्चात्म्तीच्यस्ताः ससुद्रात्ससुद- सेवापियन्ति समुद्र एवं भवति ता यथा तत्र न बिढुरियमहसस्मीति॥१॥ एव- सेव खळ सोम्येमाः सर्वा: ग्रजाः सत आगत्य न विदुः सत आगच्छामह इति त इह व्याघ्रो चा सिशहो वा इको चा चराहो वा कीरो वा पतङ्गो डा द्श्शो वा सशको वा यचद्धवन्ति तदा भवन्ति ॥ २ ॥ स य एषोऽणिसेतदात्स्य- सिदश सच तत्सत्यश स आत्मा तत्वससि श्वेतकेतो इति सूय एव मा भरा- वानर विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ३॥ इति दृशसः खण्डः१०

अस सोम्य महतो वृक्ष यो सूळेऽभ्याहन्याजीवन्‌ खबेद्यो मध्येऽभ्या-

४२ __ इशाद्यपनिपत्सु-

हन्याज्जीवन्खवेद्यो ग्रेउभ्याहन्याज्जी वन्खवेत्स एप जीवेनात्मनानुप्रभूतः पेपी- यमानो मोदमानस्तिप्टति ॥ १ ॥ अस्य यदेका® शाखां जीवो जहात्यथ सा शुप्यति द्वितीयां जहात्यथ सा शुप्यति तृतीयां जहात्यथ सा शुप्यति सच जहाति सर्वः झुष्यत््चमेच खलु सोम्य विद्धीति होचाच ॥ २ ॥ जीतापेतं वाव किलेदं म्रियते न जीवो म्रियत इति स य एपोऽणिमतदात्म्य मिद सब तत्सत्य* स आत्मा तच्चमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान चि- ज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ३ ॥ इत्येकादशः खण्डः ॥११॥

न्यग्रोधफलमत आहरेतीदं भगव इति भिन्धीति भिन्न भगव इति किमत्र पञ्यसीत्यण्व्य इवेमा धाना भगव इत्यासामङ्गेकां भिन्धीति भिन्ना भगव इति किमत्र पश्यसीति न किंचन भगव इति ॥१॥ त* होवाच यं व सोम्ये- तमणिमानं न निभालयस एतस्य वे सोम्यपोऽणिख् एवं महाक्यग्रोधम्तिष्टति ॥ २ ॥ श्रद्धत्स्व सोम्येति स य एपोऽणिमेतदास्म्यमिदः सब तत्सत्य* स॒ आत्मा तस्वमसि श्वेतकेतो इति भूय/एणच मा भगवान्‌ विज्ञापयन्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ३ ॥ इति द्वादराः खण्डः ॥ १२ ॥

लवणमेतदुदकेऽचधायाथ मा प्रातरुपसीदथा इति स ह तथा चकार तः. होवाच यद्दोपा छवणसुदकेऽबाधा अङ्ग तदाहरेति तद्वावमृज्य न विवेद ॥१॥ यथा चिलीनसेवाङ्गास्यान्तादाचामेति कथमिति लवणमिति मध्यादाचामेति कथमिति लवणमित्यन्तादाचासेति कथमिति लवणसित्यसिप्राइयनदथ सोपः सीदथा इति तद्ध तथा चकार तच्छश्वव्संवतते तश्होवाचान्नर चाच किल सत्सोम्य न निभालयसेऽत्रेव किलेति॥ २ ॥ स य पुपोऽणिमेतदान्म्यमिदः सच तत्सत्य< स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव सा भगवान्‌ चि- ज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥३॥ इति त्रयोदशः खण्डः ॥ १३॥

यथा सोम्य पुरुप गन्धारेभ्योऽभिनद्वाक्षमानीय त ततोऽतिजने त्रिसृजेत्स यथा तन्न प्राक्ठोदङ्ावधराङ्का प्रत्या प्रध्मायीताभिनद्धाक्ष आनीतोऽभिनद्धा- क्षो विसृष्टः ॥ १ ॥ तस्य यथाभिनहनं प्रसुच्य प्रब्रूयादेतां दिश गन्धारा पतां दिश बज्ञेति स ग्रासाद्वासं च्छन्‌ पण्डितो मेधावी गन्धारानेवोपसंपथ्येतेव- मेचेहाचार्यवान्‌ पुरुपो चेद तस्य तावदव चिरं यावन्न विमोद्ष्येञ्य संपत्स्य इति ॥ २ ॥ स य एपोऽणिमेतदात्म्यसिद्‌९ सर्वे तत्सत्यथ्स आत्मा तत्त्व. मसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति, हो वाच ॥ ३ ॥ इति चतुदेशः खण्ड: ॥ १४ ॥

_ घुरूप सोम्योतोपतापिनं ज्ञातयः पर्युपासते जानासि मां जानासि मा- मिति ततस्य यावन्न वाझानसि संपद्यते सनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां

छान्दोग्योपनिपत्‌ ॥ ९ ॥ ६३

देवतायां तावज्ञानाति ॥ १ ॥ अथ यदास्य वाडानसि संपद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायामथ न जानाति ॥ २ ॥ स य एपोऽणि- मेतटात्म्यमिदध सर्व तत्सत्यश स आत्मा तस्वससि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्‌ चिज्ञापयस्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ३ ॥ इति पञ्चदशः खण्डः ॥ १५ ॥

पुरुप सोम्योत हम्तगृहीतमानयन्त्यपहापीत्स्तेयमकार्पीस्परश्चुमस्ये तप- तेति स यदि तस्य कर्तां भवति तत एवानृतमात्मानं कुरुते सोऽनृतामिस- न्धोऽनृतेनास्मानमन्तधोय परशु तसं प्रतिगृह्णाति स दह्यतेऽथ हन्यते ॥१॥ अथ यदिः तस्याः कता भवति तत एव सत्यमात्मानं कुरुते स सत्याभिसन्धः सस्येनात्मानमन्तर्घोय परञ्ज तप्तं प्रतिगृह्णाति स न दह्यतेऽथ सुच्यते ॥२॥ स यथा तत्र नादाह्येतेतदात्म्यमिद्‌श सवं तत्सत्यश स आत्मा तस्वमसि श्रेत- केतो इति तद्धास्य विजज्ञाविति विजज्ञाविति ॥ ३ ॥ इति पोडशः खण्डः ॥१६॥ इति पष्टः प्रपाठकः ॥ ६ ॥

अथ सप्चमोऽध्यायः ॥ ७ ॥

३ ॥ अधीहि भगव इति होपससाद सनत्कुमारं नारदस्तश होवाच य- दत् तेन मोपसीद ततस ऊध्वं वक्ष्यामीति ॥ १ ॥ स होवाचर्ग्वेदं भग- चोऽध्येमि यजुर्वेद* सामवेदमाथर्वणं चतुर्भमितिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पिन्यई राशि देवं निधि वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्यां ब्रह्मविद्या भूत- विद्या क्षत्रविद्यां नक्षत्रविद्याः सपंदेवजनविद्यामेतद्भगवोऽध्येमि ॥२॥ सोऽहं भगवो मन्रविदेवास्मि नात्मविष्छुत४-द्येव मे भगवहुशेभ्यस्तरति झोकमा- त्मविदिति सोऽहं भगवः शोचामि तं सा भगवाञ्छोकस्य पारं तारयत्विति त* होवाच यद्वै किंचेतदृध्यगीष्टा नामेवेतत्‌-॥ ३ ॥ नाम वा ऋग्वेदो यजु- वेदः सामवेद आथर्वणश्चतुर्थ इतिहासपुराणः पञ्चमो वेदानां वेद: पित्र्यो राशिदेबो निधिवीकोवाक्यमेकायनं देवविद्या ब्रह्मविद्या भूतविद्या क्षत्रविद्या नक्षत्रविद्या सपंदेवजनचिद्या नामेवेतन्नामोपास्चेति ॥४॥ स यो नाम ब्रह्मे- स्युपास्ते यावन्नाम्नो गतं तत्रास्य यथाकामचारो अवति यो नाम ब्रह्मेत्यु पा- स्तेऽस्ति भगवो नाञ्नो सूय इति नाम्नो वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्त्र- वीत्विति ॥ ५ ॥ इति प्रथमः खण्डः ॥ १॥

वाग्वाच नाम्नो भूयसी वागवा ऋग्वेद विज्ञापयति यजुर्वेद सामवेद- माधर्वणं चतुर्थमितिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पित्र्य राशि देवं निधिं वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्यां घ्रह्मविद्यां भूतविद्यां क्षत्रविद्यां नक्षत्रविद्या सर्पदेवजनविद्यां दिव॑ च प्रथिचीं च वायुं चाकाशं चापश्च तेजश्च देवाऽश्च

६४ इशाद्युपनिपत्सु-

मनुष्याइश्च पश्शश्च वयाइसि च तृणवनस्पतीन््कापदान्याकीटपतङ्गपिपीऊकं धर्व चाध च सत्यं चानृतं च साधु चासाधु च हृदयज्ञं चाहृद्यज्ञ च यदे वाङ्नाभनिप्यन्न थमो नाधमों च्यज्ञापिप्यञ्च सत्यं नानृतं न साधु नासाधु न हृदयज्ञो नाहृदयज्ञो वागेवेतत्सवं विज्ञापयति वाचसुपास्ेति ॥ १ ॥स यो वाचं ब्रह्मेत्युपास्त यावद्वाचो गतं तत्रास्य यथाकामचारो. भचति यो वाचं ्र्मेत्युपास्रऽस्ति भगवो वाचो सूय इति वाचो वाच भू- योऽस्तीति तन्मे भगवान्त्रवीस्विति ॥ २ ॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ २॥

मनो वाव वाचो भूयो यथा वे द्वे वामलके द्वे वा कोले द्वो वाक्षौ सु- रिरनुभवत्येव वाचं च नाम च मनोऽनुभवति स यदा मनसा मनस्यति मच्रानधीयीयेसथाधीते कर्माणि कुर्व॑ तित्यथ कुरुते पुत्राईश्व पञ्ञूशश्चेच्छेये- त्यथेच्छत इमं च लोकमु चेच्छेयेत्यथेच्छते सनो ह्यात्मा मनो हि लोको सनो हि ब्रह्म मन उपास्वति ॥१॥ स यो सनो ब्रह्मेव्युपास्ते यावन्मनसो गतं तत्रास्य यथाकामचारो अवति यो मनो ब्रह्झेस्युपास्तेऽस्ति सगतो मनसो सूय इति मनसो वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्त्रदीत्विति ॥ २ ॥ इति तृतीयः खण्ड: ॥ ३ ॥

संकल्पो वाव मनसो भूयान्यदा वे संकल्पयतेऽथ सनस्यथ चाचसी- रयति ताखु नान्नीरयति नाक्चि सच्चा एकं भवन्ति सत्नेपु कर्माणि ॥ १ ॥ तानि ह वा एतानि संकल्पैकायनानि संकल्पात्मकानि संकल्प घ्रतिष्टितानि समछ्कूपतां द्यावाएथिवी समकल्पेतां दायुश्चाकाहं च समकल्पन्तासापश्च तेजश्च तेपा संझह्ये वपंश संकल्पते पस्य संछूल्या अन्न संकल्पतेऽञ्नस्य संकृध्य॑ प्राणाः संकल्पन्ते प्राणाना४ संछृल्ये सच्चा: संकल्पन्ते मन्नाणा* संझुस्य कर्माणि संकल्पन्ते कसेणा< संकृध्ये लोकः संकड्पते लोकस्य सं- कस्य सर्व संकल्पते स एष संकल्पः संकरपसुपास्वेति ॥ २॥ स थः संकल्पं त्रह्मेस्थुपास्ते झुसान्वे स लोकान्‌ शुवान्‌ छुबः प्रतिष्ठितान्‌ प्रतिष्ठितो 5व्यथ- दानानव्यथसानोऽसिसिध्यति यावत्संकल्पस्थ गतं तत्रास्य यथाकामचारो सवति यः संकटपं ब्र्मस्युपास्तेऽस्ति अगवः संकल्पाहूथ इति संकल्पाद्वाव सूयोऽस्ीति तन्मे भयवान्त्रवीर्विति ॥ ३ ॥ इति चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥

चिं चाव संकल्पाद्गयो यदा चे चेतयतेऽथ संकल्पयतेऽथ सनस्यत्यथ वाचमीरयति ताझु नाञ्लीरयति बाज्नि सच्चा एकं भवन्ति मन्रेछु कर्माणि ॥ ३ ॥ ताले ह चा एतानि चित्तेकायनानि चित्तास्मानि चित्ते प्रतिष्ठितानि तस्माद्यद्यपे बहुविदचित्तो अवति नायमस्तीत्येबनसाहुयेद्य वेद यद्वा अयं विद्वाजेत्थमचित्तः स्यादित्यथ यद्यल्पदिचित्तवान्भवति तस्मा एवोत शुश्रूपन्ते

छान्दोग्योपनिषत्‌ ॥ ९ ॥ | ६५

चित्तशह्येचेपामेकायनं चित्तमात्मा चित्त प्रतिष्ठा चित्तमुपाखेति ॥२॥ स यश्चित्तं ग्रह्मेत्युपास्ते चित्तान्वे स लोकान्‌ श्वुवान्‌ श्रुवः प्रतिष्ठितान्‌ ग्रतिष्टितोऽव्य- श्रसानानव्यथसानोऽसिसिङ्यति यावच्चित्तस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यश्चित्त बम्युपास्तेऽस्ति भगवश्चित्ताद्वय इति चित्ताद्वाव श्ूयोऽस्तीति तन्मे सगचान्त्रचीस्विति ॥ ३ ॥ इति पञ्चमः खण्डः ॥ ५ ॥

ध्यानं वाव चित्ताङ्गयो व्यायतीव उथिवी ध्यायतीवान्तरिक्षं ध्यायतीव योध्यायन्तीचापो ध्यायन्तीव पर्वता ध्यायन्तीच देवसचुष्यास्तस्माद्य इह स- चुष्याणाँ सहत्तां ग्रापुचन्ति ध्यानापादाश्शा इवेच ते भवन्त्यथ येल्पाः करू- हिनः पिशुना उपवादिनस्तेऽथ ये रभवो ध्यानापादाइशा इवेच ते भवन्ति घ्यानसुपास्त्रेत ॥ १ ॥ स यो ध्यानं ब्रह्मत्युपास्ते यावञ्यानस्य गतं त- चास्य यथाकामचारो भवति यो ध्यान ब्रह्मत्युपास्तेऽस्ति अगवो श्यानाद्धय इति ध्यानाद्वाव भूयोञ्स्तीति तन्मे भगवान्त्रवीत्विति ॥ २॥ इति पष्ठः खण्ड; ॥ ६॥

विज्ञानं वाव ध्यानाङ्गयो विज्ञानेन वा ऋग्वेद निजानाति यजुर्वेदश्सा- सवेदमाथर्यणं चतुर्थमितिहासशुराणं पञ्चमं वेदानां चेदं पिश्यर राशिं देवं निधि वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्यां ब्रह्मविद्यां भूतविद्यां क्षत्रविद्यां नक्षन्न- विद्या सर्पदेवजनविद्यां दिवं च एथिवीं च वायु चाकाशं चापश्च तेजश्च देचाशश्च मचुष्याइश्च पञ्चूइश्च वयासि च तृणचनरेपतीन्द्यापदान्याकीरपत- ङ्गपिपीळकं धर्म चाधर्मं च सत्यं चानृतं च साधु चासाधु च हृदयज्ञं चाह- दयज्ञं चान्नं च रसं चेमं च लोकसं च विज्ञानेनेच विजानाति विक्लानसुपा- सेति ॥ १ ॥ स यो विज्ञानं ्रह्मेत्युपास्ते विज्ञानवतो वे स लोकान्ज्ञान- वतो5सिसिड्यति यावद्विज्ञानस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो अवति यो चि- ज्ञानं ब्रह्मत्युपास्तेऽस्ति भगवो विज्ञानारुअ इति विज्ञानाद्वाच भूयोऽस्तीति तन्ते भगवाम्त्रवीत्विति ॥ २ ॥ इति सप्तमः खण्ड: ॥ ७ ॥

वं वाच चिज्ञानाङ्गयोऽपि ह शतं विज्ञानवतासेको बलयानाकस्पयते स यदा बळी भवत्यथोत्थाता अवत्युत्तिएन्परिचरिता अवति परिचरचुपसत्ता अवत्युपसीदन्दटा भवतिं श्रोता भवति अन्ता भवतति बोळा भवति कता चे एथिवी तिष्टति वछेतान्तरिश बढेन ग्रावे-

भचति विज्ञाता भवति बलेन च हाथ नरेन पशवश्च वर्याश्से च तृणवनस्पतय:

२० ~ ->>>> १०७ ans ss द्य रून पर्यत्ता बळन दुवसजुप्या

sores RO £ न्न गस्तिणलि नळमलपान्ते हि ॥ 39 ला भ् पदा स्वा|कासट्प पज (१ ACG Cet Nil Rass 5 ८५ 4.९.७०९ १ य दुई ९%

क्र ~ ~ ~ ~ ery [रर हरे हर हु न `¬ ~ क अन्यु) क पा” क भाण्न कुट" ~ _ ss गात तत्रास्य ययाकासच्यरा सचत या चळ

-४/

cs डर खन्य्‌ a ~ ४: १८४? es न्ट यो बल अहात्युपारू सीने ॥ = “स्य = epg ST ० erred भो हू करो > Fr नर > १ + ne 040 कली “i क 2 | यु हर ककल कक रजा 4 ह) Co ०० ss न नव्या म्त भरावा SUS ७१० रूद्रः घय. 75565 ता अशना १" "०

न्त्रवीस्वित्ि। २ ॥ इलष्टमः सण्ड; ॥ ८ !

अ. उ. ५

६६ इशाद्युपनिपत्सु-

अन्न वाव वछाद्भ्यस्तस्माद्यद्यपि दशरात्री नोश्चीयाद्यद्युह जीवेदथवाज्द- एाऽश्रोताऽमन्ताऽबोद्धाऽकर्ताऽविज्ञाता भवत्यथा5न्नस्याये द्वष्टा भवति श्रोता भवति सन्ता भवति वोद्धा भवति कता भतति चिज्ञाता भवत्यन्षसुपास्वेति ॥१॥ स योऽन्नं ब्रह्मेत्युपास्तेऽन्नवतो वे स लोकान्पानवतोऽभिसि इयति यावद- ग्नस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति योऽन्नं ब्रहमत्युपास्तेऽस्ति भगवोऽन्नाद्भूय इत्यन्नाद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्त्रवीरिवति ॥२॥ इति नवमः खण्डः ९ आपो वावान्नाद्भ्यस्यस्तस्माद्यदा सुबृष्टिन भवति व्याधीयन्ते प्राणा अन्न कनीयो भविष्यतीयथ यदा सुवृष्टिभवत्यानन्दिनः प्राणा अवन्सन्नं बहु भविष्यतीत्याप एवेमा मूर्ता येयं "थिवी यदन्तरिक्षं यदू द्योयेत्पर्यता यद्देव- सचुष्या यस्पशवश्च वयाइसि च तृणवनस्पतयः श्वापदान्याकोरपतङ्गपिपीरक- माप एवेमा मूर्ता अप उपास्वेति॥१॥ स योऽपो ब्रह्मेत्युपास्त आझोति सर्वो- न्कासाश्स्वृसिमान्भवति यावदपां गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति योऽपो ्रह्मेत्युपास्तेस्ति भगवो ञ्द्यो भूय इत्यन्यो वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्त्रवी- त्विति ॥ २ ॥ इति दशमः खण्डः ॥ १०॥ तेजो वावाज्यो भूयस्तद्वा एतद्वायुमागृह्याकाशममितपति तदाहुनिशो चति नित्तपति वर्षिष्पति वा इति तेज एव तत्पूव दृशयित्वाऽथापः रुजते तदे- तदृध्वीभिश्च तिरश्चीभिश्च विद्युद्धराहादाश्वरन्ति तस्मादाहुबिद्योतते स्तन- यति वरिष्यति वा इति तेज एव तत्पूव दशायिस्वाऽथापः सुजते तेज उपा- स्वेति॥ १ ॥ स यस्तेजो ब्रह्मत्युपास्ते तेजस्वी चे स तेजस्वतो लोकान्भा- स्वतोऽपहततमरस्कानभिसिच्यति यावत्तेजसो गतं तत्रास्य यथाकामचारो भ- ` चति यस्तेजो ब्रह्मत्युपास्तेऽस्ति भगवस्तेजसो थूय़ इति तेजसो वाव भूयोऽ- स्तीति तन्से भगवान्त्रवीत्विति ॥ २ ॥ इत्येकादशः खण्डः ॥ ११ ॥ आकारो वाव तेजसो भूयानाकाशे व सूर्याचन्द्रमसायुभो विद्युन्नक्षत्रा- ज्यञ्चिराकारोनाहूयत्याकारेन छणोत्याकाशेन प्रतिशणोत्याकारे रमत आ- कारेन रमत आकारो जायत आकाशमभिजायत आकाइासुपास्वेति ॥ ३ ॥ स य आकाशं ब्रह्मेत्युपास्त आकाशवतो वे स लोकान्प्रकाशवतोऽसंवाधाड- रुगायचतोऽभिसिद्घ्ति यावदाकाशस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति य आकाश अझ्त्युपास्तेऽस्ति भगव आकाशाद्भूय इत्याकाशाट्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भयवान्त्रची स्विति ॥ २ ॥ इति द्वादश: खण्ड: ॥ १२ ॥ सरो वावाकादा्ूयस्तस्माद्यद्यपि वहव आसीरन्नस्मरन्तो नेव ते कंचन झणुयुन मस्वीरक्ष बिजानीरन्‌ यदा दाव ते स्मरेयुरथ झणुयुरथ सन्वीरच्थ चिजानीरम सरेण च्‌ पुत्रान्विजानाति स्मरेण प्शूजू स्मरमुपास्त्रेति ॥ १ ॥ ल थः सारं मद्ठेत्यु पास्ते याचर्स्मरस्य रातं तत्रास्य यथाकासचारो अवति थः

छान्दोग्योपनिपत्‌ ॥ ९ ॥ ६७

स्मरं ब्रह्मत्युपास्तेऽस्ति भगवः स्पराहुय इति स्मराद्वाव भूयोऽस्रीति तन्से सगचान्त्रवीस्विति ॥ २ ॥ इति त्रयोदशः खण्डः ॥ १३ ॥

आशा वाव स्मराहूयस्थाशेद्ो वे स्मरो मन्नानधीते कर्माणि ङुरुते पु- च्राइश्च पञ्ूशश्चच्छत इमं च लोकमझुं चेच्छत आशासुपाखेति ॥ १ ॥ स य आशां ब्रह्मेत्युपास्त आशयास्य सर्वे कामाः सञ्टय्यन्त्यमोघा हास्याशिषो भवन्ति यावदाशाया गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति य आद्या ब्रह्मेत्यु- यास्तेऽस्ति भगव आशाया सूय इत्याशाया चाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवा- न्त्रवीत्विति ॥ २ ॥ इति चतुदशः खण्डः ॥ १४ ॥

प्राणो वा आशाया भूतान्यथा वा अरा नाभो समर्पिता एवमस्मिन्‌ प्राणे सर्वर समर्पित प्राणः प्राणेन याति प्राणः प्राणं ददाति प्राणाय ददाति प्राणो ह पिता प्राणो साता प्राणो भ्राता प्राणः स्वसा प्राण आचार्यः प्राणो बाह्मणः ॥ १ ॥ स यदि पितरं वा मातरं वा आतरं वा स्वसारं चाचार्यं वा ब्राह्मण चा किंचिद्‌ भ्शमिव प्रत्याह थिवस्वास्त्वितयेवेनमाडुः पितृहा चै त्वमसि मा- ठा व स्वमास आतृहा वे स्वमसि खसहा चे स्वमस्याचार्थहा चै त्वमसि घाह्मणहा वे त्वमसीति ॥ २ ॥ अथ यद्यप्येनाचुस्कान्तम्राणान्‌ झूलेन समासं व्यतिपं दहेन्नवन ब्रूयुः पितृहासीति न मातृहासीति न आतृहासीति न स्वस्ृहासीति नाचायंहासीति न ब्राह्मणहासीसि ॥ ३ ॥ प्राणो हेवेतानि सर्वाणि भवति स चा एप एवं पञ्यच्नेवं मन्वान एवंविजानन्नतिवादी भवति तं. चेद्रूयुरतिवाद्यसीलतिवाद्यस्मीति ब्रूयाज्नापहुवीत ॥ ४ ॥ इति पञ्चदशः खण्डः ॥ १५ ॥

एय तु वा अतिवदति यः सत्येनातिवदति सोऽहं भगवः सत्येनातिवदा- नीति सत्यं त्वेव चिजिज्ञासितव्यमिति सत्यं भगवो चिजिज्ञास इति ॥ १॥ इति पोडशः खण्डः ॥ १६॥

यदा चे विजानात्यथ सले वदृति नाचिजाननू सत्यं चदति विजानन्नेव सत्य वदति विज्ञानं त्वेव चिजिज्ञासितव्यमिति विज्ञान भगवो विजिज्ञास इति ॥ १ ॥ इति सप्तदशः खण्डः ॥ १७ ॥

यदा चे सचुतेऽथ विजानाति नामत्वा विज्ञानाति मत्वेव चिजानाति म- तिस्स्वेव चिजिञ्ञासितब्येति मतिं भयवो विजिज्ञास इति ॥ १ ॥ इत्यष्टा- दशाः खण्डः ॥ १८ ॥

यदा चे श्रददधात्यथ सचते नाभ्नदधन्मनुते श्रद्दधदेव मनुते श्रद्धा त्वेव विजिज्ञासितव्येति श्रद्धां भयतो विजिज्ञास इति ॥ ३ ॥ इत्येकोनविंशः खण्ड: ॥ १९ ॥

६८ डशाद्युपनिपत्सु-

यदा चै निखिएलथ श्रद्दधाति नानिस्तिष्ठञश्रद्धाति निस्तिष्ठन्नेव श्रद्दधाति चेष्टा त्वेव चिजिज्ञासितव्येति निष्ठां भगवो विजिहास इति ॥ १ ॥ इति विद: खण्डः ॥ २० ॥

यदा ये करोत्यथ निस्तिष्ति नाझत्वा निस्तिष्ठति छृत्वेव निस्तिष्ठति कृति- सवेद चिजिज्ञासितब्येति कृति भगवो विजिज्ञास इति ॥ १ ४ इत्येकविशः खण्डः ॥ २१ ॥

यदा चे सुखं ऊभतेऽथ करोति नासुखं लब्ध्वा करोति सुखमेच रूव्ध्वा करोति सुखं त्वेव विजिज्ञासितव्यमिति सुखं भगवो विजिज्ञास इति ॥ १॥ इति द्वाविंशः खण्डः ॥ २२ ॥

यो चै भूमा तत्सुखं नाल्पे सुखमस्ति भूमेव सुखं भूमा त्वेव विजिज्ञा- सितब्य इति भूमानं भयवो विजिज्ञास इति ॥ ३ ॥ इति त्रयोविंशः खण्ड: ॥ २३ ॥

यन्न नान्यत्पर्‍्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स सूसाऽथ यन्राच्य- र्पञ्यत्मन्यच्छुणोत्यन्यद्विजानाति तदल्पं यो वे भूसा तदख्॒तमथ यदल्पं त- न्मर्ल॑श स सगवः कस्सिम्प्रतिष्ठित इति खे महिक्षि यादि वा च महिन्नीति ॥ १ ॥ गोअश्वतिह महिमेत्याचक्षते हस्तिहिरण्यं दासथार्य ेत्राण्यायतमा- नीति नाइमेच ब्रवीमि ब्रवीसीति होवाचान्यो झब्यस्सिन्प्रतिष्टित इति ॥२॥ इति चतुरचिशः खण्डः ॥ २४ ॥

स एवाधस्तात्स उपरिष्टात्स पश्चात्स पुरखात्स दक्षिणतः स उत्तरतः स एचेदशसर्वसित्यथातोऽहङ्कारादेश एवाहमेवाधस्तादहस्ुपरिष्टादहं पश्चादहं पु- रस्तादहं दक्षिणतो5दहसुत्तरतो5हमेवेद€सरवंमिति ॥ १ ॥ अथात आत्मादेश णुदात्सेचाधस्तादात्मोपरिष्टादात्सा पश्चादात्मा पुरस्तादात्मा दक्षिणत आत्मो- न्तरत आल्मैवेदश सर्वसिति स वा एप एवं पइयन्नेव मन्वान एवं विजानन्ञा- स्मरतिरात्सक्रीड आत्मसिशुन आत्मानन्दः स स्वराड्‌ भवति तस्य सेषु लो- केयु कामचारो भवति । अथ थेऽन्यथाऽतो विदुरन्यराजानस्ते क्षय्यलोका अदन्ति तेपाईसर्वेधु डोकेप्वकासचारो भवति ॥२॥ इति पञ्चविशः खण्डः र ५

तस्य ह वा एतस्यैवं पद्यत एच सन्वायस्येवं चिजानत आत्मतः प्राण आ- स्मत आशात्मतः स्मर आत्मत आळा आत्मतस्तेज आत्मत आप आत्मत आविभीबतिरोभावादात्मतोऽनमासमतो' वळभात्मतो विज्ञानमात्मतों ध्यान? ञारमतश्चित्तसात्मत्तः संकल्प आत्मतों अन आत्मतो सागास्मतो नामास्मत म्या आत्मतः कर्माण्यात्सत एवेद< सर्यमिति ॥ ५ ॥ तदेष छोको न पञ्यो डृ्युं पच्यति न रोगं नोत दुःखा सये पश्थः पड्यति सर्चमाप्नोर्ति

~

छान्दोग्योपनिपत्‌ ॥ ९ ॥ ३९

सर्वश इति स एकधा भपति त्रिधा अवति पञ्चघा सप्तथा नवधा चेव पुन- अकादश स्खतः शतं च दश चेकश्च सहस्राणि च विश्शतिराहारशुद्धों सत्त्व- शुद्धिः सत्वञुद्धो धुवा स्वतिः स्ट्ृतिळम्भे सर्वअन्धीनां बिम्रमोक्षस्तस स॒दि- तकपायाय तमसस्पारं दशयति भगवान्‌ सनत्कुमारस्तश स्कन्द्‌ इत्याच- क्षते तई स्कन्द्‌ इत्याचक्षते ॥ २ ॥ इति पद्डिशः खण्डः ॥ २६ ॥ इति स- समः प्रपाठकः ॥ ७ ॥

अष्टमोऽध्यायः ।

अथ यदिदमस्मिन्त्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं चेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशास्त- स्मिन्यदन्तस्तदन्वेएव्यं तद्वाच विजिज्ञासितव्यमिति ॥ १ ॥ तं चेह्युयेद्द्स- स्मिन्व्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेइम दृहरोऽस्मन्नन्तराकाशः क्रि तदत्र विद्यते यदन्वेष्टव्यं यद्वाव विजिज्ञासिततव्यमिति ॥ २॥ स जूयाद्यावाल्वा अयसाका- शस्तादानेपोऽन्तहृद्य आकाश उभे अस्मिन्‌ ावाएथिची अन्तरेव समाहिते उभावञ्चिश्च वायुश्च सूर्याचन्द्रमसाबुभौ बिद्युन्नक्षत्राणि यच्चास्येहास्ति यञ्च नाखि सव॑ तद्स्मिन्समाहितमिति ॥ ३ ॥ तं चेट्रूयुरस्मिशश्ेदिदं ब्रह्मपुरे सर्वश्समाहितश्सवोणि च भूतानि सर्वे च कामा यदेनजरामाप्तोति ग्रध्य<- सते वा कि ततोऽतिशिष्यत इति ॥ ४ ॥ स मूयाच्चास्य जरयेतजीर्यति न वधेनास्य हन्यत एतत्सत्यं ब्र्मपुरमस्मिन्कामाः समाहिता एप आत्मापहत- पाप्सा चिजरो विस्व्युविशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्पो यथा हवेह प्रजा अन्वाचिशन्ति यथानुशासन य॑ यमन्तमभिकामा भवन्ति यं जनपदं यं क्षेत्रभागं त तमेवोपजीचन्ति ॥ ५ ॥ तद्यथेह कसैचितो लोकः श्रीयत एवसेवाझुत्र पुण्यचितो लोक: क्षीयते तद्य इहात्मानमनचुविच्य मज- नसताइश्च सत्यान्‌ कामाइस्तेपाई सवेषु छोकेप्वकासचारो भवल्यथ य इहा- त्मानभनुचिद्य बजन्त्यताईश्च सत्यान्‌ कामाईस्तेपा< सर्वेषु लोकेपु कामचारो सवति ॥ ६ ॥ इति प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

स्‌ यदि पितृकोककामो सवति संकल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति तेन पितृलोकेन संपन्नो महीयते ॥ १ ॥ अथ यदि सातृलोककामो भवति संक- उपादेचास्य सातरः सञ्चुत्तिष्ठल्ति तेन मातृछोकेन संपन्नो महीयते ॥ २॥ अथ यदि ज्रातृोककामो भवति संकद्पादेचास्य आतरः ससुचिष्ठनित तेद आतृलोकेच संपञ्ो महीयते ॥ ३ ॥ अथ यादि स्वसुलोककासो सचति सं कल्पादेचास्य स्वसारः ससुत्तिष्ठन्ति तेन स्वसलोकेच संपन्नो महीयते ॥ ४ ४ अथ यदि सखिलोककामो भवति संक्रद्पादेवाख सखाच: सञ्चुत्ति्ठन्ति तेः सखिलोकेन संपन्नो महीयते ॥ ५ ॥ अथ यदि गन्धसाल्य लोककामो सवात

७० . इशाययुपनिषत्सु-

संकल्पादेवास्थ गन्धमाल्ये समुत्तिष्ठतस्तेन गन्धमाल्यलोकेन संपन्नो महीयते ॥ ६ ॥ अथ यद्यक्षपानलोककामो भवति संकस्पादेचरस्यान्नपाने समुत्तिष्ठ- तस्तेनाज्षपानलोकेन संपंन्नो महीयते ॥ ७ ॥ अथ यदि गीतवादित लोक- कामो भवति संकल्पादेवास्य गीतवादिते समुत्तिष्ठतस्तेन गीतवादितरोकेन संपन्नो सहीयते ॥ ८ ॥ अथ यदि स्रीलोककामो भवति संकट्पा देचास्य खियः समुत्तिष्ठन्ति तेन खीलोकेन संपन्नो महीयते ॥ ९ ॥ यं यसन्तमसि- कामो भवति यं कामं कामयते सोऽस्य संकर्पादेव ससुत्तिष्ठति तेन संपन्नो महीयते ॥ १० ॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ | त इमे सत्या: कामा अनृत्तापिधानास्तेपाईसत्याना< सतामनुतसपिधान यो यो ह्यस्येतः प्रेति न तमिह दशनाय रभते ॥१॥ अथ ये चास्येह जीवा ये च प्रेता यच्चान्यदिच्छन्न लभते सर्व तदत्र गस्वा विन्दतेऽत्र झस्यैते सत्या: कासा अनृतापिधानास्तद्ययापि हिरण्य निधिं निहितसक्षेत्रज्ञा उपयुपरि संच- रन्तो न विन्देयुरेवमेवेमाः सर्वाः प्रजा अहरहरेच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोक न बिन्दन्स्यनृतेन हि प्रत्यूढा: ॥२॥ स वा एप आत्मा हृदि तस्यैतदेव निरुक्त हचयमिति तस्माद दयमहरदवो एवंचिरस्वर्ग लोकमेति ॥ ३ ॥ अथ य एप संप्रसादोऽस्माच्छरीरास्ससुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन सूपेणासिनिष्पद्यत एप आत्मेति होवाचेतदस्तमभयमेतङ्रह्मति तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मणो नास सत्यमिति ॥ ४ ॥ तानि ह चा एतानि त्रीण्यक्षराणि सतीयमिति तद्यत्सत्त- दुखुतमथं यत्ति तन्मत्यमथ यद्यं तेनोभे यच्छति यदनेनोभे यच्छति तस्माद्य- महरहर्वा एवंबित्सवर्ग लोकमेति ॥ ५ ॥ इति तृतीय: खण्डः ॥ ३॥ अथ य आत्मा स सेतुर्वितिरेपां लोकानामसंभेदाय नेत सेतुमहोरात्रे तरतो न जरा न खृत्युने शोको न सुकृतं न दुप्कृत< सर्वे पाप्मानोऽतो नि- वर्तन्तेऽपहतपाप्मा होप ब्रह्मलोकः ॥ १ ॥ तस्माद्वा एतऽ सेतुं तीत्वोऽन्धः सन्ननन्धो भवति चिद्धः सन्नविद्धो भवत्युपतापी सन्ननुपतापी भवति त- स्माट्ठा एतश्सेतुं तीत्वोषि नक्तमहरेवासिनिप्पद्यते सङ्कद्विभातो होेवेप ब्रह्म" लोकः ॥ २ ॥ तद्य एंवेतं त्रह्मलोकं ब्रह्मचर्यणानुविन्दन्ति तेपासेवेप ब्रह्मलो- कस्तेपा* सदैघु लोकेपु कामचारो भवति ॥३॥ इति चतुर्थः खण्ड: ॥ ४ ॥ ` अथ यद्यज्ञ इल्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तद्रहाचय्रण ह्येव यो ज्ञाता तं बिन्द्‌ तेऽ यदिएमित्याचक्षते ब्रह्मचयेमेद तट्रह्मचर्यण झोवेशात्मानमलुविन्दते ॥ १ ॥ अथ यस्सत्रायणमित्याचक्षते ब्रह्मचयमेव तद्रह्मचर्येण ह्च सत आ- त्मनखाणं बिन्दतेडथ यन्मानमित्याचक्षते त्रह्मचर्यमेव तद्ुझ्चर्यण ह्येवात्मान- मनुविद्य मजुते ॥ २ ॥ अथ यदनाशकायनमिल्याचक्षते ब्रह्मचर्य॑भेव तदेप हात्मा न नटयति यं त्रह्मचर्येणानुविन्दते$्य यदरण्यायनसित्याचक्षते त्र

छान्दोग्योपनिपत्‌ ॥९॥ ` ७१

चर्यमेव तत्तदरश्च ह वे ण्यश्चाणदो ब्रह्मलोके तृतीयस्यामितो दिचि तदेरंस- दीय सरस्तदश्वस्थः सोमस्तवनस्तदपराजिता पूर्ववह्मणः प्रसुचिमित हिरण्य- यस्‌ ॥ ३ ॥ तद्य एवेतावरं च ण्यं चाणेवो व्रझलोके ब्रह्मचर्येणानुविन्दन्ति तेपामेबेष वरह्मलोकस्तेपा< सवपु लोकेषु कामचारो भवति ॥ ४ ॥ इति प- ज्वमः खण्डः ॥ ५ ॥

अथ या एता हृदयस्य नाड्यम्ताः पपेङ्गलस्याणिखस्तिष्टन्ति शुङ्स्य नीलस्य यीतस्य लोहितस्येत्यसो वा आदित्यः पिङ्गल एप शङ एप नील पप पीत : एप लोहितः ॥ १ ॥ तद्यथा महापथ आतत उभो ग्रामो गच्छतीमं चामु चेचमेवता आदित्यस्य ररमय उभो लोको गच्छन्तीमं चाझुं चासुप्मादादि- त्यात्प्रतायन्ते ता आसु नाडीणु सुप्ता आस्यो नाडीभ्यः प्रतायन्ते तेऽसुष्मि- ज्ञादित्य साः ॥ २ ॥ तद्यत्रतत्सुप्तः समस्तः संप्रसन्नः स्वझं न विजानात्यासु तदा नाडीपु सो भवति तन्न कश्चन पाप्मा स्प्रशति तेजसा हि तदा सं- पन्नो भवति ॥ ३ ॥ अथ यत्रतदवलिसान नीतो भवति तमभित आसीना आहुर्जानासि सां जानासि मामिति स यावदस्माच्छरीराद्नुत्कान्तो भवति तावज्ानाति ॥४॥ अथ यत्रेतदस्माच्छरीरादत्कामत्यथतरेच रदिमभिरूध्यं माक्रमते स ओमिति वा होद्वामीयते स थावरिक्षप्येन्मनस्ताचदा दित्यं गच्छत्ये- तट्टे खलु लोकद्वारं बरिदुपां ्रपदनं निरोधोऽचिदुपाम्‌ ॥ ५ ॥ तदेप छोकः शतं चेका च हृदयस्य नाड्यस्तासां सूर्घानममिनिःरतका ॥ तयोध्वमायन्न- सतत्वमेति निप्चङुन्या उस्क्रमणे भवन्त्युत्कमणे भवन्ति ॥ ६॥ इति पष्टः खण्ड: ॥ ६॥

य आत्मापहतपाप्मा विजरो घिग्टृत्युविद्योकोऽविजिघत्सोऽपिपासः सत्य- कामः सत्यसंकल्पः सोऽन्वेए्व्यः स विजिज्ञासितव्यः स्‌ सचा<श्च लोकाना- मोति सर्वाशश्च कामान्यस्तमात्मानसचुविद्य विजानातीति इ प्रजापतिरुवाच ॥ १ ॥ तद्ोभये देवासुरा अनुबुबुधिरे ते होचुहंन्त तमात्मानमन्विच्छामो यसाइमानमन्विष्य सर्वाधश्च लोकानाझोति खसतोशश्च कामातितीन्द्रो हव दे- वानामभिप्रचत्राज विरोचनोऽसुराणां ताहासंचिदानावेच समित्पाणी ग्रजाप- तिसकाशमाजग्मतः ॥ २ ॥ ता ह द्वात्रिश्शत वपाण व्रह्मचयसूपतुस्ता ह प्रजापतिरुवाच किमिच्छन्ताववाम्तमिति ता होचतुय आत्मापहतपाप्मा चि- जरो चिस्त्युविंशोकोऽविजिबत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्प सोऽन्वे- एच्यः स विजिज्ञासितव्यः स सवाऽश्च लोकानासाति सवाध्श्च कामान्यस्त- सात्मानसनुचिद्य बिजानातात अरगचतो वचो चेदयन्तदे तामेच्छन्ताववास्त- मिति ॥ ३ ॥ तो ह॒ प्रजापतिस्वाच य एषोऽक्षिणि पुरुषों इश्यत एप आ- स्ति हॉवाननटकचमन पो उनाहा लात सोख भराता 5“ प्रख्यायते यश्चाय

न

७२ इशाद्युपनिपत्सु-

मादस कतम एप इत्येप उ एवैपु सर्वेप्वेत्तेतु परिख्यायत इति होवाच ॥४॥ इति सप्तसः खण्डः ॥ ७ ॥

उदशराव आत्मानसवेदय यदात्मनो न विजानीथस्तन्मे प्रब्रूतमिति तो होदज्ञरावेऽवेक्षांचक्राते तौ हृ ्रजापतिरुवाच किं पश्यथ इति तो होचतुः सर्वसेवेदमादाँ भगव आत्सान पश्याव आलोसभ्य आनुखेभ्यः परतिरूप- सिति ॥ १ ॥ तो ह प्रजापतिरुवाच साध्वलंक्कतो सुवसनो परिपक्वता भू- स्वोदशरावे<्वेक्षेयामिति तौ ह साध्वलंकृतो सुवसनो परिष्कृतो भूत्वोद्रा- राचेऽवेक्षांचक्राते तो ह॒ प्रजापतिरुवाच किं पश्यथ इति ॥ २ ॥ तो होचतु- ययैवेद्मावां अगवः साध्वलंकृतो झुवसनो परिष्कृतौ च एत्रमेवेमो भगवः साध्वलंकृतो सुवसनौ परिष्कृतावित्यप आत्मेति होवाचेतदस्रदमभयसेत- टहाति तो ह शान्तहृदयो प्रवनजतुः ॥ ३ ॥ तो हान्वीक्ष्य ्रजापतिसुवा- चाडुपळभ्यातमानमननुचिद्य जतो यतर एतढुपनिपदो भविष्यन्ति देवा वा- सुरा वा ते पराभविष्यन्तीति सह शान्तहृदय एव दिरोचनोऽसुराअयास तेभ्यो हेताझुपनिपदं प्रोवाचास्मेवेह महस्य आत्मा परिचये आत्मा- नसेवेह महयन्नात्मानं , एरिचरचुभो लोकाववासोतीसं चासु चेति ॥ ४ ॥ तस्मादप्यद्येहाददानसश्रदद्ानमयजसानमाहुराखुरो वतेत्यसुराणार झपोपनिपत्रेतस्य शरीरं शिक्षया बसनेनालकारेणति सईस्कुर्वल्येतेत हासु लोक जेष्यन्तो सन्यन्ते ॥ ५॥ इलप्टमः खण्डः ॥ ८ ॥

अथ इेन्द्रोऽप्राप्येच देवानेतद्भयं ददश यथेव खढ्चयससिब्छरीरे साध्व- लंकृते साध्वलूकृतो भवति सुवसने सुवसनः परिष्कृते परिष्कृत एवसेवाय- सस्सिन्नन्येऽन्धो भवति खासे खास: परिव्रक्णे परिदृवणो5स्येव शारीरस्य ना- शमन्देष नइयति चाइसन्न भोग्यं पश्यासीति ॥ १ ॥ स॒ ससित्पाणिः झुनरे- याय तई द प्रजापतिरुवाच सघवन्यच्छान्तहृद्यः आाळाजीः साध विरोचनेन क्रिसिच्छन्‌ पुनरारास इति स होवाच यथेव खल्वयं भगवोऽस्मिञ्छरीरे सा- श्वळंकृते साध्वलंछृतो अवति सुवसने सुवसनः परिष्कृते परिष्कृत एवमे

च ~ > क्क तरो च टि जंग = [a च्य ™ रि प्र ~ अ ..._; (यसस्मित्न्धेडलयो भवति लाखे लास: परिछङणे परितक्‍्णोडस्थव शारीरस्य का ie) सम्चे ~> 2 mes = 3.5 * ०१०० १ न] गी ते ग कौ यादरासल्वय जनश्थात नाइभन भाग्य प्थ्यामीतति ॥२॥ "नसेचण सघद- Rs OO ज्य = नेल “> स्‌ Tos अ र्ट न 47७ ~ पद ति os ४ "बाद दाचाचत व्यद त चु युच्याख्याख छ चसापराण द्ुरोन चरा नपा"

५११ A = STETYUT | पद ७/३5० २ po कळ बक छ क a क छू ळ ३३ क्ति गात स हापराण द्रप्न्नस्दत वंपाण्युवास तस्म इावाच हे ३ $ २५ “~

७ ।

२०५ चढ वि ~ यू एप स्वप Taam ST: re ऱ्य ज्र hn ट्र र एप स्वत मडावमानधरतखप आत्मेति होचाचतटङतससथसतद्र्षोवि

000 श्या IF टा 28 य्‌ ~ र शण ट SEI MEANS Cea क्र € रू ह मान्तढ्दयः प्रबनाज सह प्राप्यच 'दवानतङ्गय द

छान्दोग्योपनिपत्‌ ॥ ९ ॥ ७३

रमन्धं भवत्यनन्धः स भवति यदि खाममस्रामो चेचेपोऽस्य दोपेण दुष्यति ॥ १ ॥ न वधेनास्य हन्यते नास्य स्राम्येण स्रामो घ्नन्ति व्वेवेनं विच्छादय- न्तीवाप्रियवेत्तेव भवत्यपि रोदितीव नाहमत्र भोग्यं पझयामीति ॥ २ ॥ स- मित्पाणिः पुनरेयाय त ह प्रजापतिरुवाच मघचन्यच्छान्तहृद्यः ग्राबाजीः किमिच्छन्‌ पुनरागम इति स होवाच तद्यद्यपीदं भगवः इारीरमन्धं भवत्य-

नन्धः स भवति यदि स्राममस्रामो नेवेपोऽस्य दोपेण दुष्यति ॥ ३॥ न वघेनास्य हन्यते नास्य स्राम्येण स्रामो घ्नन्ति त्त्रेवेनं चरिच्छादयन्तीवाग्रिय- चेत्तव भवत्यपिरोदितीव नाहमत्र भोग्यं पइयामीत्येवमेवेष मघवन्निति हो- चाचेतं स्वेच ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि वसा5पराणि द्वात्रिश्शतं चर्पाणीति स हाऽपराणि द्वान्रिरशतं वर्षाण्युवास तस्मे होवाच ॥ ४ ॥ इति दशमः खण्ड: ॥ १० ॥

तद्यत्रेतत्‌ सुत्तः समस्तः संप्रसन्नः खभ न विज्ञानासेप आत्मेति होवाचे- तदश्तमभयसेतह्कह्मति स ह शान्तहृदयः प्रवत्राज स हाप्राप्येव देवानेत- द्वयं ददर्श नाह खल्वयमेव९ संप्रत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवे- मानि भूतानि विनाशमेवापीतो भवति नाहमन्न भोग्यं पर्‍्यामीति ॥ १ ॥ स ससित्पाणिः पुनरेयाय त४ ह प्रजापतिरुवाच गघवन्यच्छान्तहृद्यः प्रा- च्राजीः किमिच्छन्पुनरागम इति स होवाच नाहं खल्वयं भगव एव संप्र- व्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानि विनाशमेवापीतो भ- चति नाहमत्र सोम्यं पश्यामीति ॥ २॥ एवमेवेप मधवन्निति होवाचैतं स्येव ते भूयोऽनुष्याख्यास्यास्ति नो एवान्यत्रेतस्माद्वसाऽपराणि पञ्च वपोणीति सहापराणि पञ्च वर्षाण्युवास तान्येकशत& संपेदुरेतत्तद्यदाहुरेकशत€ ह चे च्पाणि मघवान्प्रजापतो ब्रजझचर्यसुवास तस्मे होवाब्व ॥ ३ ॥ इत्येकादशः खण्ड: ॥ ११ ॥

सघवन्मर्त चा इद्‌ शरीरमात्तं खत्युना तदस्याग्रतस्याशरीरस्यात्मनोऽधि- डानमात्तो चे सशरीरः प्रियाग्रियास्याँ न वे सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोर- पहतिरस्त्यरीरं वाव सन्तं न म्रियाभिये स्टृशतः ॥ १ ॥ अशरीरो वायुरं विद्युरतनयिलुरशरीराण्येतानि तद्यथेतान्यसुप्मादाकाशात्ससुत्थाय पर ञ्यो- तिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणासिनिप्पद्यन्ते ॥ २ ॥ एवसेवेष संग्रसादोऽस्मा- च्छरीरात्ससुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणासिनिप्पद्यते स उत्तमः पुरुपः स॒ तत्र पर्येति जक्षन्क्रीडन्रममाणः खरीसिर्वा यानेवां ज्ञातिसिवा नो- पजन स्सरन्निद< शरीर स यथा प्रयोग्य आचरणे युक्त एवमेवास्मिन्छ- रीरे प्राणो युक्तः ॥ ३ ॥ अथ यत्रेतदाकाशमजुविपण्णं सञ्चः स चाक्षुपः इ-

७४ इेशाद्युपनिपत्सु-

रुपो दशनाय चक्षुरथ यो चेदेदं जिघ्राणीति स॒ आत्मा गन्धाय घाणमथ यो वेदेदमभिव्याहराणीति स आत्माऽस्रिव्याहाराय वागथ यो चेदेद्‌ई *यण- वानीति स आत्मा श्रवणाय श्रोत्रम्‌ ॥ ४ ॥ अथ यो वेदेदं सन्वातेति स आत्मा मनोऽस्य देवं चक्षुः स वा एप एतेन देवेन चक्षुपा मनसैतान्‌ का- सान्‌ पझ्यन्‌ रमते ॥ ५ ॥ य एते ब्रह्मलोके त चा एतं देवा आत्मानमुपा- सते तस्मात्तेपाश सर्वे च लोका आत्ताः सर्वे च कामाः स सवां<श्च लोका- नाझोति सर्चवाइश्र कामान्यस्तमात्मानमनुविद्य विजानातीति ह प्रजापतिर्‌- वाच प्रजापतिरुवाच ॥ ६ ॥ इति द्वादशः खण्डः ॥ १२ ॥

उयामाच्छबल प्रपचे शवलाच्छयामं प्रपद्येऽश्व इव रोमाणि विधूय पापं चन्द्र इव राहोसुखात्म्रसुच्य भूत्या शरीरमक्कत ङतात्मा ब्रह्मलो कम भिसंभ- वासीयसिसंभवामीति ॥ १ ॥ इति त्रयोदशः खण्डः ॥ १३ ॥

आकाशो चे नास नामरूपयोनिर्चहिता ते यदन्तरा तन्म तदस्॒तर स आत्मा प्रजापतेः सभां वेइम ग्रपचे चदोऽहं भवासि बाह्मणानां यशो राज्ञां यशो दिशां यशो5हमजुप्रापत्सि स हाहं यशलां यशः शेतमदत्कमदृत्कई श्वेत लिन्दुमाभिर्गा लिन्टुमाभियास्‌ ॥ १ ॥ इति चतुदेशः खण्डः ॥ १० ॥

तद्धतद़ह्या प्रजापतय उवाच प्रजाएतिर्सेनत्रे सजुः प्रजाभ्य आचायेकुला- द्वेदमधीत्य यथाविधानं गुरोः कर्मातियोपेणासिसमात्रृत्य कुटुम्बे झुचो देशे स्वाध्यायमधीयानो धार्सिकान्विदधदात्मनि सर्वेन्द्रियाणि संप्रतिष्टाप्याहिई सन्त्सर्वे भूतान्यन्यत्र तीर्थभ्यः स खल्वेचं वर्तचन्यावदायुपं ब्ह्मलोकमभिसंप- द्यते न च पुनरावतेते न च पुनरावतेते ॥१॥ इति पञ्चदशः खण्ड; ॥ १५ ॥

इत्यष्टलः प्रपाठकः समासः ॥ ८ ॥

अ आप्यायन्तु समाङ्गानि वापप्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो वळभिन्द्रियाणि च सर्वाणि सर्व ब्रह्मोपनिपद साहं ब्म निराकुर्यां मासा ब्रह्म निराकरो दनिराक- रणमस्त्वनिराकरणं सेऽस्ठु तदात्मनि निरते य उपनिपत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मथि सन्तु ॥ ३२ शान्तिः शान्तिः शान्ति: ॥

~

इति छाम्द्रोग्योपनिषत्लपूर्णा ॥ ९ ॥

sm = सनक क्य

बृहदारण्यकोपनिपत्‌ ॥, १० ॥ त

वृह दारण्यकोपनिषत्‌ ।

3४» पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पू्णसुदच्यते ॥ पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवाच- दिष्यते ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

उ उपा वा अश्वस्य मेध्यस्य शिरः ॥ सूयश्चक्षुवातः प्राणो व्यात्तमञनितर श्वानरः संवत्सर आत्माश्वस्य मेध्यस्य ॥ योः एृष्टमन्तरिक्षसुदरं प्रथिवी पा- जस्यस्‌। दिशः पार्श्वे अवान्तरदिशः पशव ऋतवोऽङ्गानि मासाश्चार्घमासाश्च पर्चाण्यहोरात्राणि प्रतिष्ठा नक्षत्राण्यस्थीनि नभो मासानि । ऊवध्यश्सि- कताः सिन्धवो गुदा यकृच्च झोमानश्च पर्वता ओपधयश्च चनर्पतयश्च लो सानि उद्यन्‌ पूर्वाधों निम्लोचञ्जघनार्धो तद्विञ्चम्भते यद्विद्योतते यद्विधूचुते तत्स्तनव्रति यन्मेहति तद्रपति वागेवास्य वाक्‌ ॥ १ ॥ अहता अश्व पुरस्ता- न्महिमान्वजायत तस्य पूर्व समुद्रे योनी रात्रिरेनं पश्चान्महिमान्वजायत तस्यापरे ससुद्रे योनिरेतो चा अश्व महिमानावभितः संवभूचतुः । हयो सूत्वा देहानवहद्वाजी गन्धर्चानवांऽसुरानश्वो मनुष्यान्‌ समुद्र एवास्य वन्धुः ससुद्रो योनिः ॥ २ ॥ इति प्रथमं ब्राह्मणम्‌ ॥ १ ॥

नैवेह किंचनाग्र आसीन्सरत्युनेवेदमात्रतमासीत्‌ । अशनाययाशनाया हि श॒त्युस्तन्मनोऽक्रुतात्मन्वी स्यामिति ॥ सोऽचन्नचरत्तस्याचत आपोजायन्ता- चते वे सेकमभूदिति तदेवाकस्यार्कस्वस्‌ क ह वा अस्मे भवति य एवमेत- दर्कस्यार्कत्वं वेद ॥ १ ॥ आपो वा अकंस्तयद्पाश्शर आसीत्समहन्यत सा प॒थिव्यभवत्तस्यामश्राम्यत्तस्य श्रान्तस्य तक्षस्य तेजो रसो निरवर्तताप्मिः ॥२॥ स त्रेधात्मानं व्यङुरुतादित्य तृतीयं चायुं तृतीयश्स एप प्राणख्रधा विहितः । तस्य प्राची दिक्छिरोऽसो चासो चेमों । अथास्य प्रतीची दिक्‌ पुच्छमसो च सव£्यो दक्षिणा चोदीची च पार्श्व द्योः पृष्टमम्तरिक्षसुदरमियस्ुरः स ए- पोऽप्खु प्रति्ितो यत्र कक चेति तदेव प्रतितिष्ठत्येवं विद्वान्‌ ॥ ३ ॥ सोऽका- मयत द्वितीयो स॒ आत्मा जायेतेति स मनसा वाचं मिथुनईसमभवदश- नाया सृर्युस्तद्यद्रेत आसीत्स संवत्सरोऽभवत्‌ । न ह पुरा ततः संवत्सर आस तसेताचन्तं कालमविभः । यावान्संवत्सरम्तमेतावतः काळस्य परस्ता- दसूजत । तं जातमसिव्याददात्स साणकरोत्सेब वागभवत्‌ ॥ ३॥ स पेक्षत यदि चा इमममिमशस्ये कनीयोऽन्नं करिष्य इति स तया वाचा तेनात्मनेद< सर्यैससूजत यदिहं किंचर्चा यजूशयि सामानि छन्दाइसि यज्ञान्यजा: पशून्‌ । स यद्यदेचासूजत तत्तदत्तुमध्रियत सर्व वा अत्तीति तददितेरदितित्वई सर्व- स्येतस्यात्ता भवति सर्चमस्याक्नं भत्ति य एवमेतददितेरदितित्वं वेद ॥ ५ ॥ सोऽ कामयत भूयसा यज्ञेन भयो सजयेति सोऽश्राम्यस्स तपोऽतप्यत तस्य

७६ डशाद्युपनिषत्सु-

श्रान्तस्य स्तस्य यशोवीर्य॑सुदक्रामत्‌ प्राणा वे यशो वीर्य तत्माणेपूत्क्रान्तेपु शरीरशश्वयितुमध्रियत तस्य शरीर एव सन आसीत्‌ ॥ ६ ॥ सोऽकामायत्त मेध्ये स इद स्यादात्मन्व्यनेन स्यामिति ततोऽश्वः समभवद्यदश्ववत्तन्मेध्य- मभूदिति तदेवाश्वमेधस्याश्वमेधस्म्‌ । एप ह वा अश्वमेधं वेद य एनसेवं चेद तमनवरुख्यवासन्यत त< सवरसरस्य परस्तादात्मन आलभत पशून्देव- ताभ्यः प्रत्योहत्‌ तस्मात्सरवेदेवत्यं प्रोक्षित प्राजापयमालभन्त । एष हवा अ- श्वसेघो य एप तपति तस्य संवत्सर आत्मायमञ्निरकंस्तस्येमे लोका आत्सा- नस्तावेतावर्काश्वमेधौ सोपुनरेकेव देवता भवति सृत्युरेवापपुनसत्यु जयति नेन मत्युरामोति स्त्युरस्यात्मा भवत्येतासां देवतानामेको भवति ॥ ७॥ इति द्वितीयं राह्मणम्‌ ॥ २॥

इया ह प्राजापत्या देवाश्चासुराश्च ततः कनीयसा एव देवा ज्यायसा अ- सुरास्त एषु लोकेष्वस्पधन्त ते ह देवा ऊचुर्हन्तासुरान्यज्ञ उद्दीथेनात्यया- सेति ॥ १॥ ते ह वाचयूचुस्त्वं न उद्गायेति तथेति तेभ्यो वागुदगायत्‌ यो वाचि भोगलं देवेभ्य आगायत्‌ यत्‌ कल्याणं वदति तदात्सने ते विदुरनेन चे न उद्वात्राखेष्यन्तीति तमसिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन्स्स यः स॒ पाप्मा यदेचे- दसम्रतिरूप वदति स एव स पाप्मा ॥ २ ॥ अथ ह प्राणसूचुस्त्वं न उद्धा- येति तथेति तेभ्यः प्राण उदगायद्यः प्राणभोगस्तं देचेश्य आगायद्यत्‌ कल्याणं जिघ्रति तदात्मने ते बिडुरनेन वे न उद्दात्रालेष्यन्तीति तससिद्टुय पाप्म- नाऽचिध्यन्त्ख यः स पाप्मा यदेचेदसप्रतिरूपं जिघ्रति स एव स पाप्मा ॥३॥ अथ इ चक्षुरूचुस्त्वं न उद्गायेति तथेति तेभ्यश्चश्ुर्दगायत्‌ यश्चक्षुषि भो- रास्त देचेभ्य आगायद्यत्कल्याणं पश्यति तदास्मने ते विहुरनेन वे न उद्धान्ना- स्येष्यन्तीति तमभिद्वुत्य पाप्मनाचिध्यन्त्स यः स॒ पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूपं पश्यति स एव स पाप्मा ॥ ४ ॥ अथ ह श्रोत्रसूचुस्त्वं न उद्गायेति तथेति तेभ्यः श्रोत्रसुदयायद्यः श्रोत्रे भोगस्तं देवेभ्य आगायचस्कल्याण झ्णोति तदात्मने ते विदुरनेन चे न उद्ात्रात्येप्यन्तीति तमभिट्टुय पाप्सनाऽवि- ध्यन्त्स यः स पाप्मा यदेचेदमप्रतिरूप€ णोति स एव स पाप्मा ॥ ५ ॥ अथ ह सन ऊचुस्स्वं न उद्गायेति तथेति तेभ्यो मन उदगायद्यो संनसि भो- रासं देचेभ्य आगायद्यत्‌ कल्याण संकल्पयति तदात्मने ते विदुरनेन वे न उद्वात्रात्येप्यन्तीति तमभिद्ुुत्य पाप्मनाऽचिध्यन्त्स यः स पाप्मा यनेवेदमप्र- तिरूपई संकल्पयति स एव स पाप्मेवसु खल्वेता देवताः पाप्मभिरुपास- जन्चवसनाः पाप्मनाऽऽचिध्यन्‌ ॥ ३ ॥ अथ हेसमासन्यं भ्राणयूचुस्तवं न उ- इायेति तथेति तेभ्य एप प्राण उद्गायत्ते निहुरनेन वे न उद्वात्रात्येव्यन्तीति तदुसिढुस पाप्मनादिध्यन्स यथाउमानद्धस्वा लोष्ठो विध्वश्सेतेव्रशहैव विध्व

0

बृहदारण्यकोपनिषत्‌ ॥ १० ॥ ७७

समान चिष्वञ्चो विनेशुस्ततो देवा अभवन्‌ पराऽसुरा भवत्यात्मना परास्य द्विपम्ध्रातृन्यो भवति य एवं वेद्‌ ॥ ७ ॥ ते होचुः क चु सोऽभूययो न इत्थ- ससक्तेययमास्येऽन्तरति सोऽथास्य आङ्गिरसोऽङ्गानाश हि रखः ॥ ८॥ सा वा पुषा देवता दूर्नाम दूर४ हास्या अ॒त्युूंरर हृ वा अस्मान्सत्युभवति य एवं वेद ॥ ९॥ सा चा एपा देवतेतासां देवतानां पाप्मानं मृत्युमपहत्य यत्रासां दिशामन्तस्तद्रमयांचकार तदासां पाप्सनो विन्यद्धात्तस्मान्न जन- सियाज्ञान्तसियाज्ेत्पाप्मानं स्त्युसन्ववायानीति ॥ १० ॥ सा वा एपा देव- तैतासां देवतानां पाप्मानं सत्युमपहलायैनां खत्युमत्यवहत्‌ ॥ ११॥ स वे वाचसेव प्रथमासत्यवहत्सा यदा खत्युसत्यसुच्यत सो5मिरभवत्सोञयमस्निः परेण झत्युमतिऋान्तो दीप्यते ॥ १२ ॥ अथ ह प्राणसत्यचहत्स यदा-रूत्यु- सत्युच्यत स वायुरभवत्सोञयं वायुः परेण खत्युमतिक्रान्तः पवते ॥ १३ ॥ अथ चक्षुरत्यवहत्तद्यदा सत्युमत्यसुच्यत स आदित्योऽभवत्सोऽसावादित्यः प- रेण झत्युमतिक्रान्तस्तपति ॥ १४ ॥ अथ श्रोन्रमतद्यवहत्तद्दा स्वत्युमत्यसु- च्यत ता दिशोश्सवश्खा इमा दिशः परेण सत्युसतिक्रान्ताः ॥ १५ ॥ अथ मनोऽस्यवहत्तद्दा खृत्युसससुच्यत स चन्द्रमा अभवत्सोसौ चन्द्रः परेण स- त्युसतिक्रान्तो आत्येव ह वा एनमेपा देवता खत्युमतिवहाति य एवं चेद ॥ १६ ॥ अथार्मनेऽन्नाद्यमागायद्यद्धि किंचान्नम्यतेऽनेनेव तदद्यत इह प्र- 'तितिष्ठति ॥ १७॥ ते देवा अद्ठुदन्नेतावद्वा इद सर्वं यदन्नं तदारमच्‌ आगासीरनु नोऽस्मिन्नज्न आभजस्वेति ते वै मासिसंविशतेति तथेति तई समन्तं परिण्यविशन्त तस्माद्यदनेनाञ्ममत्ति तेनेतास्तृप्यत्त्येव< ह चा एन स्ता असिसंचिशरिति भता खानार श्रेष्ठ: पुर एता भवत्यन्नादोऽधिपतियं एव चेदय उहैवंबिद्श्स्वेपु ्रतिपत्तिडँसूपति न हेवालं भार्येभ्यो भवत्यथ य एवैतमजुभवति यो वै तमनुभायान्‌ छुभूषति स दवारं भार्येभ्यो भवति ॥ १८ ॥ सोऽयास्य आङ्गिरसोऽङ्गानाई हि रसः प्राणो वा अङ्गाना< रसः ग्राणो हि वा अङ्गाना< रसस्सस्मायस्सासकस्माचाङ्गात्माण उत्क्रामति तदेव त- च्छुण्यत्येष हि वा अङ्गानाई रसः ॥ १९॥ एव उ एव बृहस्पतिवोग बहती तस्या पुष पतिस्तस्मादु बृहस्पति: ॥ २० ॥ एप उ एव ब्रह्मणस्प त्ति- त्रीय बै ब्रह्म तस्या एप पतिस्तस्मादु ब्रह्मणस्पतिः ॥ २१ ॥ एप उ एव सास बाग चे सामैष सा चामश्चेति तत्सान्नः सामत्व॑ यद्वेव समः छपिणा समो सशकेन ससो नागेन सम एसिखिसिर्लोकैः समोऽनेन सर्वेण तस्माद्वेव सा- साक्षते साञ्ञः सायुज्य< सलोकतां जयति य पुवमेतस्साम वेद॒ ॥ २२ ॥ एच उ वा उट्ीथः प्राणो वा उत्प्राणेन हीदई सर्वमुत्तव्ध॑ वारोव गीथोच- गीथा चेति स उद्गीथः ॥ २३ ॥ तद्धापि ब्रह्मदत्तश्चैकितानेयो राजानं भक्ष-

७८ इशाहुपनिफ्त्लु-

यन्नुदाचाय तस्य राजा नूर्धानं विषातयताद्यदितोञ्यास्य आङ्गिरसोऽन्थेन्नो- द्वायदिति वाचा च होव स॒ प्राणेन चोदगायदिति ॥ २४ ॥ तस्य, हवस्य साज्ञो यः स्वं वेद अवति हास्य सनं तस्य चे स्वर एव खं तस्मादात्विज्य॑ करिष्यन्वाचि स्वरसिच्छेत तया चाचा स्टरसंपन्नयात्विज्यं कुर्यात्तर्माचजञे खरवल्तं दिदक्षन्त एवा5थो यस्य स्वं भवति भवति हास्य स्व॑ य एवपेत- त्साञ्च: स्वं चेद ॥ २५ ॥ तस्य हतस्य साञ्नो. यः सुवर्ण चेद्‌ अवति हास्य. सुवर्ण तस्य चे स्वर एव सुवण अवति हास्य सुवण य एवसेतत्लाज्ञः सुवण वेद॒ ॥ २६ ॥ तस्य हेतस्थ साञ्नो यः अतिष्टौं वेद प्रति ह तिष्ठति तस्य चे वाशेव प्रतिष्ठा चाचि हि खल्वेप एतत्माण: अतिष्ठितों गीयतेऽन्न इस्यु हेक आहुः ॥ २७ ॥ अथातः पवसानानामेवाभ्यारोहः स चे खलु प्रस्तोता सास अस्तीति स यन्न प्रस्तुयात्तदेत्ानि जपेदसतो सा सद्भमय तससो सा ज्योति- गेसय खत्योमाख्रत्‌ । अगमयेति स यदाहासतो मा सद्गमयेति छृत्युर्चा अल- स्सद्स्टृतं खरत्योर्सास्ृतं गसयाय्रत सा ङुर्चिप्येवैतदाह तमसो सा ज्योति्गस- येति झत्युबें तमो ज्योतिरद्धत खत्योमॉछूत गसयाम्रुत मा कुदित्येवेतदाह खुत्योसोग्चत॑ गमयेति नात्र तिरोहितमिवास्ति । अथ यानीतराणि स्तोत्राणि तेष्वात्मने5न्नाचमागायेत्तस्मादु तेषु वरं वृणीत यं कासं कासयेल त< स एप एवंबिदुद्वातात्मने वा यजसानाय वा चं कालं कासयेल तमागायति तदेत- छोकजिदेव न इेवाळोक्यताया आशास्ति य एवसेतत्सास चेद ॥ २८ ॥ दृति तृतीयं बराह्मणस ॥ ३ ॥

आस्मेवेद्सअ आसीत्‌ एुरुपविधः सोडलुबीक्षय नान्यदात्मनोऽपश्यत्‌ सो5हसस्मीत्यग्रे व्याहरचतोऽह नासाअवत्तस्माद्प्येत्याम श्षितोऽहमय सित्ये- घाम उनस्वाथाच्यन्ञास पबूते यदस्य सवति स यत्पूवोऽस्मास्सवैस्मास््दीन्पा- “मच आपत्तस्मात्पुरुष आपति इ दे स तं योड्यमात्पूर्वा बुभूपति य एवं वेद ॥ १ ॥ सोऽविभेच्तस्यादेकाकी विभेति सहायभीक्यांचक्रे यन्सदच्यञ्ञास्ति क- ख़ाझु बिभेसीति तत एवास्य भयं चीयाय्‌ कस्माच्यभेष्यह्ठितीयाङ्वे भयं सचति ॥ २॥ स वे नेव रेसे तस्मादेकाकी न रमते स द्वितीयमैच्छत्‌ स हंतावानास यथा खरीएमाशसो संपरिष्वत्ती स इममेवात्मानं द्वेघा पातय- ततः पतिश्च पत्ती चाभवतां तस्याविदमर्थे्गयलमिव स्व इति ह खाइ याझ- दल्कयस्तस्थादयसाकाश: खिया पूयत एच ताश समभवत्ततो अचुप्या अजा- यन्त ॥ ३ ॥ साहेयभीक्षांचक्रे कथं खु मात्यान एव जनयित्वा संसच ति इंन्त तिरोऽसानीति सा गोरभदद्पभइलरस्वाश्‍ससेचाभचच्ततो' गानोऽजायन्ल दड- चेतराभवद््श्प इतरो गर्दभीतरा गेस इतरस्ताश सप्तेवासबसत एक फ- अजायताअजेतरासवद्दस्त इतरोऽधिरिलरा शेष इतरस्ता<ससेदासव्ततोडञ्जाव-

बहदारण्यकोएनिपत्‌ ॥ ३० ॥ ७५

योऽजायन्तैवसेद यदिदं किंच मिथुनसापिपीलिकाभ्यसत्सचमस्जत ॥ ४॥ सोऽचेद्ं वाव सृष्टिरस्म्यहरहीदश्सर्षसस्क्षीति ततः स्टिरभवत्पृ्ट्या<दा- स्येतस्या भवति य एवं चेद ॥ ८ ॥ अथेत्मभ्यमन्थस्सं झुखाश्च योनेहत्तास्या चामिससजत तस्मादेलहुअयमलोमकम्म्तरतोऽलोमका हि योनिरन्तसथदि तमाहुरझ;ुं यजासु यजेत्येकेक देवमेतस्येब सा विर्रष्टिरेष उ होव सर्वे देवा अथ यत्किचेदसाई तद्रेतलोञसजत तहु सोम एतावद्वा हृदश्सर्वसन्न चिचा- जादश सोस एवान्रमपिरज्षाद: सपा ब्रह्मणोइतिलप्टियच्छेयसो देवानररज- ताथ यन्सर्लः सन्नर्धतानस्ट्जत तस्मादतिस्ष्टिरतिखुष्टयार इतर अचति अ एवं चेद ॥ ६॥ तदेदं तह्यव्याकृतमासीचजासरूपाश्यासेच व्याक्तिय- सेशसोनासायमिदशरकूप इति तदिदसण्येताहे नासरूपास्यासेच व्याक्रिय- तेञ्सौनासायनिद४रूप इति स एप इह प्रविष्ट आनखात्रेम्यो यथा छुरः क्षुरणा- नेऽचहितः स्वाहिशंसरों वा विश्वंभरझुळाये तं न पश्यन्ति । अङस्जो हि स प्राणज्ञेव प्राणो जाम अवति वदन्‌ चाक्पइ्यश्वक्ः शण्वन्‌ शरोत्रं सन्चानो मनस्दान्यस्येतानि कमेनामान्येव स योत एकेकसुपास्ते न ख -चेदाङत्जो च त -- सवत्यार ऱ्य ~ 5 अय्‌ त देत शेपोऽत एककेन भवत्यास्मेत्येवोपासीताच्र होते सवे एकं अवन्ति त्प- दनीयसल्य सर्वस्य यद्यसात्मानेच छोतत्सवे वेद । यथा ह चे पदेनाजुचिन्दे- देवं कीर्ति: होक चिन्दते य एवं वेद ॥ ७ ॥ तदेतल््रेयः पुन्राठोयो वित्ता- स्मेयो5न्यस्थात्सवेस्मादन्तरतर॑ यदयमात्मा ल योडन्यसात्सचः प्रिय छुवार्ण ब्रूयात्‌ मिथ रोत्स्यतीतीश्वरो ह तयेव स्थादास्सानसेव म़रियसुपादीत सय आत्सानसेव मियसुपास्ते च हास्य प्रियं प्रसायुक भवति ॥ ८ ॥ तदाहुयेह- - छविद्यया सर्व अनिप्यस्तो सझुष्या मन्यन्ते किस तहह्माअ्वेयस्मासत्सवेस- भवदिति ॥ ९ ॥ ब्रह्म वा इद्मग्र आसीत्‌ तदात्मानसेषावेदहं घह्मास्मीति ताक सर्वेमभव॒त्‌ तयो यो देवानां प्रखडुध्यत स॒ एव तढुअबसथर्षीणा तथा सजुप्याणां चद्धेतत्पदयघुपिचोमवेइः अतिपेदेञ्ह सजुरभव< सूथेश्चेति तदिदमप्येतर्हि थ एवं चेदाऽहं अलद्याशीति स इद्‌९ सच अचति तस्य ह॒ न द्वेवाश्च नाभूत्या ईशते आसमा झेपाई ख भवल्यथ योऽन्यां देवतासुपास्तेड- सावन्योऽहमस्मीति न स येद यथा पछुरेव< स देवानां यथा इ चे बहयः यशो सलुग्यं सुञ्युरेयसेकेकः पुरुषों देवान्‌ झुनवस्येकस्थिच्षेव पशाचादी- यसानेउप्रियं अचति किसु वहुड तस्मादेयां तज श्रियं यदेतन्मझुण्या विश्यु ॥ ३० ॥ त्रम चा इदसय आसीदेकमेच तदेक सन्न व्यभवसच्छेयो रूएसत्य- सजत न्नं यान्येतानि देवचा झत्राणीन्द्रो वर्णः सोमो इद्गः एजन्यो यभो ख्वृत्युरीशान इति सख्यात्‌ क्षत्रात्परं चास्ति तस्माद्राहाण: क्षन्नियमधस्ताहु- यास्ते राजसूथे क्त्र एव तथशो दधाति खेचा क्षत्र्य योधि तस्यास”

८० इंशाहुपनिपत्सु-

यपि राजा परसतां गच्छति ब्रह्मेवान्तत उपनिश्रयति स्वाँ योनि य उ एन€ हिनस्ति खाई स योनिसखच्छति स पापीयान्‌ भवति यथा श्रेयाइस हि

सित्वा ॥ ११ ॥ स नैव व्यभवत्‌ स विशमसूजत यान्येतानि देवजातानि गणश आख्यायन्ते वसवो रुद्रा आदित्या विश्वेदेवा मरुत इति ॥ १२॥ स्र ज्ञेच व्यसवत्‌ स शौद्रं व्णेमसजत पूषणसियं चे पूपेयश हीद< सर्च पुष्यति यदिदं किंच ॥ १३ ॥ स॒ नेव व्यभवतच्छरेयोरूपसत्यस॒जत धर्स तदेतत्‌ ` कषत्रस्य छत्रं यद्धसैस्तश्साद्धर्मास्परं नास्त्यतो अबलीयान्‌ बलीयाश्समाशश्सते | घर्मेण यथा राजैवं यो वे स धर्मः सत्यं चे तत्तस्मात्‌ सत्यं वदन्तसाहुर्धस चद्तीति धर्म वा वद्न्त४ सत्य वदतीत्येतब्येवेतदुभयं अवति ॥ ३४॥ तदेतन्म क्षत्रं विद शूद्रस्तदभिनेव देवेषु बरह्मासवह्ाह्मणो सलुप्येणु क्षत्नि- येण क्षत्रियो वैश्येन वैश्यः झूद्रेण झूदस्तस्मादझावेच देवेणु लोकमिच्छन्ते ब्राह्मणे सञुष्येष्देताभ्याइहि रूपाभ्यां ब्रह्माभवत्‌ । अथ यो ह वा अस्सा- छोकास्स्वं लोकमदषटरा प्रेति स॒ एनमविदितो न सुनक्ति यथा वेदों वान- नूक्तोञन्यद्वा कर्माकृतं यदिह वा अप्यनेवंनिद्‌ सहत्पुण्यं कसे करोति तद्धा- स्यान्ततः क्षीयत एवात्मानमेव लोकसुपासीत-स य आत्मानमेव छोकसुपाखे न हास्य कमे क्षीयते अस्साञ्येवात्मनो यद्यत्कामयते तत्तस्ट्जते ॥ १५ ॥ अथो अयं चा आत्मा सर्वेपां भूतानां लोकः स यजहोति यद्यजते तेन देवानां छोकोऽथ यदचुब्रूते तेन ऋपीणासथ यस्पितृभ्यो लिएणाति यस्प्रजा-

मिच्छते तेन पिदूणासथ यन्सबुष्यान्वासयते यदेभ्योऽशनं ददाति तेन मजु- ' ब्याणामथ यस्पशुभ्यस्तृणोद्कं चिन्दत्रि तेन पञ्ूनां यदस्य गृहेछु श्वापदा चयाइस्यापिपीलिकाऱ्य उपजीचन्ति तेन तेपां लोको यथाइ दे साय लोका- यारिष्टिमिच्छेदेवर हेवंविदे सर्वाणि अूतान्यरिष्टिमिच्छन्ति तद्वा एतद्विदितं मीसाश्सितस्‌ ॥ १६ ४ आत्सैवेदमग्न आसीदेक एव सोऽकामयत जाया से स्यादथ अजायेयाथ चित्तं से स्यादथ कर्स ङुर्वयित्येताचान्‌ चे कासो नेच्छशश्च नातो सूयो बिन्दे्तसादप्येतर्काकी कासयते जाया से स्यादथ प्रजायेयाथ वित्त से स्यादथ कमे कुर्वीयेति स यावदप्येतेपासेकेकं न' गाप्लोत्यकृस्ज एद वावन्सन्यते तस्यो झत््दा सन एवास्यात्मा वाग्जाया प्राणः प्रजा चुर्मा- खुद चित्तं चक्षुपा हि तद्विन्दते श्रोत्रं देवश श्रोत्रेण हि तच्छुणोत्यात्मैचास्य कर्मोत्सना हि कम करोति स एप पाङ्को यञः पाळूः पशु: पाङ्कः पुरुष: पाळुमिद< सद यदिदं किंच तदिद सर्वमाप्तोति य एव वेद ॥ १७ ॥डूति चतुथ घाह्मणस्‌ ॥ ४ ॥

यत्ससाज्ञानि सेघया तपसाजनयत्पिता । एकसस्थ साधारणं द्वे देवान- भाजयतू । श्रीण्यात्मनेञ्कुरुत पशुभ्य एक प्रायच्छत्तरिमन्सर्द प्रतिष्ठित यच्च

वृहदारण्यकीपनिफ्त्‌ ॥ 9०॥ ८१

णिति यच न कस्मात्तानि न क्षीयन्सेऽ्यमानानि सर्वदा । यो वेसामक्षितिं वेद सोऽन्नमत्ति प्रतीकेन स देवानपि थच्छति स ऊरजसुपजीवतीति शोकाः ॥ ३ ॥ यत्सप्ान्नानि सेघया तपसाजनयस्पितेति मेधया हि तपसाऽजनचय- स्पितेकमस्य साधारणमितीदमेचास्य तत्साधारणमन्नं यद्द्मच्येत स य एतडु- पास्ते न स पाप्मनो व्याववेते मिश्र ह्येतद्वे देवानभाजयदिति इतं च अहुतं च तस्माद्देवेभ्यो जुहृति च प्रच जह्ृत्यथयो आहुर्दशपूणेमासाचिति । तस्पाज्ञांटऐयाजुकः स्यारपशुभ्य एकं प्रायच्छदिति तत्पयः पयो ह्येवाग्रे मचु- ध्याश्ष पदझावश्चोपजीवन्ति तस्मात्‌ कुमार जातं चरतं चेवाग्रे अतिलेहयन्ति स्तनं वानुधापयन्त्यथ वत्स जातमाहुरतृणाद इति । तस्मिन सर्व अतिष्ठितं यञ्च ्राणिति यच्च नेति पयसि हीद< सवं प्रतिष्ठित यच ग्राणिति यच न । तद्यदिदमाहुः संचत्सरं पयसा जुहूदपयुनरूत्युं जयतीति न तथा 'िद्याथद्ह- रेन जुहोति तदहः एुन्टस्युमपजयत्येवंबिद्वान्सवंश हि देवेभ्योऽभ्नाद्यं श्रय- च्छति । कस्मात्तानि च क्षीयन्तेऽ्यमानानि सर्वदेति पुरुषो वा अक्षितिः स हीदमन्न पुनः पुनजेनयते यो चे तामक्षितिं वेदेति पुरुपो वा अक्षितिः स हीदमन्न धियाधिया जनयते । कर्मेभिर्यद्वेतन्न . कुर्यातक्षीयेत ह सोऽन्नमत्ति प्रतीकेनेति सुखं प्रतीक सुखेनेत्येतत्स देवानपि गच्छति स ऊर्जेसुपजीवतीति प्रशश्सा ॥ २ ॥ न्रीण्यात्मनेऽकुरुतेति मनो वाचं प्राणं तान्यात्मनेङुरुतान्य- रमना अभूचं नादशमन्यत्रमना अभूवं नाश्रोपमिलि मनसा ह्येव पश्यति स- नसा ञुणोति । कासः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा छतिरष्टतिहीर्थी- मीरिसेतस्सै मन णव तस्मादपि पृष्ठत उपस्पृष्टो भनसा विजाचाति यः कश्च शाब्दो वागेव सेपा झन्तसायत्तेपा हि न ग्राणोऽपानो व्यान उदानः ` समानोऽन इत्तस्सर्व प्राण एवैतन्मयो वा अयमात्मा वाद्ययो सनोमयः . प्राणमयः ॥ ३ ॥ त्रयो लोका एत एव वागेवायं कोको मनोऽन्तरिक्षलोकः ग्राणोसौ लोकः ॥ ४ ॥ त्रयो चेदा एत एव वागेवग्वेंदो मनो यजुवंदः प्राणः सासवेदः ॥ ५ ॥ देवाः पितरो मनुष्या एत एव चागेव देवा मनः पितरः आणो सञ्चण्याः ॥ ६ ॥ पिता साता प्रजैत एव सन एव पिता वाढ्याता ग्राणः प्रजा ॥ ७ ॥ विज्ञातं विजिज्ञास्यमविज्ञातसेत एव यत्‌ किंच विज्ञातं वाचस्तद्रूपं चाग्घि विज्ञाता वागेनं तहूत्वाइउवति ॥ ८ ॥ यत्किंच विजिज्ञास्य सनसस्तद्रूपं मनो हि विजिज्ञास्यं सन एनं तद्धूस्वाडवति ॥ ९ ॥ यत्किंचा- विज्ञातं प्राणस्य तद्रूपं प्राणो ह्यविज्ञातः प्राण एनं तद्भत्वाऽवति ॥ १० ॥ तस्यैव वाचः परथिवी शरीरं ज्योती रूपमयममिस्तद्यावलेव वाक्तावती एथिवी तावानयमञ्िः ॥ ११ ॥ अयैतस्थ मनसो यौः शरीरं ज्योती रूपमसावादि- तस्तद्यावदेच सनस्तावती चौस्तावानसावादित्यसों मिथुन< समतां ततः प्रा- अ. उ. ६

८२. इंशाद्युपनिषस्सु-

णोऽजाझत स इन्द्रः ल एपोऽसपल्ो द्वितीयो वे सपज्ञो नास्य सपलो भवति य एवं वेद ॥ १२ ॥ अथेतस्य ग्राणखाप; शरीरं ज्योती रूपससौ चन्त्रस- साचानेच ग्राणस्ताचल्य आपस्तावाचसी चन्द्रस्त एते सर्व एव समाः स- चेंऽनन्ताः स यो हेतानन्तवत उपास्ते$न्तवल्तश स लोकं जयत्यथ यो हेता- बनन्ताइुपास्तेऽनन्त स॒ रोकं जयति ॥ १३ ॥ स एप संवत्सर; प्रजापति: पोडशकलस्तस्थ रान्य पुच पञ्चदृशकला शुचेवास्य पोडशी कळा र रान्निसिरेचा च पूर्यतेऽप च क्षीयते सोऽसाचास्यश रात्रि झेतया पोडझ्या कळया सर्वेसिदं प्राणभदनुप्रविश्‍य ततः ग्रादर्जायते तस्मा- देताई रात्रिं प्राणश्वतः घ्राण न बिच्छिन्यादपि झूकलासस्येतस्या एव देव- साया अएघित्य ॥ १४ ॥ यो व स संवत्सरः प्रजापतिः पोडशकलोऽयसेव स योऽयभेवंबित्पुरुपस्तस्य चित्तसेच पञ्चदशकरला आस्मेवास्य पोडशी कला ख विक्तेदेवा च पूयतेऽप च क्षीयते तदेतन्नभ्यं यदयसात्सा ग्रधिर्चित्तं तस्माछ- सपि सर्वज्यानिं जीयत आत्मना . चेज्जीवति अधिनागादित्येबाह: ॥ १५ ॥

7 झयो याव लोका सड्ुण्यलोकः पितृलोको देवलोक इति सोऽयं मजुष्य- रोकः पुदेणेच जय्यो नान्येन कर्मेणा कर्मणा पितृुछोको विद्यया देवलोको उळोको घ छोकानार श्रएस्तसराद्वि्ां प्रशासन्ति ॥ १६॥ अथातः संग्र- निर्यद्‌र परष्यन्मन्यदेऽश पुन्नयाह स्वं ब्रह्म स्वं यज्ञस्त्वं लोक इति स पुत्र आसाइ३३४ बरझाऽहं यञ्चोऽहं लोक इति यद्दे किंचातृक्तं तस्य सर्वर त्रह्मत्ये- कता । थे चे के च यझारतेयाई सार्वेषां यज्ञ इत्येकता ये के फे

थे

ब॒ खोकास्तेयार सदेर्षां कोक इत्येकदेदाबद्दा इदर सर्वसेतन्सा सर्व

a

५3 2 ०4 ऱ्व A ८: £ 59 2]

बदति तस्यात्‌ पुकयउुणिडं ळोक्यसाहुरूस्मादेचमसुञ्ञा-

सति स यदेर्वबिदसाछोचासैलयेशिरेद माणैः एद्रसादिदति स

थचनेन किंचिद्यणया छत सवति तण्यादेदर सर्वस्यात्पुत्रो सुजजति दखा- oO २५ च

त्पुत्रो नास स पुनेणेदास्सिहोके शरिति्रूथेमसेते देवाः प्राणा असता आ- विशन्ति ॥ १७ ॥ पृथिव्ये सेनम्नेश देवी चाथाविदाति सा चे देदी चाव्यया यद्यदेव वदति तत्तञ्गवति ॥ १८ ॥ !८ री १३३ दित्याञ्च दब सच जया तद्दे देव सनो येनानन्धेव अपसो न शोडति ॥ १९ ॥ अब्यद्धेन चः्त्रस- सश्च दवः प्राण आविराति स च देवः गणो यः उंचरश्धासंचरशध्य न प्यः थतेऽथो न रिप्यति स एुदंवित्सवेपां सूतानाशात्सा अचति यथेपा देदतेद स यथता पृबतार सचाणि सूदान्ययम्खवहेचंदिद्‌श सर्वाणि भूतान्यवन्ति यदु किचेसा: गजा: शोचन्लसेदासई सद्चदति पुण्यसेदार्य गच्छति न ह ६ एनान्‌ ५५ गज्छादें ॥२०॥ अथातो बतमीमाश्सा अञापतिहई छमा! एच तरि सुष्टःन्सम्योन्देनास्प्चन्त वदिष्मास्थेचाहनिति वाग्दप्रे हृद्ष्या-

बुहदारण्यकोपनिपत्‌ ॥ १०॥ ८३

स्यहसिति चक्षुः श्रोंष्यास्यहमिति श्रोत्रमेवमन्यानि कर्माणि यथाकर्म तानि झत्यु: श्रसो सूतवोपयेगे तान्याप्ोत्तान्यास्वा ङृत्युरवारुन्धत्तस्माच्ट्रास्यत्येद वाकू श्राम्यति चक्चः श्राम्यति श्रो्नमथेससेच नाम्ञोद्योऽयं सध्यसः आण- स्तानि ज्ञातुं दुधिर अयं वे नः श्रेठो यः संचरशश्वासंचर६श्च न व्यथतेऽथो न

> ha

हष्यति इन्तास्येच सर्वे रूपसखासेति त एतस्येव सर्वे रूपमभवस्तस्यादेत एतेनाख्यायन्ते राणा इति तेन ह वाद तत्कुल्साचक्षते यस्मिन्कुले भवति य एवं चेद य उहेवंविदास्पधेतेञ्युछुण्यत्यनुछुप्य हेवान्ततो म्रियत इत्य- ध्यात्मस्‌ ॥ २१ ॥ अथाधिदैवतं ज्वल्ष्यास्येवाहमित्यप्षिदश्ने तप्खास्थहमि- त्यादित्यो भास्याम्यहमिति चन्द्रमा एवमन्या देवता यथादेचत< स यथेषां पराणानां सध्यसः प्राण एवमेतासां देवतानां वायुर्निम्लोचन्ति न्या देवता न चायुः सेपानस्तमिता देवता यद्वायुः ॥ २२ ॥ अथेप छोको भवति यत- श्रोदेति सूर्याऽल्ं यत्न च यच्छतीति आणाद्वा एप उदेति प्राणेऽस्तसेतिः तं देवाश्चक्रिरे घमे€ स एवाद्य स उ श्व इति यद्वा एतेऽसूह्मभ्रियन्त तदेवाप्यद्य कुन्ति । तस्मादेकमेव बतं चरेत्मराण्याचेचापान्याच नेन्मा पाप्मा खत्युरामु- वदिति पञ्ुचरेत्समापिपयिपेत्तनो प॒तस्ये देवताये सायुज्य< सलोकतां जयति ५ २३ ॥ इति पञ्चमं ब्राह्मणस्‌ ॥ % ॥

न्यं बा इदं नासरूपं कसे तेपां नाख्ना चागितेतदेपासुक्थमतो हि स- वणि नासान्युत्तिषठन्स्येतदेपाई सामेतद्धि सर्वेवोसशिः सममेतदेपां व्रह्मे- दद्धि सर्वाणि नामानि विभति ॥ १ ॥ अथ रूपाणां चक्षरित्येतदेपाञुक्थ- अतो हि सर्वाणि रूपाण्युक्ति््त्येतदेपाई सामैतद्धि सचे रूपेः सममेतदेषां बरहैतद्धि सर्वाणि रूपाणि विभाति ॥ २ ॥ अथ कर्मेणामास्मेत्येतदेपासुक्थ- मतो हि. स्चोणि कर्माण्युत्तिन्स्देतदेपाई सामैतद्धि सवें: कमेभिः सममे. तदेपां नह्वेतद्धि सर्वाणि कर्माणि विभति तदेतन्रयऽ सदेकमयमात्माऽत्मो एक: सञ्ेतच्चयं तदेतदृष्टतर सतेन छन प्राणो दा अस्त नामरूपे सत्य ता- भ्यास प्राणगइछन्नः ॥३॥ इति पष्ठं त्राह्मणर्‌ ॥६॥ इति प्रथमोऽध्यायः ॥१॥

द्वितीयोऽऽ्यायः ।

३» ॥ चहवाळाकि्हीचूचानो गार्य घास ख होबाचाजातशर्ज काऱ्यं ब्रह ने बवाणीति स होवाचाजादशडः सहरूसेदसा दादि दुझो जनको जनक इति दे जना धावन्तीति ॥ १॥ स होवाच गारो य एवासावादित्ये पुरुए पतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स॑ होशचाजावशछुमों मेतस्मिन्संवद्ष्ठा अतिष्ठाः सर्वेपां भूतानां सूर्धा राजेति दा अहमेतलुपास इति ख य एतमेवसुपा- स्तेऽतिष्टाः सर्वेपां सूतानां सूघो राजा अबति ॥ २ ॥ स होवाच यार्ग्यो य

८४ डेशाद्युपनिषत्सु-

एचासौ चन्द्रे पुरुष एतमेवाहं बह्मोपास इति स होवाचाजातशज्रु्ा अेतसि- न्संचदिा बृहन्पाण्डरवासाः सोसो राजेति वा अहमेतसुपास इति स य एतसेवसुपास्तञहरहह सुतः प्रसुतो भवति नाखान्ने क्षीयते ॥ ३ ॥स हो- वाच गाग्यौ य एवासो विद्युति पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचा- जातराजुमो मेतस्सिन्संवदिष्ठास्तेजस्तरीति वा अहमेतसुंपास इति स य एत- सेवजुपास्त तेजस्वी ह भवति तेजखिनी हास्य प्रजा अवति ॥४॥ स होवाच गाग्यों य एवायमाकाशे घुरुप एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवा- चाजातशन्रुमां मेतस्मिन्संवदिष्ठाः पूर्णसप्रवर्तीति वा अहमेतसुपास इति स य युतसेवस्ुपासते पूर्यते प्रजया पद्चुभिर्नास्यास्माहोकात्मजोद्ववते ॥ ५॥ रा होवाच याम्यो य पुवायं वायो पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचा- जातइाञु्मा मेतस्मिन्संवदिष्ठा इन्द्रो वैकुण्डोचपराजिता सेनेति वा अहसेत- सुपार इति स य एतसेवसुपास्ते जिष्णुहापरा जिष्णुर्भबत्यन्यतस्त्यजायीः ॥६॥ स होवाच गार्ग्यो य एवाथमझो पुरुप एतमेवाहं त्रह्मोपास इति स होवा- चाजातशजुर्मा मेतस्मिन्संचदिष्टा विघासहिरिति वा अहसेतसुपास इति स य एतमेवसुपास्ते बिपासहिह भवति विपासहिहास्य अजा भवति ॥ ७ ॥ स होवाच गाग्यों य एवायमप्लु पुरुष एतसेवाह ब्रह्मोपास इति स होवाच जातशच्ुमां सेतस्मिन्संवदिष्ठाः प्रतिरूप इति वा अहसेतसुपास इति स य णुतमेचञचुपास्ते प्रतिरूप< हेवेन्ुपयच्छति ना्रतिङूपमथो भतिरूपोड्या- जायते ॥८॥ स होवाच गार्ग्यो य एवायमादर्श युरुप एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशचु्सा मैतस्मिन्संव दिष्टा रोचिष्णुरिति वा अहमेतस्ु- पास इति स य॒ एतसेवझुपास्त रोचिप्णुई अवति रोचिष्णुहास्य प्रजा भवः यथो येः सन्निगच्छति सर्वाश्स्तानतिरोचते ॥ ९॥ स होवाच ग्राम्यो य खुवा यन्तं पश्चाच्छव्दोऽनूवेत्येतसेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातझ- जुमो मैतस्सिन्संददिष्ठा असुरिति वा अहमेतसुपास इति स य एवसेवसु- पासते सर्व हेवासिँझोक आयुरेति नेन पुरा कालात्‌ प्राणो जहाति ॥१०॥ स होवाच गार्ग्यो य एवायं दिक्षु पुरुप एतसेवाहं ब्रह्मोपास इति स होचा- चाजातशज्ज॒र्मा सैतस्मिन्संब दिष्ठा द्वितीयोऽनपय इति वा अहसेतसुपास इति स पुवसेवझुपाले द्वितीयवाच्‌ ह अवति नास्माहणरिछच्यते ॥ ११ ॥ स हो- वाच गाग्यों य पंवायं छायासयः पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवा- चाजातशचुमी सतस्सिन्संवदिष्ठा श्त्थुरिति वा अहृमेतसुपास इति सय एतसेवसुपास्ते सवै हेवास्मिँलोक आयुरेत्ति नेनं पुरा काछान्छृत्युरागच्छति ॥ १२ ॥ स होवाच गाय्यों य एवायसात्मले पुरुष एुतसेचाहं ब्रह्मोपास

९ २७

इति स होवाचाजातशलज़ुर्सा सतस्मिन्संचदिछा आत्मन्वीति वा अहमेतसु-

चुहृदारण्यकोपनियत्‌ ॥३० ॥ ८५

पास इति स य पुतसेवसुपास्त आत्मन्बीह भवत्यात्मन्विनी हास्य प्रजा अ- चति स इ तूरणीसास गार्ग्यः ॥ १३ ॥ स होचाचाजातशजुरेतावन्नू इत्येता- वदीति नेतावता विदितं भवतीति स होवाच गाग्ये उपत्वायानीति ॥३४॥ स होवाचाजातशल्नुः अतिलोम चेतचद्वाह्मणः क्षत्रियसुपेयाद्रह्म ने वक्ष्यतीति व्येव स्वा ज्ञपयिप्यामीति तं पाणावादायोत्तस्थो तो ह पुरुष सुससाजग्म- तुस्तसेतेनीमभिरासन्रयांचक्रे बृहन्‌ पाण्डरवासः सोमराजश्निति स नोत्तस्थी दं पाणिना पेपं वोधयांचकार स होत्तस्थो ॥ १५॥ स होवाचाजातशचुर्य- ज्ञेप एतत्सुप्तो5भूच एप विज्ञानमयः पुरुष; केप तदाभूत्कुत एतदागादिति तढु ह न सेने गम्यः ॥ १६ ॥ स होवाचाजातशञ्चुयेत्रेष पुतत्सुत्तीञभूच एप चिज्ञानसयः पुरुपस्तदेपां ग्राणानां विज्ञानेन निञ्ञानमादाय य एपोऽन्त- ईदय आकाझास्तस्मिञ्छेते तानि यदा शृह्णात्यथ हेतस्पुरुपः खपिति नाम तद्हीत एव प्राणो अवति गुहीता चाग गुहीतं चक्षुगृहीतश श्रोत्रं ग्रहीतं ` मन: ॥१७॥ स यत्रितत्स्वञ्ायाचरति ते हास्य लोकास्तदुतेव महाराजो भव- त्युतेब सद्ात्राह्मण उतेदोच्चावचं निगच्छति स यथा महाराजो जानपदान्‌ गुहीस्वा स्थे जनपदे यथाकामं परिचर्ततेवमेचेप एुतस्प्राणान्‌ ग्रह्दीत्वा सुचे जरीरे यथाकामं परिचदेते ॥ १८ ॥ अथ यदा सुपुप्तो भदति यदा च कस्य चन येद हितानास नाड्यो द्वास्तिसहस्राणि हुद्याव्पुरीततमभिम्रतिष्टन्ते वासिः पत्यवरूष्य पुरीतति शोते स यथा कुमारो वा सहाराजो या महा- ब्राह्मणो वातिन्गीसानन्दस्य गस्वा दायीतेवभेवेष एतच्छेते ॥१९॥ स्र यथोण- नाभिस्तन्तुनोच्वरेयथाञेः छुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युद्रन्देचसेवास्मादात्मनः सर्च त्राणाः सर्वे लोकाः सर्वे देवाः सवोणि भूतानि व्युच्चरन्ति तस्योपनिपत्सत्यस्य सञ्चमिदि प्राणा वे सं तेपामेष सत्यम्‌ ॥ २० ॥ मथर्स ब्राह्मणम्‌ ॥ १ ॥ यो ह थे दिछुर साधानई सप्रत्याघानई सस्थूणई सदामं चेद सप्त ह द्विपतो आतृव्यानवरुणञ्यरयं वाव झ्षिशुयोऽयं सध्यमः प्राणस्तस्येद्‌सेवाधान- मिदं प्रत्याधानं प्राण: स्थूणान्नं दाम ॥ १ ॥ तमेताः सप्तोक्षितय उपतिएत्ते तद्या इमा अक्षन्‌ लोहिन्यो राजयस्तासिरेनई ह्रोऽन्वायत्तोऽथ या अक्षच्ञा- पस्ताभिः परैन्यो या कनीनका तयादित्यो यस्कृप्णं तेनापिय॑च्छुछ तेने- ््रोऽधरयेनं वन्या एथिव्यन्वायत्ता य्ोरुतरया नास्यान्नं छीयते य एवं चेद ॥ २ ॥ तदेप कोको भवति अवाग्विलद्वमस ऊ्येबुश्चस्तस्मिन्यशो निहितं विश्वरूप तस्यासत ऋपयः सप्ततीरे वागष्टसी बरह्मणा संविदानेत्यर्वास्चिर- श्रसस ऊर्ध्ववुधध इतीदं तच्छिर एप ह्यवार्बिछश्चमस ऊर्ध्व बुञ्चस्तस्मि न्यशो निहित विश्वरूपमिति प्राणा वे यशो विश्वरूप प्राणानेतदाह तस्यासत ऋपयः सप्तवीर इति प्राणा चा ऋपयः ग्राणानेतदाह वागष्टमी ब्रह्मणा संत्रिदानेति

८६ ईइशाद्युपनिषत्छु--

वाग्थ्यष्टमी ब्रह्मणा संवित्ते ॥ ३ ॥ इसावेच गोतम भरद्वाजावयसेद गोत- सोऽयं भरद्वाज इसावेव विश्वामित्रजमद्सी अयसेव विश्वामित्रोऽयं जसदसि- रिमाचेद वसिष्ठकर्यपावयसेव वसिछोऽयं कश्यपो वागेवात्रिवाचा हान्स यतेऽत्ति् वे नासेतद्यदश्िरिति सर्वस्यात्ता अवति सर्वमस्यान्नं अचति य एद वेद ॥ ४ ॥ इति द्वितीयं बराह्मणस ॥ २ ॥

द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे सूत चेदासूत च मर्त्य चारत च स्थितं च यञ्च सच्च त्यच्च ॥१॥ तदेतन्सूतं यदन्यद्वायोश्वान्तरिक्षाच तन्सत्यसेतस्स्यितमेतत्सत्तस्तवै- तस्य सूतस्येतस्य मलेस्यैतख स्थितस्यैतस्य सत एप रसो य एप तपति सतो झेप रसः ॥ २ ॥ अथासूतं वायुश्चान्तरिक्षं चेतदळतमेतच देतच्यन्तस्यैतस्यः- सूतेस्ेतस्या्ृतस्यैतस्य यत एतस्य त्यस्थेप रसो य पुष एतस्मिन्मण्डले पुरु- परत्यस्य ह्येप रस इत्यधिदेवतस्‌ ॥ ३ ॥ अथाध्यात्ममिदसेच सूतं यद्न्य्मा- णाच्च यश्चायसन्तरात्मन्राकाझ एतम्मर्व्यसेतल्स्वितमेतत्सत्तस्यैतस्य सूतेखे: तस्य मर्यस्यैतस्य स्थितस्यैतस्य सत एप रसो यच्चष्लुः सतो झोप रसः ॥ ४ ॥ अथार्त प्राणश्च यञ्चायसन्तरात्मञ्चाकाश एतदस्ूतमेतच्चदेतस्यं तस्यतस्या- सूतस्यंतस्यास्रतस्यैतस्य यत एतस्वत्यस्यैण रसो योऽप दक्षिणेक्षन्युरुपरत्यस्थ छोप रस: ॥ ५ ॥ तस्य हतस्य पुरुषस्य रूपं यथा महारजनं वासो यथा पा- ण्जाविक यथेन्द्रगोपो यथाअध्यर्चियंथा एुण्डरीकं यथासक्ृनद्धि्युत्तर सक्नह्ि- थुत्तेव ह वा अस्य श्रीमदति य पुच वेदाथात आदेशो नेति नेति न झेत- स्मादिति नेल्यन्यत्परसस्त्यय नामधेयर सत्यस्य सलभमिद्ति माणा ये सत्य तेदामेप सत्यर्‌ ॥ ६ ॥ इति तृतीयं ्ाह्मणस्‌ ॥ ३ ॥

सेत्रेयीति होवाच याङवल्यय उद्याखल्या अरेऽहसस्मारस्थानाद्स्सि हन्त तेऽनया कात्यायऱ्याऽम्तं करवाणीति ॥ १ ॥ सा होवाच सेत्रथी यज्ञु स इयं अयोः सर्दा एथिदी छित्तेन पूर्णा सत्कथं तेनाळूता स्यासिति नेति होवाच याठचल्यो ययैदोपकरणबता जीवित तथेव ते जीवित स्थादसूतत्वरय हु नाशारित वित्तेनेति ॥ २ ॥ सा होदाच सैन्रेयी येनाहं नासता खा किमह तेय झया यदेव भगवान्वेद तदेव मे ब्रृहीति ॥३॥ स होजाच याशदए्यः श्रिया बतारे चः सती मिय आपस एहरस् व्यास्यार्‍यारि ते व्याचक्षाणस्य तु से दिदिध्यासस्देति ॥ ४ ॥ रू होवाच न वा अरे पत्युः काथय पतिः मियो सवत्यात्सदरतु कामाय पतिः प्रियो सवति न चा झरे जायायै कासाय जाया मिया रवत्यात्मनस्ठु कासाय जाया प्रिया भवति न चा अरे एुन्नाणां कामाय शुचाः मिया सवस्यात्मनस्त कासाय पुना; प्रिया चन्ति व दा अरे बिसख कामाय द्वित शिये सचश्यात्मनस्ठु कामाय निक्त धियं सवति न

बृहदारण्यकोपनिपस्‌ ॥ १० ॥ ८७

वा अरे च्रह्मण: कासाय ब्रह्म ग्रियं भवत्यात्मनस्तु कासाय ब्रह्म प्रिय भवति न चा अरे क्षत्रस्य कामाय क्षत्रं रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय क्षत्रं प्रिय भ- चति न वा अरे लोकानां कामाय लोकाः मिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय होकाः पिया भवन्ति न वा अरे देवानां कासाय देवाः मिया अचन्त्यात्म- नस्तु कासाय देवाः प्रिया अवन्ति न वा अरे सूतानां कासाय भूतानि सियाणि सवन्त्यात्मनस्तु कासाय भूतानि प्रियाणि अवन्ति न वा अरे सर्वस्य कासाय सर्व॑ ग्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सब प्रिये सचत्यात्स चा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो सन्तव्यो निदिध्यासितव्यो झषेत्रेय्यास्मनो था अरे ददानेन वणेन मखा चिज्ञानेनेद सच विदि- तस्‌ ॥ ५ ॥ ब्रहम तं परादाद्योऽन्यत्रात्सनो ब्रह्म चेद क्षत्रं तं परादा- योऽन्यत्रात्मनः क्षत्र वेद लोकास्तं परादुर्यो$न्यत्रात्सलो लोकान्वेद देवास्तं प्राइुयोंऽन्यत्नात्मनो देवान्वेद भूतानि त पराहुर्योऽन्यन्रात्मनो भूतानि चेद्‌ सर्च ठं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः सव वेदेदं ब्रह्मद क्षत्रमिमे लोका इसे देवा इसानि सूताचीद सर्वं यदयमात्मा ॥ ६ स यथा हुन्हुसेहन्यमानस्य न बाह्याञ्छब्दाञ्छलुयाड्इणाय दुन्दुभेस्तु ग्रहणेन इुन्दुभ्याघातस्य -वा शब्दो गृहीतः ॥ ७ ॥ स यथा शहुस्य ध्मायभानस्य न बाह्याज्छव्दान्छक्षुपाड़ह- णाय झङ्कस्य तु अहणेन शङ्खध्मस्य या शब्दो युहीतः ॥ ८ ॥ स यथा वी- णाय वाद्यसानाये न बाह्यान्छव्दाञ्छक्कयाद्रहणाय दीणाय तु ग्रहणेन चीणा- वादस्य चा झाउ्दो गृहीतः ॥ ९ ॥ स यथाद्रेंघाभेरभ्याहितात्पथरधूमा चिनि- श्वरन्त्येचं चा अरेऽस्य महतो सूतस्य निःश्वसितमेतद्यव्चेदो यजुवेदः सामवे- दोऽथ्ाङ्गिरसः इतिहासः सुराणं विद्या उपदिषदः शोफाः सूत्राण्यजुव्या- ख्यानानि व्याख्यानान्यस्मैपतादि सर्वाणि निःश्वसितानि ॥ १० ॥ स यथा सर्वोद्यामपार समुद्र एुकायनमेच९ सवपा स्पीन त्वगेकायनसेव€ सवपां यन्धाचा नासिके एकायनसेबह सर्वेपार रखानां जिह्रेकायनसेवद सर्वेपा: रूपाणां चक्कुरेकायनसेचइसदेदाई इाव्दानाई शोदयेकायनरोव€ सवपा संकल्पानां सम एकायनमेच सरीला बिदाई हृदयसेकाघनसेचई सर्वेपां कणा इस्ायेकायनमेयर सर्वेधागायन्दाणासुपस्थ एकायनभेच९ सर्वेषां चिलगणां पाधुरेकायनगेप सचपामध्वया पादायेकायचमेद& सर्देयां चेदान होकायचस्‌ ॥ ११ ॥ स यधा सैन्बवखिल्य उदके प्रारू उदकःसेवाचुदि- लीयेत नहास्योडहणायेव स्यादतो यतसवाददीच लबणभेषेदं वा अर इदं सहङ्तसनन्तसपारं विद्धानधप यवेतेष्यो स्रूत्ेष्यः सञ्चुस्थाय ताम्थेवाऽनु निदइयति न मेल संज्ञास्तीत्यरे प्रयोमा।ति होचा गाझ्घल्क्यः ॥ १२ ॥ सा होदाच मैत्रेय्यज्ैद मा भगवानमूसुदक्ष भेत्य संज्ञासीसति स होवाच याझ-

al

त?

A

८८ इश्ाद्युप'नेषस्सु-

वल्क्यो न वा अरेऽहं मोहं घ्रवीम्यळं वा अर इद्‌ विज्ञानाय ॥ १३ ॥ यन्न हि द्वेतवमिच भवति तदितर इतरं जिघ्रति तदितर इतरं पश्यति तदितर इ- तरश शणोति तदितर इतरमसिवदति तदितर इतरं सुते तदितर इत्तर विजानाति यत्न चा अस्य सर्वसास्मेचाभूत्तस्फेच कं जिघ्रेत्तत्केन कं पञ्थेत्त- स्केन क शणुयात्तत्केन कमभिवदेत्तत्केन कं मन्वीत तत्केन कं चिजा- नीयाचेनेद्‌९ सर्वं विजानाति तं केन विजानीयाद्विहातारमरे केन चिजानी- यादिति ॥ १४ ॥ इति चतुर्थ, चाह्मणस्‌ ॥ ४ ॥ ७ च जर ९ 4२

इयं पृथिवी सर्वेपा भूतानां मध्वस्य एथिव्य सवाणि सूतानि सु यश्चा- यमंस्यां प्रथिव्यां तेजोमयो5ग्ट्तमय: पुरुषों यश्वायसध्यात्म< 'शारीरस्तेजोस- योच्स्ुतसयः पुरुषोञ्यमेच स यो$्यमात्मेदसस्तसिदं ब्रह्मद सर्यस्‌ ॥ १ ॥ इसा आपः सर्वेषां सूतानां सध्वासामपाई सर्वाणि भूतानि सघु यश्चायसा- स्वप्सु तेजोमयोऽञ्टतमयः घुरुपो यश्चायमध्यात्म९ रेतसस्तेजोसयोऽग्टतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमारमेदमख्तसिदं ब्रह्मश सर्वैस्‌ ॥ २ ॥ अयमप्ति: सर्वेपां भूतानां मध्वस्याशेः सर्दाणि भूतानि मु यश्चायमस्सिन्न्ञो तेजोम- योऽफूतसयः पुरुपो यश्चायमध्यात्मं चाञ्मयस्तेजोसयोऽष्टृतसयः पुरुपोऽयसेच स योऽयसास्मेद्मस्तमिदं ब्रह्मद सर्वस्‌ ॥ ३ ॥ अय वायुः सर्वेपां सूतानां मध्वस्य वायो; सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायसस्मिन्वायो तेजोमयोऽख्धतसयः पुरूपो यश्चायमध्यात्मं प्राणस्तेजोमयोऽस्ृतमयः एुरKपोऽयसेच स योऽयमा- स्मेदमद्धतमिदं ब्रह्मेदश सर्वस्‌ ॥ ४ ॥ अयसादित्यः सर्वेपां सूतानां सध्व- सादित्यस्य सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन्चाद्त्यि तेजोसयोऽस्ुत्तमयः पुरुपो यश्चायमध्याःस _ चाक्लुपर्तेजोमयोऽस्तमथः एरूपोऽयसेच स्र योऽय- सात्मेदमस्तसिदं घह्ेदश सर्वस्‌ ॥ ५॥ इसा दिशः सर्वेषां सूतानां मध्वासां दिशाध्सवोणि भूतानि सधु यश्चायमाखु दिक्षु तेजोमयोऽमृतमयः पुरुपो यश्चायसध्यातम श्रोतः ग्रातिश्रुत्कस्तेजोमयोऽस्ूतमयः एरुपोऽयसेच स योऽय- मात्मेदसर्तमिदं ्र्मेद्‌श सर्वस्‌ ॥ ६॥ अयं चन्द्रः सर्चेपां सूतानां सध्वस्य चन्द्रस्य सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिशश्नन्द्रे तेजोमयोऽरतमयः पुरुषो यश्चायसध्यात्सं मानसस्तेजोसयोऽञ्तमयः पुरूपोऽयसेच स॒योऽयमात्मेदम- स्टतसिदं घह्मदई सर्वस्‌ ॥ ७ ॥ इयं-विद्युस्सरचेपां भूतानां मध्वस्ये विद्युतः स- वाणि सूतानि मधु यश्चायमस्यां चिद्युति तेजोमयोऽमृतमयः झुरुपो यश्चाय- मध्यास्मं तेजसस्तेजोमयोस्धतसयः पुरुपोऽयमेव स योऽयमात्मेदमस्रतमिदं ब्रह्मेद< सेस ॥ ८ ॥ अय< स्तनयिल्ः सर्वेपां भूतानां मध्वस्य स्तनयिलोः सवाणि भूतानि मधु यश्रायमस्मिन्सनयिल्लो तेजोमयोऽष्टतमयः घुरुपो य- श्रायमध्यात्मई शाव्डुः सोवरस्तेजोसयोऽस्ृतसयः पुरुषो यसेच स॒ योऽय-

वृहदारण्यकोनिपत्‌ ॥ ३० ॥ ८९

मास्सेदसश्टतमिदं घहोदश सस्‌ ॥ ५ ॥ अयमाकाशः सबपां भूतानां सथ्व- स्वाकाशस्थ सर्वाणि भूतानि मधु यश्वायमस्मिन्नाकाशे तेजोमयोञ्यतसयः पुरुपो यश्चायसध्यात्म४ हृयाकाइास्तेजोमयोऽगतमयः पुरुषोञ्यसेव स योऽ- यसात्मेदमञ्ूससिदं बह्मेदुर सर्वस्‌ ॥ १० ॥ अयं धमः सर्वेपां सूतानां मध्व- स्य धर्मस्य संवोणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन्धमे तेजोमयोऽस्तमयः पुरुषो यश्चायसध्यास्मं धार्सस्तेजोसयोऽम्टतसयः पुरुषो$्यसेव स योअ्यसात्सेद्भरू- समिदं नझेद्‌श सर्वस्‌ ॥११॥ इद्द सत्य सवेपां सूतानां सध्वस्य सत्यस्य सवोणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन्सस्ये तेजोमयोऽग्तमयः पुरुषो यश्चाऽयसभ्यात्सर ससस्तेजोसयोऽग्टृतमयः पुरुपोऽयसेव स योऽयत्मेद्‌- सञ्तसिदं ्ह्मेदर सर्वस्‌ ॥ १२ ॥ इदं माचुपश सर्वेपां सूतानां मध्वस्य सा- नुपस्य सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन्माचुपे तेजोमयोऽष्टतमयः पुरु पोऽयसेच स॒ योऽयसात्मेदमखूतमिदं घह्मद< सर्वस्‌ ॥ १३ ॥ अयमात्मा सर्वेपां भूताला मध्वस्यास्मनः सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन्ञात्मनि देजोमयोऽट्टतमयः पुरुपो यश्वायसात्मा तेजोमयोऽम्टतसयः पुरुपोऽयमेच स योऽयसात्मेदसरूतसिदं ब्रह्मद सर्वस्‌ ॥ १४ ॥ स वा अयमात्मा सर्चेपां भूतानामबिपतिः सर्वेपां भूताना€ राजा तद्यथा रथनाभो च रथनेमो चाराः सर्वे समर्पिता एवमेवास्मिन्नात्मनि सर्वाणि भूतानि सर्वे देवाः सर्वे लोकाः सर्वे प्राणाः सर्व एत आत्मानः समर्पिताः ॥ १७ ॥ इदं वे तन्म॒ दध्यङ्का- थर्चणोऽश्चिभ्याझुवाच तदेतदृयिः पश्यन्नवोचत्‌ । तद्वां तरा सचयेद्‌ स॒ उप्च- साचिप्कृणोमि तन्यतुर्न दृष्टिं दध्यङ्ह यन्मध्वाथर्घणो वामश्वस्य झीष्णा ग्रय- दीस्ुवाचेति ॥ ९६॥ इवं चे तन्म॒ दध्यज्काथ्यणोऽख्िभ्यासुवाच तदेत- इपिः पइथञ्चचोचदाथर्यणायाशिनादथीचेइष्यर शिरः प्रत्येरयर्त स॒ वां मधु अचोचदतायन्त्वाएं यह्रावपि कक्ष्यं यामिति ॥ १७ ॥ इदं चे तन्मधु दृध्य- ुथर्वणो5श्विभ्यासुवाच तदेतदृपिः पइ्यञ्चचोचत्‌ । पुरश्चक्रे द्विपदः पुरश्चक्रे चतुष्पदः पुरः स॒ पक्षी भूत्वा पुरः छुरुप आविशदिति स चा अय पुरुपः सर्वासु पूर्ण पुरिशयो वैनेन किंचनानाकृतं नेनेन किंचनासंबृतस्‌ ॥ १८ ॥ इदं चे तम्मछु दृध्यङ्काथर्वेणोऽश्चिभ्या्ुचाच तदेतदृषिः पञ्यन्नवोचद्रूप रूपं प्रतिरूपो बभूव तदस्य रूपं अ्रतिचक्षणाय इन्द्रो सायाभिः पुरुरूप इंयते युक्ता स्य हरयः दाता दरोत्ययं वे हरयोऽयं चे दश च सहस्ताणि बहूनि चानन्तानि च तदेतन्रह्मापूरमनपरसनन्तरमबाह्ममयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभू- रिख्यबुशासनम्‌ ॥ ९९ ॥ इतिं पञ्चमं घाह्मणस्‌ ॥ ५ ॥

अथ वश्शः पौतिमाष्यो गोपवनाह्रोपवनः पौतिसाप्यात्पोतिमाष्यो गोप-

=

वनाद्वोपवनः कोशिकात्कोदिकः कोण्डन्यात्कोण्डिन्यः शाण्डिल्याच्छाण्डिल्यः

९७ इशा्युपन्निषत्सु--

कौशिकाच गोतसाच गोतमः ॥ १ ॥ अझिवेइयादाञ्चियेश्यः शाण्डिल्याज्ञा- नसिस्छाताच्चानसिस्छात आनशिग्लातादानशिम्छात आवशिस्कातादानसि- स्कातो गोतमाहोतसः सेतवप्रादीनयोग्यास्यार सैतवत्राचीनयोग्यौ पारा- शयात्पराशयों भारद्वाजाडारद्दाजो सारङ्वाजाच गौतमाच्च गोतमो भारद्वा- जाद्भारद्वाजः पाराझयात्पाराशयो वेजवापायनादैजचापायनः कोशिकायने: कोशिकायनिः ॥ २ भ घृतकोशिकाडुतकोशिकः पाराशर्यायणात्‌ पाराशयौ- यणः पारक्षयांत्‌ पाराशयों जातूकण्यांजातूकण्य आसुरायणाज्च यास्काज्चासु- रायणस्रवणेखेवणिरोएजन्धनेरोपजन्धनिरासुरेरासुरिभारद्वाजाजारद्वाज आ- न्रेयादात्रेयो साण्टेसॉण्टिगॉंतमाहोतसों गौतमाङ्ोतमो' वास्स्याद्वात्सयः शा. णिडल्याच्छाण्डिल्यः केशोर्यात्काप्यास्केशोयः काप्यः कुमारहारितात्कुमारहा- रितो गाळवाद्वालवो विदभीकोण्डिन्याद्विदर्भीकोण्डिन्यो वत्सनपातो वान्नवा- द्वत्सनपाद्‌ वाञ्जवः पथः सोभरात्पन्थाः सोभरोऽयास्यादाङ्गिर्लादयास्य आ. ज्ञिरस आभूतेस्त्वाट्टादाशूतिरस्वाट्रो विश्वरूपास्वाष्राद्विश्वरूपस्त्दाट्रो$श्विभ्या- सशिनो दधीच आशथर्वणाइध्यज्ञाथवणोड्थवैणों देवादथवोदेबो उत्योः प्रा-

शसनान्शृत्युः प्राध्वश्सनः अध्चश्सनास्पण्चश्सन एकर्देरेक्पिविअचित्तेर्नि- अचित्तिव्येटेव्यष्टिः सनारोः सनारः सनातनास्सनातनः सनशात्सनगः पर- सेडिनः परमेष्ठी ब्रह्मणो बरह्म स्वयं बरह्मणे नसः ॥ ३ ॥ इति पष्ट ब्राह्मणम्‌ ॥ ६ ॥- इति ह्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥

अ ॥ जनकोह वैदेहो बहुदक्षिणेन यज्ञेनेजे तत्र ह ङुडपञ्चालाना घ्रा- हाणा अभिसमेता बभूबुस्तस्थ ह जनकस्य वैदेहस्य निजिज्ञासा बभूव कः- स्िदेषां माखणाचासचूचानतस इति स ह गवा€ सहस्रमवहरोध दश दश पादा पुककसयाः ग्डङ्गयोरावद्धा बभूबुः ॥ ३ ॥ तान्होचाच ज्ाह्मणा अगः

वन्तो यो वो घहिएः स एता गा उदजतासिति ते इ घ्राह्मणा न. दुष्ठपुरथ ह याञ्चवद्क्य: स्वसेव ब्रह्मचारिणसुवाचेता: सोज्योदज लासश्रचा ३ इति त्ता होदाचकार ते ह वाह्मणाशुकुधु: कथ नो ब्रह्चिष्ठो जुवीतेत्यथ ह जनकस्य चदेहस्य होताश्वलो बभूव सहन पप्रच्छ त्वं हु झु मो याझवल्क्य बहि- झोऽसी ३ ति स होवाच बसो व्य ब्रह्िष्टाय कुसो गोकासा एवं वय स्म इति त ह तत पुद प्र दृधे होतारः ॥ ९ ॥ याङ्वल्क्येति होवाच य- ददे सद उत्टुनाधर सब ऋत्णुचाभिपन्नं केन यजमानो ङृत्योराधिमतिद्ु-

~

च्यत हृति दहोच्रस्विजासिना बाचा वास्तै यज्ञस्य होता तद्येयं वाकू सोऽय-

दहदारण्यकोपनिपत्‌ ॥ १० ॥ ९१ ससिः स होता स झुक्तिः सातिसुक्तिः ॥ ३॥ याझजवल्न्येति होवाच यदद्‌ ससहोरात्रास्यामाक्षश सर्वेमहोरात्राध्यासशिपज्नञ केन यजमानो$होरात्रयो- राधिससिझुच्यत इत्यध्वयुंणत्विजा चक्कुपाऽदिथेन चक्षुवै यञ्ञस्याऽध्वयुस्तद्य- दूं चक्षुः सोऽसावादित्यः सोऽध्यर्थुः स झुक्तिः सातिसुक्तिः ॥ ४ ॥ याच व्कयेति होवाच यदिद सर्व पूर्व पक्षापरपक्षाभ्यासाप्तर लवे पूर्वपक्षापरप- क्षाभ्यामसिपञ्ं केन यजमानः पूर्वपक्षापरपक्षयोराष्तिमतिस्लुच्यत इस्सुद्गान्न- स्विजा बायुना आणेच माणो चे यज्ञस्योद्गाता तद्योऽयं प्राण: स वायुः स उद्गाता स सुक्तिः सातिसुक्तिः ॥ ५ ॥ याजञचल्क्येति होवाच यदिद्‌मन्तरि- क्षमनारस्बणसिन केनाक्रमेण यजमानः स्वर्ग 'रोकसाक्रसत इति बह्मण- ल्विजा मनज्ञा चन्द्रेण सनो चे यज्ञस्य ब्रह्म तद्यदिदं मनः सोऽसौ चन्द्रः सा ब्रह्मा ख सुक्तिः साऽतिस्षुक्तिरित्यतिमोक्षा अथ संपदः ॥ ३ ॥ याऊव- ल्क्थेति होचाच कतिभिरयसच्यर्भिहोतास्मिन्यद्षे करिण्यतीति तिरद- शिदिति कतमास्तास्तित्र इति एुरोऽलुघाक्या च याज्या च झस्येच तृतीया किं ताथिजयतीति यत्किंचेदं ग्राणथ्वृढिति ॥ ७ ॥ याङ्ञवल्क्येति होबाच क- स्यसद्याध्व्युरस्मिन्यज्ष आहइुतीहोण्यतीति तिर्थ इति कतमास्तास्तिख्र इति या हुवा उज्चरून्ति या हुता अतिनेदन्ते या हुता अधिशेरते किं तासिज- यतीति या हुता उज्ज्वळन्ति देबलोकभेच ताभिजयति दीप्यत इच हि देवलोको या हुदा अतिनेदन्ते पितृकोकमेच ताभिजेयत्यतीव हि पिठ्छोको या हुता अधिशेरते सञ्चुप्यकोकसेच ताशिजयत्यक्ष इच हि सनुष्यलोकः ॥ ८ ॥ याळ- बलस्येति होवाच कतिसिरयमच ब्रह्मा यज्ञं दक्षिणतो देवतासिगोपायती- स्पेकथेति कतमा सेकेति सब एवेत्यनन्तं चे मनोऽनन्ता विश्वेदेवा अनन्त- सेच छ हेन लोकं जयति ॥ ९ ॥ याझवल्क्येति होवाच कल्यसद्योह्ाताऽ- स्मिव्यक्षे स्तोन्नियाः स्तोष्यतीति तिस इति कतमास्तास्तिज्च इति पुरोलुवाक्या सच याज्या च शस्येव तृतीया कतमास्ता या अध्यास्मसिति माण एव घुरोचु- चाक्याऽपानो' याज्या व्यानः शस्या किं चासिजयतीति एथिवीलोकसेव एुरो- युचाक्यया जबलन्दरिक्षलोक याज्यया छुलोकई झस्यया ततो ह होताश्वर उपरराम ॥ १० ॥ इति ग्रथसं घराह्मणस ' ३ ॥

र]

ल्‍ ८७

al

ढु

“8

अथ हेनं जारस्कारच आर्तभागः पश्मच्छ याज्ञवल्क्येति होचाच कति अहाः कल्यतिमहा इत्ये अहा अष्टावतिअा इति येतेञ्डौ अहा अष्टावतिग्रहाः कलसे त इति ॥ ९ ॥ प्राणो वे महः सोपानेनातिग्राहेण गृहीतोऽपानेन हि शब्धादिप्रति ॥ २ ॥ वाग्वै ग्रहः स नाञ्जातिग्राहेण शृहीतो वाचा हि जा- जाव्यसिवदृति॥ ३ ॥ जिल्ला चै महः स रसेनातित्राहेण ग्रृहीतो जिह्वया हि रलास्विजानाति ॥ ४ ॥ चक्षुषे अहः स॒ ख्पेणातिग्राहेण शुह्दीतश्चश्चुपा हि

९२ | डेशाद्युपलिषत्सु- रूपाणि प्यति ॥ ५ ॥ श्रोत्रं चे अहः स शब्देनातिआहिण गृहीतः हि शब्दान्छुणोति ॥ ६ ॥ सनो वे अहः स कामेनातिग्राहेण गृहीतो अ- नसा हि कामान्कामयते ॥ ७ ॥ हस्रो वे अहः स कर्मणातिमाहेण गृहीतो हस्ताभ्याईहि कमे करोति ॥ ८ ॥ त्वग्बे अहः स स्पर्शेनातिझाहेण गृहीत्त- स्त्वचा हि स्पर्शान्वेद यत इलेते$टो ग्रहा अष्टावतिञअहाः ॥ ९॥ याज्ञव- ल्क्येति होवाच यदिद सर्व रूत्योरत्न का स्थित्सा देवता यस्या सत्युरत्न- नित्विवे खत्युः सोऽपामञ्चसप पुनस्ेत्यु जयति ॥ १० ॥ याञ्चवल्क्येति होवाच यन्राऽयं छुरुषो ज्ियत उद्स्मात्माणाः क्रामन्त्याहो ३ नेति नेति हो- वाच याजवल्क्योऽत्रिव समवनीयन्ते स उच्छृयत्याध्मायत्याध्मातों सत: शेते ॥ ११ ॥ याङ्वस्त्येति होवाच यत्रायं पुरुपो म्रियते किसेन॑ जहातीति तामेल्यनन्त वे नासानन्ता विश्वेदेवा अनन्तमेव स तेन लोकं जयति ॥१२॥ याज्ञवल्क्येति होवाच यत्रास्य पुरुषख सतस्थाप्ति वागप्येति वातं प्राणश्वक्षु- रादित्यं सनश्चन्द्र दिशः श्रोत्रे एथिवी€ शरीरमाकाशमात्मौषधी्लोंसानि वन- स्पतीन्केशा अप्सु लोहित च रेतश्च निधीयते छायं तदा पुरुपो भवतीत्याहर सोस्य हसमातेभागावासेवेतस्य वेदिष्याचो न नाचेतत्‌ स जन इति तो होत्कम्य मच्चयांचक्राते तो ह यदूचतुः कमै हेव तदूचतुरथ यव्मशशश्सतुः कमै दैव तत्मशशश्सतुः पुण्यो चे पुण्येन कर्सणा अवति पापः पापेति ततो ह जारत्कारव आतेसाग उपररास ॥१३॥