קארק ווארשאווםקי 8 ''ר'שע פאלקשדידעך

4 1115 /6660ז 41/1060, //501:1: 6 עט 0190166 00106 64ס'זק 0001 7165 0 0 1156 1411:/6/ זסץ. 4 :2145 ,4/01/10/51, /ס 0011/6) 8004 /1166/5/0 /206110016

ת6ו10 2406:) 04 {זופזסצותש 4116 01 שזגזט1,1 56130165 צ1װו10 חיי10 6206 צזגזטו, 1 חו/6:16 12000 ת164012410 |12ט)1ט:) /106015+ חזי10 406:)

טעוחסזה }סחזסּוח! סח) עס 60:וסוס חזסזז פמוסחמטז חזוש 2009 חו ז06018) אססם חפּוססוז |8חסו81וו

61014851100215ח015וץ/15ו0/0618זס.סעוחסז8.שששטשט//:סזוח

ווכוששוצ 6 .-וושוםש שאװעט טושפ אט לצט הכ 8 סאצאתהממ8ןן גנס201מטת צט 1614 15 148סטל 1115 גו1 1914צעקסס) ה14615 צ 136 .41961111/2/ ,41165/, פסמנסטם 1970 5 18116עעקסס 406 ס} 21216101 15 /61146:) 2004 5463611 4116 מג א1סעצ 4116 11101106 10 0ס611111551סקן עס} -ע2עס1, 1 /10415 + 12191421 8ע16106קפ5

אטט1 1פא,01)ת} מ8םפומ1צ

31טש192ג שש 211 11

6םס 111046 1005 0/6סט 11115 {ס װוס011ז1056טן 111סנוחוווזס ווחזוו|גו/ף גו1056 אגוחז? 14ות זוחנוו|116/ף גוס 1 חנוו/ /וט 1 (ווחווו!ו11/פ) נוחנוו!41/, 8110 /ס /דוסנווסנוו נון

עי

אט ןאט שש = 0060 שאט טיט 5 ,4554 זא , 2257 11זא א 6. גמ זא8סאסס1548םמו1ץ. ששטז

תעדאתס 8008 154ססנצ }8 אס1ד4 א 65ס261 259 זא , 17 13 זא 6 15116(8181124סמס1צ | 2950-4900 413

6תס. תמ דאעסאצססמגפנססנצ. צצצלעץ

18 20 טסאונסאשטע תסן8}א צם4ג ממ18ן 4תפ1מסט1צ 161181ם 6סאט8 9218 אטמצמ1פ

נצם סטמסזצסעע 49 חץ

11 װ60486) .ם 1106 101 2/0101) 148 67 4716, ש11םת1 111011ט14זג) זווסזחװ6פ סח"ך 101164611011 װזסו/111/90 .ם 8זסטזסם 406 8014סן שא161605 2482 06 +זסט10 01" 106180115 1818/1160115 2056 .סן 140 ש011156ז10 ווסם 4004 װ/5616

1ו1014140110 9ז6ט0610ע 168116116 8116 שזזסגת 8 עס פמא8/תע סאה פתממזאמזא סאו

1181101141 16415/1 1006 7

{ססחזץפ 11201110021 4 18 /680001קן ת80146 זס ,006ק 001666 6 1 וזסז} 001065 תסת0010 זגוס 107 תס0גז1קפת1 106 ./10ט1641ס ת146415} }0 -151861 ,װזס1521ס/ 01 1ת1120424 1600161 /2105 68זסת 606 עס ח46517 8

1189 /סזסקסעק 4611600121ת1 תג !קנזץעקסס 06} 16576048 ס/ת6:) אססם ה114015 !1800 סתך ת021ז00 110סטקן 6ח) ת1 זסת?61 15 6416 פגת) ,16426טוסתא זטס 04 0654 106 10 .פאססט זטס תז 146004464 06 תגס ז146סת 1821זץיקסס זתסדעטס סת הסגתטו זס} 8זסעט תגתקזס תג 15 14 זס - 6068 סתטז ששסתא טסץ 1 זס -- 18סץט פנון) 60 1826צעקסס 8036 תג 014 טסץ }1 -60018161.012ת0102456 21 1211ת6 עס זס ,4101 413-250-4900 21 סתסתק עס 5ט 06ג1ת00 16856קן

ארק וואדשאווסק'

ייִדיעוע צאָלקטלידער

פיט עכ 1 טבזם

יוסף ליפשיץ-פאַנד פון דער ליטעראַטור-געזעלשאַפט ביים ייוואַ

בוענאָס -אײַרע ס

71 1818060 --- נאמטתסתמנצסעט ס+סזאן

68 200110468 60640010068 --- 31ט08/:0סשט סזצזאן

צנֹ , 1965 1804:דעקסס סשן תע אע 1118228/0 סעאםז2 0 36 - 033 3ט264916

8460 8

2טע אויפלאַגע

0מ0ת9ס2:0 14 ת6 102:650 סמתוותס0ז2 תו 166ת111 42 167 18 65מת6טסזק 6טךף 0ו:660643 61 סתססמ ס6סטס

מאַרק ואַרשאווסקי

ייִדישע בֿאָלקסלידער מיט 31 ניגונים 2טע אױפלאַנע פֿראַגמענטן פֿון פֿאָרשאַרבעטן

צו דער כאַראַקטעריסטיק און זכרונות

אַרײַנפֿיר און רעדאַקציע פון שמואל ראָזשאַנַסַקי

6

2טער באַנד פֿון ציקל מוסטערװוערק פֿון דער ייִדישער ליטעראַטור

אַרױסגעגעבן פון יוסכף לישיץ"פשַנר פֿון דער ליטעראַטוריגעזעלשאַפֿט בײַם יַװאָ אין אַרגענטינע

אונטער דער רעדאַקציע פון

שמואל ראָזשאַנסקי

טיראַזש: 1.000 עקז'

יאָר: ה'תשכ"ה -- 1905 ליטעראַטור-געזעלשאַפט כיים ייו אין אַרגענטינע

תּוכן

בילד פֿון מאַרק ואַרשאָוסקי ביאַגראַפֿישע שטריכן

שמואל ראָזאַשנסקי -- דער אויסזינגער פֿון אַ פֿאָלק

אױפֿן שװועל פֿון 20סטן י"ה ...2

שערבלאַט. פֿון מוזיק-אַלבאָס צו וואַרשאַווסקיס לידער = ,*.‏ 20 װיפֿל אין די אותיות ליגן טרערן 8 .די....... 0.0 27 דער אַלחיבית ... + 1 30 פסח א א עי דער בעכער 5 יט חדיגדיא יי 7 ר גאָט איז אַ פאָטער ..."עה דער ית 61 55666:: 0 אַ יידיס ליד פון רומעניע .. 49 ח"י אכט י.י 60 ול פהישריליף' .... ,00 אייף קידושיהשם א. 5, א 0 לאָזן אונדזערע קינדער וױיסױ יי ג:. א עד האס ליד פן העם ברייטי.... 02 דער מאַמעס ענטפער 6 דאָס פריילעכע שניידערל ... 74 די וװעלט 2 ...א אוו נעבן קלייזל .66 אויף דעם אַלטן ביתיעולם ... 102 ת:חים דער טרובאַטש + 80 וי האַלט איך דאָס אייס? ... 104 דעםס מילנערט טרערן א דעם צִדלערס קלאָג 056 די שיף יש עב עס זינגט זיך ניט ,160 בריוו פון אַמעריקע בי 2 אט

ד אד די דאָד מאכש גרעסער! + ,טל ....2 יע שוה און רבקה *-+.-...... 06 דעפ וינב א .2 6 כלחטי,. װײיַן זשע, וייףה .... 1646 שמתחת:תורה יי יו די ראָד 4 ...::2:.:.. שנא . די י"ע ח עס 2י.... ן צַ כריילעכס 26....... 120 דעהישהפן. משההראשההן ...100 די באַבע גייט אַ טאַנץ ...... 126 דעה פֿאָשם 0 וט

זחי זײהע מיט דער פֿאַבֿט .. 29ן}

דאָ אויף דער פּריזבע

װאָס מער ס'בלוטיקט מײַן האַרץ ++. 66 ...עי יי טדערן י................. 44 אוף איר קבר .2 מיט איין בליק 4........ 150 װאָס מער ס'בלוטיקט = וי אוף 465:464:::. ...טע מיין האַרץ .02 יי דער שטיין 9 6 6 9 6 9 8 6 9 6 6 6 9 0 0 152 דו האָסט גענוג געליטן ......... 4,. יי שװאַרצע װאָלקנס זע | 3) די טענטצר אין "אעןה..-........ אאן " ציונס זינגען יט - דער ייד אין עג (טרילאָגיע) ציון .26 ...0.6 ) דער חלום ..:........ 157 לשנה הבאה בירושלים! .... ) שטיי-אויף! .......... 159 די זון .עי

צו דער כאַראַקטעריסטיק פֿון וואַרעאָווסקיס לעבן און שאַפֿן . שלוס עליכם -- וועגן מאַרק װאַרשאַװוסקי און זײַנע לידער .

איציק מאַנגער --- די פֿליגל פֿון דער גאָלדענער פּאַװצ .... יעקבֿ פֿיכמאַן --- די ייִדישע ליריס ................, שש וו. זשאַבאָטינסקי --- אױפֿן פּריפּעטשיק { לט אליהו ליפּינער -- אױפֿן פּריפּעטשיק ברענט אַ פֿײַצרל .... ב. שעפֿנער -- אַ פֿײַערל אין האַרצן .?. רמפֿסס ספט + - יעפֿים ישורין -- מאַרק ואַרשאַװוסקי- ביבליאָגואַפֿיע . א פּראָיעקטן פֿון סצעניזאַציעס פֿאַר וואַרשאַווסקיס לידער זלמן הירעפֿעלד -- ,קמץ א -- אָז" 2564 1 יו .אַ חתונה בײַ ייִדן" ..... אצ יי ש. ר. -- נאָכבאַמערקונגען עי 2 באַמערקונגען צום .אלףיבית" ................ 2.4 י ר מאַרק וואַרשאַווסקי און שלום עליכס צוױשן פֿאַרערערס ...

רעפּראָדוקציע פֿון לאַזאַר סגלס אילוסטראַציע

;אױיפֿן פריפעטשיק ברענט אַ פֿײַערל* ....... ;..‏ יי

157 .-

160 .. 162 .. 165 .. 168 ..

182 .. 185. 186 ..

193 .. 196 ..

210 ....

70 ..

צייכענונג נאָכן איינציקן בילד פֿון מאַרק װאַרשאַװסקי

ביאַגואַפֿישע שטריכן

געבוירן אין אָדעס, דעם 260סטן עאָוועמבער 1848, אין אַ בכבודיקער פצמיליע. פון די קינדעריאָרן גע" ווזינט אין זשיטאָמיר, ווו געלערנט עטלעכע יאָר אין דער ראַבינער-י שול. זיך באַפויינדט מיט אברהם גאָלדפֿאַדען, אַן איינגייער אי הויז פון זיינע עלטערן. נאָכן ענדיקן אין זשיטאָמיר גינעאַזיע אַריין אין אָדע- סער אוניווערסיטעט לערנען יורי, אַריבער אין קיעוו, ווו זיך גראַדוױרט אין 1815 און חתונה געהאַט אין 9, ווי אַ געשווירענער אַדװאָ- קאַט זיך ספּעציאַליזירט אין קרייזי געריכט און געריכט-קאַמער.

מאַרק װאַרשאַװוסקי האָט געהאַט אַ געמוטשעט לעבן. געליטן נויט. אָבער פאַרמאָגט אַ סך הומאָר. ליב געהאַט צו שפּאַסן, וויצלען זיך און אימפּראָװויזירן קופּלעטן,. מ'האָט איס דערפאַר ליב געהאַט נאָך איי" דער ער איז באַקאַנט געװאָרן וי אַ פאָלקסדיכטער.

שלום עליכם האָט אים אַנטדעקט אין דערמיטיקט: האָט איס באַװויג צו פאַרשרייבן די לידער, וועלכע װ. האָס געשאַפן צוזאַמען מיט די ני- גוֹגיט. ער פלעגט זיי אויסזינגען און זיך אַלײן באַגלײטן אויף פּיאַנאָ. אין 1897 האָט אים ש"ע אַנטדעקט און אין 1900 האָט אַ דאַנק אים אַ גרופּע קיעווער פריינד, ציונים, פאַר וועלכע וו. פלעגט אָפט אַרױסטרעטן, אַרױסגעגעבן די ערשטע זאַמלונג יודישע פאָלקסליעדער" מיט שלום עליכמס אַ הקדמה.

די לידער זיינען גיך פאַרשפּרײט געװאָרן איבער ישובים. אויך מחוץ רוסלאַנד. גראָד איז װו. דעמאַלט גוט אַיועק אויך אין זיין פּראָפעסיע: אַ בעלגישע פירמע האָט אים באַשטימט אין 1903 פאַר איר יוריסקאָנסולט,

זיין נאָמען װי אַ פאָלקסדיכטער און אינטערפּרעטירער פון זיינע אייגענע לידער איז נאָך מער פֿאָפּולער גע" װאָרן, ווען ער איז אַרױיסגעפאָרן צוזאַמען מיט שלום עליכמען אויף אָוונטן, אויף וװעלכע עו האָט גע" זונגען און דער קלאַסיקער פין יידישן הומאָר האָט פאָרגעלייענט. די אויפטריטן זייגען געװאָרן א גרויסע דעראייגעניש און ביידע פריינד האָבן שוין אַפילו געחלומס פין פאָרן אויף קאָנצערטן אַזש קיין אַמעריקע.

פאַר איינעם פון די קאָנצערטןן, א'ן 1905, איז אָבער וו. קראַנק גע- װאָרן -- און מער צו זיך נישט גע- קומען. 2 יאָר אָפּגעקרענקט. מורא" דיק געליטן -- פון דער מחלה גע- ליטן און נישט וויניקער פין דחקות... און אַזױ, ;איבערלאָזנדיק זיין פרוי און די איינציקע טאָכטער אָן שוים מיטלען צום לעבן", איז ער אַן עלנטער אױסגעגאַנגען אין 1907 (אַפילו די גענויע דאַטע פון זיין טוייט איז נישט פעסטגעשטעלט).

6

אן 1914 איז דערשינען אין אָדעס אַ צווייטע אויסגאַבע פון מאַרק װאַר" שאַיִוסקיס לידער, מיט שלום עליכמס אַ נייער הקדמה, און באַזונדער איו אַרױס אַן אַלבאָם מיט מוזיק צו 25 לידער. אין 1918 איזן אין נװ-יאָרק דערשינען אַ דריטע אױיסגאַבע (אָן מוזיק) מיט אַן אָפּטײלונג פון ביז דעמצָלט נישט-פאַרעפנטלעכטע לי- דער.

8

אין אַלע יידישע כרעסטאָמאַטיעס אין געזאַנג-אַנטאָלאָגיעס, וי אויך פאַר קאַנצערטינומערן, זיינען א"- בערגעדרוקט געװאָרן מאַרק װואַר-י שאַווסקיס פאָלקסלידער.

דער אויסזינגער פֿון פֿאָלק אױפֿן שוועל פֿון צװאַנציקסטן יאָרהונדערט

0. פֿאַרן יִדישן פֿאָלקלאָר

מאַרק װאַרשאַווסקי איז איינס און צוויי פּאָפּולער און באַליבט געװאָרן פֿאַר זײַנע לידער נישט על פִּי צופֿאַל. נישט צוליב זײַן טעמפּעראַמענט אַלין איז שלום עליכם אַרײַנגעפֿאַלן אין התפּעלות, ווען ער האָט אים צום ערשטן מאָל געהערט זינגען, אין 1897. עס איז נישט קיין צופֿאַל, װאָס די ערשטע אוסגאַבע פֿון זײַנע פֿערזן, אין 1900, האָט מען אָנגערופֿן ייִדישע פֿאָלקסלידער. פּונקט. וי עס איז כאַראַקטעריסטיש, װאָס יואל ענגעל איז אין 1901 געווען אויסער זיך, הלמאי די ניגונים, װאַרשאַװוסקיס, זײַנען דווקא אָנגערופֿן גע" װאָרן ייִדישע פֿאָלקס-געזאַנגען.

דאָס אַלץ איז באַהױכט פון דער צײַט -- אַ וויכטיק קאַפּיטל קולטור-געשיכטע פֿון ייִדישן לעבן אין מזרח-אײיראָפּע אױפֿן שװעל פֿון 20סטן יאָרהונדערט -- ווען ייַדיש פֿאָלקשאַפן איז נתעלה געװאָרן.

אין פֿרילינג פון דער נײַער ייִדישער ליטעראַטור און קולטור האָט אױפֿגעבליט אויך דער אינטערעס, דער חוש און די דערקענ- טעניש פֿאַר פֿאָלקלאָר און עטנאָגראַפיע, נאָך די ערשטע קוליקוראס צו זאַמלען די אַנאָנימע שאַפֿונגען, צעזייטע און צעשפּרײטע אין גאַנג פֿון הונדערטער יאָרן, זײַנען ייַדישע פֿאָלקסלידער אַרײַן אין דער מאָדע,

אין 1896, אויף דער איניציאַטיוע פֿון ראַבינער ד"ר מאַקס גרונװאַלד, ווערט אין האַמבורג געגרינדעט אַ ,געזעלשאַפֿט פֿיר

יודישע פֿאָלקסקונדע*, וועלכע גיט-אַרױס, אונטער זײַן רעדאַקציע,

10 שמואל ראָזשאַנסקי

פֿין 1898, אַ געוויכטיקן זשורנאַל :, װאָס װענדט די אויגן פֿון דער אינטעליגענץ אויף די אוצרות פֿון פֿאָלקשאַפֿן, פֿאָלקשפּראַך און מאָ- ביליזירט אַרום זיך פֿאָרשערס און ראָמאַנטיקערס, איבערהייפט דעם צאַרטן פֿילאָלאָג אַלפֿרעד לאַנדױ. אין 1898 קומען-אַרױס שאול גינזי בורג און פּרץ מאַרעק, אין פּעטערבורג, מיט אַן אױפֿרוף צו זאַמלעך ייִדישע פֿאָלקסלידער, װאָס געפֿינט אַזאַ הילכיקן אָפּקלאַנג, אַז זי קריגן-אַרײַן דורך אַ גרויסער צאָל מיטאַרבעטערס אַזש דרײַ טויזנט לידער, פֿון וועלכע זיי קלײַב"אָפּ קוים 260 פֿאַר זייער בוך, װאָס דערשײַנט אין 1901 און מאַכט אַ גרויסן פֿוראָר ?. נאָר נאָך איידער דאָס בוך איז אַרױס פֿלעגן שוין פֿאָלקסלידער געזונגען ווערן בײַ פּרצן אין שטוב יעדן שבת. צװוישן דעם קרײַזל איז געווען פהן אַ זייגערמאכער לויט זײַן פּראָפֿעסיע, װאָס איז געווען אמת פֿאַרליבט אין די לידער, ער האָט זיי געשעפּט פֿון די ערשטע קוועלן, אין די װאַרשעװער ;קנײיפּעס?, אין די אַלע ערטער ווּ יונגען און מיידן פֿלעגן זיך צוזאַמענקומען צו טאַנצן און צו זינגען -- דער כֹּהן איז דער בעסטער קענער פֿון די ייִדישע פֿאָלקסלידער" *. דאָס איז יהודה לייב כּהן, דער פֿאַרדינסטפֿולסטער זאָמלער פֿון ייִדישן פֿאָלקלאָר, וועלכער האָט אויף דעם פֿעלד פֿאַרנומען דעם צענטער פֿון ייִדישן װיסנשאַפֿטלעכן אינסטיטוט, װי דער רעדאַקטאָר און פֿאָרשער, אינס- פּירירט מער פֿון אינטויַציע וי פֿון אַקאַדעמישע פֿאָרמולעס *. און

1{ 06מ014940 מ6מ144190 זט2 מס2מ21:066114 . שפּעטער אַריבערגע" פירט פון האַמכורג קיין בערלין, לייפּציג און װין. צום 25-יאָריקן יּבִילֵײי דערשינען אַ זאַמלבוך 9/0145110106 06190060ן זגו} מסטםזמ/18 מס2מג11111611

בערלין, 19022. 2 /100000 פם עטססח המההסקגט 18 2806408 , פעטערבירג, מיט'

אַן אַרײינפיר פון גינזבורג און מצרעק. -- אַלע שפּעטערדיקע זאַמלונגען פון פאָלקלאָר האָכן זיך אָריענטירט אויף דעם בוך. * ה. ד. נאָמבערג -- , פאָלקסלידער", קאַפּיטל פון זכרונות .י. ל. פּרץ -- אַ ליטעראַרישער דור", אין ,דאָס בוך פּעליעטאָנען", װאַרשע, 1924, זי 191, * געבוירן אין ווילנע דעם 15טן פּעבֿרואַר 1881 און געשטאָרבן אין ניו" יאָרק דעם 3טן אַפּריל 1937,

דער אייסזינגער פון פּאָלק 11

אָט אין יענעם קאַיאָר האָט זיך באַװויזן יולי דימיטריעוויטש ענגעל. וועלכער האָט נאָכן ענדיקן מאָסקװער קאָנסערװאַטאָריע אין 1897 -- אין דעם זעלביקן יאָר פֿון שלום עליכמס באַקענען זיך מיט װאַר- שאַװוסקין --- זיך פֿאַראינטערעסירט מיט ייַדישן פֿאָלקלאָר און אַזױ שטאַרק מיטגעריסן געװאָרן, אַז ער האָט מיט זײַן אידייע אָנגע- שפּאַרט אַזש אין די העכסטע רוסישע מוזיקאַלישע קרײַזן. זײַן אידייע איז געווען: אױספֿאָרשן און װיסנשאַפֿטלעך פֿעסטשטעלן די עכטע נאָרמעס און געזעצן פֿון דער ייִדישער נגינה, צו קענען אונטער" שיידן, װאָס איז אייגנס און װאָס איז פֿרעמדס, אינספּירירט פֿון דער דאָזיקער אידייע, האָט ענגעל ,געלייענט אין דער מאָסקװער קעניג- לעכער עטנאָגראַפֿישער געזעלשאַפֿט אַ רעפֿעראַט וועגן ייִַדישן פֿאָלקס- ליד, אילוסטרירנדיק אים מיטן זינגען פֿאָלקסלידער אין זײַן אייגע- נער באָאַרבעטונג". דער אָװנט האָט געמאַכט אַזאַ רושם, אַז ער ,האָט אַרױסגערופֿן אַ גאַנצע באַװעגונג צװישן דער ייִדישער מוזי" קאַלישער יוגנט". און ,דער רעזולטאַט פֿון דעם איז געווען, אַז עס איז געגרינדעט געװאָרן אַ ,געזעלשאַפֿט פון ייִדישער פֿאָלקסמזיק* און ק;נאָך דעם האָט ער צוזאַמען מיט אַנ-סקין דורכגעפֿירט אַ ריי עקסקורסיעס, איבערהויפּט אין דרום-רוסלאַנד, צו פֿאַרשרײבן ייִדי" שע פֿאָלקס-מעלאָדיעס* *. דער דאָזיקער רעפֿעראַט, װאָס האָט גע" מאַכט געשיכטע אױפֿן פֿעלד פֿון ייַדישער מוזיק, איז געהאַלטן געװאָרן פֿון ענגעלן אין 1900, אין דעם זעלביקן יאָר וען עס איז דערשינען מאַרק װאַרשאַווסקיס זאַמלונג אונטערן טיטל ;ייַדישע פֿאָלקסלידער"... אַװדאי איז ענגעל פֿאַרציטערט געװאָרן, ווען ער האָט דערהערט צווישן די ניגונים פּאָלקעס און מאַזורקעס. סטײַטש? -- איז ענגעל אַרױסגעקומען מיט אַ ויצעקו קעגן שלום עליכמען -- .זײַט איר מסכּים, אַז די ייִדישע מוזיק זאָל זיך אָפּזאָגן פֿון איר

5 הוֹתסחס1אווהכ 428א680680 , ב' 16, זי 270.

קן שמואל ראָזשאַנסקי

נאַציאָנאַלן גײַסט און נאָכטאַנצן אײראָפּעישע פּאָלקעס מיט װאַלסן לײַען בײַ אַנדערע אין נאָכטאָן פֿרעמדע"!?. אינעם גאַנג פֿון יאָרצענדלינגער, נאָכן אױיספּרובירן, אַנט- וויקלען און פֿאַרטיפֿן די דאָזיקע טעאָריעס, װאָס פֿאָדערן פֿון דער ייִדישער נגינה, אַז זי מוז זײַן ,דורכויס ייִדיש", נאָך דער באַגריג" דעטער אנינשטעלונג פֿון שלמה ראָזאָוסקי, אַז אמת-ייִדישע נגינה מיז זײַן געבויט אויף טראָפּ, האָט די ווירקלעכקייט געוויזן, וי שווער עס איז איבערצופֿורעמען די פֿאַרװאָרצלטע גייגונגען. אַלע רייד, אַז דער ניגון פֿון ;התּקוה* איז גענומען פֿון רומעניש, האָבן קיין פּעולה נישט געהאַט און די פּראָיעקטן אָנצונעמען פֿאַר דעם הימען מוזיק, װאָס זאָל זײַן בהספם מיט דער טעאָריע וועגן עכט-ייִדישער נגינה, זײַנען געבליבן פּראָיעקטן. פּונקט װי מ'ווערט נישט נתפּעל, װאָס די מוזיק פֿון הימען ,פּאַרטיזאַנער* איז גענומען פֿון אַ רוסישן קאָזאַקןדליד. װוי מ'ווערט נישט איבערגעראַשט אין מדינת ישׂראל פון די פֿאָרװוּרפֿן, אַז ניגונים פֿון אַ דיי העברעישע קאַמף-לידער זײַנען אױיסגעבאָרגט געװאָרן פֿון רוסישע מאַרשן. נאָך ברייט. פֿאַרנעמיקע פֿאָרשונגען אין און אַרום ייִדישער נגינה איז פֿאַרן מאדערנעם מזיקאָלאָג נאַטירלעך, װאָס ;געבאָרגטע לידער פֿון די אוקדאַיִנער, פּאָליאַקן, טאָטערן און פֿון אַנדערע פֿעלקער געפֿינעו זיך אַ סך, אָבער אין די מערסטע פֿון זי האָט דער ייִדישער גײַסט געמצכט ענדערונגען צי דורך צוגעבן אָדער אַראָפּנעמעןײ, בפֿרט נאָך בײַ אַזעלכע ניגונים, וועלכע ס'איז לײַכט צוצופּאַסן , פֿאַר דער מינאָר-סקאַלע", װאָס איז כאַראַקטעריסטיש פֿאַר דער ייִדישער נגינה . אין 1909 װאָלט מסּתּמא אברהם צִבֿי אידלסאָן, מיט דער גאָני

* יולי ענגעל -- ,אַ תשובה דעם העררן , שלוט עליכט", אין .דער ייד", נ' 40, קראָקע, 1901.

' פּדאָפ' א. צ. אידלסאָן -- , די פאָלקסימעלאָדיעס פון די אשכנזים אוו די מזרח-אײיראָפּעישע יידן", אִין .באָדן", ב' 2, ג' 2, ניריאָרק. יי

דער אייסזינגער פון פֿאָלק 13

צער אױטאָריטעט פֿון זײַן מאָנומענטאַלן װערק ,איצר נגינית ישר ש גישט געװאגט נו אָגן די דאַזיקע װערטער. יואל ענגעל װאָלט אים אפֿשר פֿאַרשטײנערט... דעמאָלט האָט מען, וי ס'פּאַסט פֿאַר יוגנט, געװאָלט זײַן עקסטרעם שבעקסטרעם. עס זײַנען געווען דעװאָלוציאָנערע יאָרן. מ'האָט געפּרײדיקט: אָדער אַלץ, אָדער גאָר- נישט. דערפֿאַר האָט דער איניציאַטאָר פֿון דער נײַסטער מוזיק-פֿאָר- שונג אױפֿן פֿעלד פֿון ייִדישן פֿאָלקלאָר געמיינט, אַז ס'איז מעגלעך צו דערגרייכן אַבסאָלוטע אָריגינעלקייט, פֿילע ייִדישע עכטקייט, פֿרײַ פֿון די השפּעות אין די לענדער, צוישן די פֿעלקער, װוּ ייַדן װווינען און וויינען, ראַנגלען זיך און האָפֿן, לאַכן אין טאַנצן, זײַנען מתפּלל, און נישט אָפּגעבנדיק זיך צומאָל קיין חשבון נעמען זיי איבער תּנועות און ווערטלעך, ניגונים און פֿירונגען..

עס איז געווען די ראָמאַנטישסטע צײַט פֿאַרן ייִדישן פֿאָלקלאָר. אַ זאַמלער אָדער פֿאָרשער האָט געהאַלטן פֿאַר אַ גרויסן יחוס, אויב ער האָט אין יאָרן אַרום געקענט זאָגן: ,איך פֿאַרנעם זיך מיט אוני דזער פֿאָלקלאָר פֿון 1900סטן יאָר" *. דערפֿאַר האָט ש"ע אַזױ זיך געפרייט, װאָס ער .האָט אַנטפּלעקט דעם ייִדישן פֿאָלקסדיכטער און אַרױסגעפֿירט אים אויף דער ייִדישער וועלט", און בעת ער איז געווען זייער איבערקלײַבעריש װאָס שייך חבֿרן זיך מיט שרײַבערס, איז ,,איין ייַדישער שרײַבער געווען אין קיַעוו, מיט וועמען ש"ע האָט זיך אַ סך אָפּגעגעבן; דאָס איז געווען דער אַדװאָקאַט מ. מ. װאַר- שאַווסקי", וועמענס לידער ער האָט געשיקט צו י. ח. ראַװניניקין, צי דרוקן אין ,יוד", וועמענס עזבֿון ער האָט איבערגענומען פֿון דיכטער ל. יפֿה און מיט וועמענס אויסגאַבעס ער האָט זיך אַזױ פֿאַרנומעה װי עס װאָלט אים געגאַנגען אין לעבן ‏

* נח פּרילוצקי -- , יידישע פאָלקסלידער", 1טער באַנד, װאַרשע, 1914 ז" װו.

* י. ד. בערקאָװויטש -- ,מיט דער משפחה פון שריפטשטעלער", אין ;דאָס שלום עליכם"בוך", ניװייאָרק, 1926, זז' 186--187.

14 שמואל ראָזשאַנסקי

װײַל מאַרק װאַרשאַװוסקיס לידער האָבן אין אַ גרויסער מאָס זיך אידענטיפֿיצירט מיט פֿאָלקשאַפּן. ער האָט מיט זײַן פֿאָלקסטאָן אַרײַנ" געשפּילט אין דער צײַט און די צײַט האָט אים צוגעשפּילט. און װאָלט ער נישט געקומען אין אַ צײַט, ווען ייִדיש פֿאָלקשאַפֿן איז אַזױ נתעלה געװאָרן, װאָלט ער אפשר גאָר נישט נתגלה געװאָרן.

װאָלט ער געקומען מיט צענדלינגער יאָרן פֿריִער אָדער מיט צענדלינגער יאָרן שפּעטער, װאָלט ער אפֿשר דורכגעגאַנגען אומבאַ- מערקט און אַ סך אַן ערגערע אויסקומעניש געהאַט װי דער עלטער" זיידע פֿון דער ייַדישער ליטעראַטור, ד"ר שלמה עטינגער. װאַר- שאַװוסקי, אָן אַ פֿאַרגלײַך אַ קלענערער שרײַבער װי עטינגער, האָט אָבער מיט זײַן ליד געהאַט אָן אַ פֿאַרגלײַך מער הצלחה. ער, װאָס האָט געהאַט אַ ביטערע דאָליע בײַ זײַן אַדװאָקאַטור, האָט אַ װוּנדערלעך מזל געהאַט צו זײַנע לידער: װײַל ער איז געקומען אין דער ריכ" טיקער צײַט -- אין 1900,

ווען א באַקאַנטער מחפֿר װוערט אַנאָנים

מאַרק װאַרשאַװסקי, קומענדיק אין דער ריכטיקער צײַט, איז פון דעסטוועגן וויכטיק נישט בלויז וי אַ דאָקומענט פֿון זײַן תּקופֿה, נישט בלויז פֿאַר דער געשיכטע פֿון דער ייִדישער ליטעראַטור און קולטור. דער ווערט פֿון זײַנע לידער איז דורך דער צײַט נישט אין גאַנצן אַנטװערט געװאָרן. אדרבה, דער פֿאָלקסטאָן און לירישער טעם פֿון אַ ריי לידער, װאַרשאַװוסקיס, װירקט עד-היום װוי אַן אינטימער גרוס פֿון ייַדישן לעבן, װאָס צעװאַרעמט און איז אויך איצט עלול צו צערודערן.

אַ גרוס פֿון ייִדישן כּלל-לעבן. אָט ליריש און אָט דראַמאַטיש. אָט מיט הומאָר און אָט דעקלאַמאַטאָריש און טעאַטראַליש. על פּי רופֿ זינגען אין זײַנע לידער יחידים וועגן זייער פּערזענלעכן לעבן, אָבער !יי ווירקן אויף אונדז, װי יעדער איינער װאָלט געזונגען אין נאָמען

דער אייסזיעגער פון פאָלק 15

פֿון אַ סך, וועלכע זײַנען פונקט ווי ער. װי די דאָזיקע יחידים װאָלטן געווען אויסוינגערס פֿון פֿאָלק.

אין דעם-אָ ליגט דער סוד, װאָס די פֿערזן זײַנען בליצשנעל אױפֿגענומען געװאָרן װוי פֿאָלקסלידער,

מאַרק װאַרשאַװסקי האָט . געהאַט דאָס מזל צו ווערן אַנאָנים,

פֿריִער, איידער ש"ע האָט אים אַנטדעקט:, איז ער אין זײַן קרײַז געווען באַליבט פֿאַר זײַן זינגען און שפּילן אױפֿן קלאַװיר, זײַן נאָמען האָט מען געקענט מער ווי זײַן ליד. שפּעטער אָבער, ווען זײַן ליד איז אַרױיס פֿון ענגן קרײַז און באַקומען פֿליגל, האָט זײַן נאָמען נישט אָנגעיאָגט זײַן ליד. װאָס מער פּאָפּולער עס איז געװאָרן זײַן געזאַנג, אַלץ ווייניקער פּאָפּולער איז געװאָרן זײַן נאָמען,

מיט מאַרק װאַרשאַװוסקין האָט פּאַסירט דאָס פֿאַרקערטע װאָס מיט גרויסע פּאָעטן.

גרויסע פּאָעטן, אײיגנאַרטיקע, מיט סוביעקטיווע שטריכן, טע- נער און פֿאַרבן, ווערן פסדר גענומען אין באַטראַכט בשותּפֿות מיט זייער שאַפֿן,. װאָס מער מ'אָנערקענט זיי, אַלץ װייניקער טיילט מען אָפּ זייער נאָמען פון זייער שאַפֿן. זייערס איז דאָס ליד און מ'טאָר עס אָן זייער נאָמען נישט באַניצן. זיי זײַנען װי עשירות אין אַ גע- זעלשאַפֿט װוּ עס הערשט פּריואַט:אײגנטום: דאָס רײַכטום געהערט צום באַלעבאָס און דער יחיד, װי דער כּלל, היט-אָפּ דעם פּרינציפּ.

פֿאָלקסדיכטערס, פּאָעטן װאָס שאַפֿן אין דער אַטמאָספֿערע פֿון פֿאָלקלאָר, וי דאָס פֿאָלק רעדט, זײַנען געגליכן צו מענטשן װאָס לעבן אין דער אָרדענונג פֿון אַ קאָמונע, ווּ די עשירות געהערט צום כּלל און אַלע געניסן פֿון איר, װײַל ס'איז אייגנס,

מאַרק װאַרשאַװוסקי איז דער אויסזינגער פֿון אַ קאָמונע.

ער, דער געשוווירענער אַדװאָקאַט, האָט ליב געהאַט זיך אָפַּצַו-

?! איגעם אָפּטײל ,צו דער כאַראַקטעריסטיק", אין דעם ביך, זיינען איינ- געשלאָסן פּראַגמענטן פון ש"ע ביידע הקדמות פין מ. װו. ,יודישע פּאָלקם. ליעדער* אין 1900 און 1914.

16 שמואל ראָזשאַנסקי

געבן מיט ,נאַרישקײטן", װאָס דאָס פֿאָלק האָט ליב, װוצל עס איז די חכמה פֿון פֿאָלק, װאָרן ,אין דעם פֿאָלקסליד האָבן זיך אָפֿט מאָל אָפּגעשפּיגלט די אַלע זײַטן פֿון דעם ייִדישן לעבן, וועלכע האָבן גע" פֿונען אַ שװאַכן אויסדרוק אין דער ליטעראַטור -- דעם פּראָדוקט פֿון אינטעליגענטישע שטימונגען":ג. |

אים האָט זיך אַפֿילו נישט געחלומט צו וערן אַ ליטעראַט. אַז ער האָט זײַנע לידער אַפֿילו נישט פֿאַרצײכנט! זיך פֿאַרלאָזט אױפֿן זפרון. און ש"ע האָט לאַנג באַדאַרפֿט אין אים אַרײַנרעדן, ער זאָל זי אױפּֿשרײַבן, צו װאָס? ער האָט זיי טאַקע ליב געהאַט, פּונקט וי זײַנע פֿרנינד האָבן זיי ליב געהאַט, אָבער נישט ער האָט זיך פֿאַר אַ דיכטער געהאַלטן, נישט די פרײַנד האָבן אין זיי געזען אַ דויערנדיקן ווערט. ביז ש"ע האָט זיי די אויגן געעפֿנט, אויסגעװוירקט אין די צייניסטישע קרטזן, װוּ ער פלעגט זיי זינגען, מ'זאָל זיי אַרױסגעבן אין בוכפֿאָרעם, איין מאָל, אַ צווייט מאָל, די מוזיק דרוקן אין אַ באַײ . זונדערן אֲַלבְצָם, און איז מיט אים אַרומגעפֿאָרן אויף קאָנצערטן. און טאָמער איז יואל ענגעל אַרױס מיט אַ ויצעקו, איין מאָל און א צווייט מאָל12, באשר די מוזיק איז פֿון קאַדרילן, װאַלסן און פּאָלי קעס, האָט ש"ע אַזױ מיט אים אַ פּאָלעמיזיר געטאָן 1, אַז דער אַקאַ- דעמיקער-קאָמפּאָזיטאָר איז אַרױס פֿון די כּלים און געפּרװוט אויס" לאַכן דעם קלאַסיקער פֿון ייִדישן געלעכטערג.

1{ ש. אַניסקי: ,װעגן דעם ײדישן פאָלקסליד", אין ,געזאַמלטע שריפ" טנָ.ב' 15, װאַרשע, 1925, זי 171.

2 אויף זיין קריטיק אין פּעטערבורגער ?200401 נ' 18 האָט װ. אָפּגעענטפערט אין נ' 25, אָבער ע. האָט גלייך אונטערן ענטפער איבער' געהזרט זיינע האַרבע טענות צו דער מוזיק.

*' דערביי אָנגעוויזן, אין ,דער יוד", נ' 24 כין 1901, אין .אַ בריון צום ה' ענגעל פונ'ם ,װאָסחאָד", אַז ביי גינזבורג-מאַרעק אין בוך אין זיין פוויגליד" געדרוקט װי אַ פאָלקסליד.

*! ע. האָס פֿאַרענדיקט זיין פּאָלעמיק אָגרופנדיק ש"ע -- .פאָלקט- שרייבער" (אין גענדזנפיסלעך)...

דער אויסזינגער פון פאָלק 17

ענגעל איז געווען אַן אַדװאָקאַט, פּונקט װי װאַרשאַװוסקי, נאָר ענגעל איז געקומען צו ייַדישער מוזיק פֿאַרפּאַנצערט מיט ויסנ" שאַפֿטלעכע קאָנצעפּציעס וועגן פֿאָלקלאָר. און װאָס פּרעציזער עס זײַנען געװאָרן זײַנע טעאָריעס וועגן פֿאָלקשאַפֿן, אַלץ מער אָנגעזען זײַן נאָמפןבײַם אָפּערירן מיט פֿאָלקס:נוסחאות, אַלץ מער האָבן זײַן שאַפֿן אינטערפּרעטירט קינסטלערס און אַלץ וייניקער --- דאָס פֿאָלק גופא... ביז עס איז קיינעם נישט אינגעפֿאַלן צו לאָזן הערן אָדער אָפּדרוקן זײַנע באַאַרבעטע פֿאָלקס-ניגונים אָן זײַן נאָמען, אַנאָנים. װאַרשאַװסקי, להיפּוך, איז געווען װײַט פֿון אַלע פּרעטענזיעס און קאָנצעפּציעס, אַזױ וועגן קונסט, וי וועגן פֿאָלקלאָר. אין אים איז אױפֿגעהיט געװאָרן די נשמה פֿון געזונטן פֿאָלקסמענטש. די אַלט- מאָדישע, פּסעװדאָקלאַסישע שולבילדונג פֿון צאַרישן רוסלאַנד, גע" בויט אויף רוטין פֿון חזרן מעכאַניש אויף אויסנװייניק, װאָרט בײַ װאָרט, פֿײַנטלעך צו אימפּראָװיזאַציע, װוי זי איז פֿײַנטלעך צום פֿרײַען געדאַנק, האָט דעם עכטן פֿאָלקסמענטש נישט איבערגעאַנדערשט. אין אים זײַנען גאַנץ געבליבן די װאָרצלען פֿון פֿאָלקס:אינסטינקט, פַּרי" מיטיוו. אינטויטיו.

מאַרק װאַרשאַװוסקי איז אַ פּרעכטיקער בײַשפּיל פֿון אַן אינטע- ליגענט, וגְאָס האָט אין זיך קאָנסערווירט דעס קערטדיקן פֿאָלקסמענטש אַפֿילו נאָכן אוניווערסיטעט און אַלע אַדוואַקאַטישע וואַנדלונגען.

דער אינטעליגענט װאַרשאַװסקי האָט גערעדט וי אַן עמכניק און געזונגען וי אַן עמכניק. מיט דער עולעכקייט און האַרציקייט פֿון אַן עמכניק, װאָס רופּט-אַרױיס אַ ציטער..

מיט -דער עמכדיקער ערלעכקייט און האַרציקייט, בעת די טעמאַטיק איז בײַ אים אַזױ אַנטװיקלט און קאָנצענטרירט, װי עס קענען נאָר פּאָעטן, איז װאַרשאַװסקי אַ מוסטער פֿון אַ פֿאָלקסדיכטער אױפֿן שוועל פֿון 20סטן י"ה. צי ער האָט געזונגען פֿון חדר אָדער ימים-טובֿים, וועגן אַרבעט אָדער נויט, פֿון רדיפֿות אָדער עמיגראַ- ציע, װועגן משפּחה-ליבשאַפֿט אָדער בענקשאַפֿט נאָך ציון -- אין אַלע לידער האָט דער כּלל זיך געפֿונען און דערפֿאַר געװואָלט זיך

18 שמואל ראָזשאַנסקי

אידענטיפֿיצירן מיט די געפֿילן פון דיכטער. זינגענדיק זײַנע לידער, האָט דער עולם געפֿילט, וי ער אַלײן װאָלט זי פֿאַרפֿאַסט.,. און וי" באַלד אַזױ, צו װאָסיזשע דער נאָמען? איז בעסער זיי זאָלן בלײַבן אַנאָנים. האָט מען אַזױ, אונטערבאַװוּסטזיניק, און אַ טייל בפֿירוש באַװוּסטזיניק, אױפֿגעהערט אָנגעבן דעם נאָמען פֿון מחבר.

װאַרשאַווסקיס מזל צו ווערן אַנאָנים איז אין לשער. נישטאָ אין דער ייִדישער ליטעראַטור נאָך איין דיכטער, װאָס אַזױ פֿיל געזאַנגען זײַנע זאָלן פּאָפּולער וערן וי אַנאָנימע פֿאָלקסלידער, טייל נישט אונטער די ריכטיקע טיטלען, בײַ אַנדערע איז דער טעקסט פֿאַר- קריפּלט און -- װי דער שטייגער בײַ אַנאָנימע שאַפֿונגען -- אַראָפּי גענומען אָדער צוגעגעבן, נישט בלויז בײַם זינגען, פֿון אױיסנװייניק, נאָר אויך אין דרוק. נישט בלויז , דאָס פֿאָלק* האָט זיך דאָס דער" לויבט, נאָר אויך אינטעליגענטן, פֿײַנשמעקערס (נישט דווקא צוליב פֿײַנשמעקערײי) און אַפֿילו אין שולן,

אין אַלבאָם פֿון דער אוניװוערסאַלער פֿאָלקלאָריסטן איזאַ קרע- מער, אַרױסגעגעבן פֿון אַ וועלט-באַרימטן ענגלישן פֿאַרלאַג, זײַנען דאָ בלויז דרײַ לידער פֿון אַ דיכטער מיט אַ נאָמען, וו. דרײַ לידער --- װאַרשאַװוסקיס נאָמען ווערט אָבער נישט אָנגעגעבן?:, און די טיטלען? ,די ראָד" ווערט אָנגערופֿן ,די מיזינקע" און ;אַ פֿרײלעכס" הייסט ,די מחותנים גייען", און וואַרשאַוסקיס ,אַ ייִדיש ליד פֿון רומעניע" ווערט גאָר אין אַלבאָם אָנגערופֿן -- -- -- , די פּויליעזן ייִדן". דערבײַ איז כאַראַקטעריסטיש אַזאַ ,אויסבעסערונג":

:בײַ װאַרשאַװוסקין שטייט -- אָבער בײַ איזאַ קרעמער -- איך הער זיי װוי דעם טאָטער!" .. .‏ 1601467 מז46 16טט 561 סםן 10

אין די צוויי נײַסטע און פּאָפּולערסטע זאַמלביכער פֿון ייַדישן געזאַנג װערט אונטער זו. נאָמען געדרוקט איינע פֿון די באַליבט-

.048061 .60 ;"11-50085סק /160/5 {ס גזעק/4' :ז06ז216 198 15 .2101212425 .מ00מ1}0

דער אויסזינגער פון פֿאָלק 19

סטע טישלידער, ,יום-טובדיקע טעג" *1. בײַ װאַרשאַווסקין הייסט אָבער דאָס ליד גאָר , דאָס פֿריילעכע שנײַדערל" און עס הייבט זיך גאָר אָן, נישט מיט דער קלינג-שורה ;אַז די יום-טובֿדיקע טעג הייבן זיך אָ; צו באַװײַזן", נאָר ;אַז דער יום-טיבֿ הייבט זיך אָן צו באַװײַזן"...

ממש אַ בײַשפּיל פון הפֿקרות האָט אַן ,אויסבעסערער" געוויזן אין דעם ליד , דער פֿאָדעם*, װאָס פֿאָפּראַנאָס האָבן ליב צו זינגען אויף קאָנצערטן: נישט בלויז צוגעלייגט ווערטער, כּדי זיי זאָלן שטי- מען מיט דער מוויק, נאָר אויך אַרױסגעװאָרפֿן פֿײַנע פֿערזן און אַרײַנגעבראָקט סתּם רייד1,

ביי װאַרשאַווסקין שטייט -- אָבער אין ,ציונס האַרפֿע" --

,די זון האָט זיך באַהאַלטן, .די זון איז שוין פאַרגאַנגען, איר שיין איז שוין ניטאָ. איר שיין איז שוין גישטאָ. איך ניי און ניי, איך ניי און ניי, איך זע, און זע, איך זע, און זע, די נאַכט -- זי איז שוין דאָ. די נאַכט -- זי איז שוין דאָ. יעדער שטאָך מיט דער נאָדל מען זעט נישט קיין דאָדיען, טוט מיר אַ שטאָך אין האַרצן, ער קומט שוין נישט מער, קיינער ווייס ניט מיין פּיין אויפן האַרצן איז מיר און מיינע שמאַרצן", זייער שווער".

טאָמער איז בײַ װאַרשאַװסקין דאָ דער נאָמען דוד, האָט פֿון אים דער רעדאַקטאָר געמאַכט אַ ,דאָדיע?...

דאָס איז, אַ פּנים, דער פּרײַז פֿאַר ווערן אַנאָנים און פּאָפּולער; דער גורל פֿון פֿאָלקסלידער.

** זינג איך מיר", צוז' מיכל געלבאַרט, אַר' ,אַרבעטערירינג", 3טע אויפלאַגע, נ"י, 10.000 עקז', 1945, /' 100. -- ,, דורות זינגען", רעדי' שמואל בוגאַטש, אַר' .פאַרבאַנדיפאַרלאַג", נ"י, 1954, ז' 168,

1 ,ציונס האַרפע", רעד' חגי און קעסטקינד, װאַרשע (11917).

20 שמואל ראָזשאַנסקי באַשויניבכער, באַזינגקר און אױיפטײַטשער

מאַרק װאַרשאַװסקי איז פֿון דער נאַטור אַ ליריקער. ער האָט ליב צו ריידן בלשון איך אַפֿילו ווען ער איז באַשרײַבעריש און אויסטניטשעריש, אַפֿילו ווען ער באַניצט די פֿאָרעם פֿון דיאַלאָג און צומאָל רעטאָריק. איבער אַלץ איז בײַ אים דער סענטימענט. װי שילדעריש ער זאָל זײַן, איז ער קיין מאָל נישט אָביעקטיו. שטייט קיין מאָל נישט מן הצד, נאָר תּמיד איז עֶר אַליין אינעם צענטער. .דער שטיין* איז אַן עדותו

.טרערן ליגן אין די לידער,

אויפן האַרץ אַ שטיין...

אוי, איר, װעלטן, אוי, איר, ברידער, הערט איר מיין געויין!"

ווען ער איז אַליין, בּאַהערשט אים געוויין. נאָר פֿאַראַן אַ גע- װײַן, װאָס מאַכט גרינגער און אַזאַ װאָס מאַכט שווערער. אים װערט שווערער, ווען ער האָט נישט קיין צוהערער. ער דערמאָנט זיך .דעם אָדלערס קלאָג" -- זײַן קלאָג -- פֿאַרגײט אים דער גע- לעכטער. וי אַנדערסש?

איך השָב אויך אַמאָל גרויסע פליגל געהאַט...

מאתחממה) = השותמה ‏ האתת מאתמהתף = מאתתתמהם) ‏ סומהאא) = התמקמָסף 860 סההאא ‏ סהישי = פוההותת = מהומומה = סתתהאה = מאםמואָ 8 222

טיוט = הוה 0;-ממקה) - מאקהעה - פאסהעה = האמאם ‏ וששה = המוששטם = האטאסטה ‏ פוומת). פווכ - פה = האמעטט / =ממן 0 5

װאָס טויג מיר מיין לעבן, איך וויל עס שוין ניט, אַז כ'האָב מיינע פליגל ניט מער!".

ער פֿילט זיך שװאַך,. ממש הילפֿלאָז, ווען ער איז אַליין, ס'באַ- פֿאַלט אים אַ דערדריקנדיקער טרויער; מאַכט ער אַ חשבון פֿון זײַן לעבן, אין זײַן ליד --- ,טרערן":

אייגס קען איך דיר זאָגן, איינס קען איך דיר שווערן:

מיין האַרץ האָב איך אויסגעװיינט לאַנג שטילערהייט, װען קיינער פון אייך פלעגט ניט זען מיינע טרערן,

דער אויסזינגער פון פאָלק 21

,;ווען גאָט נאָר אַלײן פלעג אין שטילן מיך הערן, פלעג גרינגער מיר וװערן מיין צער, מיין ליידן.."

עס איז אָבער כאַראַקטעריסטיש, װאָס די פֿערזן פֿון איין- זאַמקײט זײַנען: 1) װאַרשאַווסקיס רײַפֿסטע לידער, שרײַבעריש רײַ- כּער, מיט פֿײַנערן ריטעם און גראַם, און געהערן צו די בעסטע פֿוזן דער ייִדישער ליריק סוף 19טן י"ה; 2) צום װייניקסטן באַקאַנט; 3) על פִּי רוב אָן-מוזיק (אָדער זי איז צו אונדז נישט דערגאַנגען.

די דאָזיקע איך-לידער פֿאַרצײיכענען טייל מאָל קאָלעקטיוע שטימונגען. אַזױ װוי די צײַטן זײַנען געווען ביטערע, אױפֿן מויל פֿון זשורנאַליסט און פּובליציסט איז געלעגן אַ שלאָס פֿון צענזור, פֿאַר" פֿאָלגונגען און פּאָגראָמען האָבן פסדר באַדראָעט, האָט וו. אויסגענוצט זײַן איך-געוױין, צו לאָזן דורך אים הערן דעם צער פֿון כלל. אַזױ לאָזט ער הערן ?אויף דעם אַלטן בית-עולם* פּרעכטיקע פֿערזן פֿון נאַציאָנאָלן פאַטאָס :

.אוי, איר, יידישע טרערן, פאַרזאָדן מיט בליט,

אוי, איר, יידישע טרערן -- ווו זענט איר דצן ניט!

וי פאַרפרוירן, פאַרקאָװעט פון ווינט און פון קעלט, װאַקסן-אויס פון אייך שטיינער --- פון שטיינער אַ װועלטו"

ער ווערט אָבער גאָר אַן אַנדערער, װען ער קומט צו דער ועלט, מעג זי זײַן ,פֿון שטיינער". געפֿינט ער זיך מיט נאָך מענטשן, צװאַמען, ראַנגלט ער זיך און לאָזט זיך נישט דערדריקן. מעג אים זײַן װי אָנגעזאָליעט אױפֿן האַרצן, זינגט ער, כאָטש ,עס זינגט זיך ניטי, כאָטש , דאָס לעבן איז פֿאַרביטערט; ברידער"..

פֿאַר װאָס צו זײַן פֿאַרביטערט -- פֿעלט נישט. װואַרשאַווסקיס לִידֶער זײַנען בילדער פֿון ייִדישן לעבן און פֿון ייִדישע ששטימונגען אין זײַן צײַט. װײיניק לידער און דאָך אַ שפֿע פֿון טעמעס! מיט דעם דערװײַטערט זיך װו. פֿון פֿאָלקסלידער -- ער איז טעמאַטיש רײַך, קאָנצענטרידט און רעאַגירט אויף אַ סך לעבנספֿראַגעס, אַ סך מער זוי מ'טרעפֿט אין אַנאָנימע פֿאָלקסלידער. מידערפֿילט גלײַך דעס

22 שמואל ראָזשאַנסקי

פּאָעט. אָט גיט ער אַ בילד פֿון דלות און אָט פֿון רדיפֿות און פּאָגראָ- מען, ,וי האַלט איך דאָס אויס?" -- פֿרעגט דער דיכטער און ער ענטפֿערט, ברענגענדיק עדות -- לידער..

דער מילנער זעט, װי ;די רעדער דרייען זיך, די יאָרן גייען זיך און אויך מיט זיי גייט-אויס דער ייַד"; דאָס איז, פֿילן מיר, בעיקר דערפֿאַר, װײַל ,עלנט בין איך וי אַ שטיין", נישטאָ פֿאַר וועמען צוּ קעמפֿן... װאַנדערט מען. ס'טוט וויי, װאָס מ'דאַרף עמיגרירן און פֿאַר- לאָזן ,װוּ געװאַקסן, װוּ געבוירן" און ,טאַטע-מאַמע אַלײן", דאָך נעמט מען ,די שיף" -- דאָס ייִדישע לעבן אַליין איז געגליכן צו אַ שיף...

נאָר אויך די, װאָס עמיגרירן נישט, פֿאַרלירן זיך נישט, אַבי זיי זײַנען נישט אַלײן, װײַל ,כאָטש כ'בין פֿאַרשאָלטן דאָ", דאָך -- ,גאָט איז אַ פֿאָטער"! אַזױ שמועסן זיך דורך משה און יאַנקל -- אונדזערע משהס און יאַנקלס --- און מיר דערהערן בײַ װאַרשאַווסקיך נעבן קלייזל* רייד, װאָס פּאַסן, אַז שלום עליכמס טבֿיה דער מיל- כיקער זאָל זיי אַזױ פֿאַרטײַטשן --

.דאָס לעבן איז צוקער-זיס: איך װוער פאַרשװאַרצט פון דעם קאָפּ ביז די פיס..."

שמייכל, הומאָר, אין דעם נוסח פֿין שלום עליכמס געלעכטער. שמייכל דורך טרערן, איז אַ גרונטשטריך אין װאַרשאַװוסקיס לידער. װוּ ייִדן זײַנען צוזאַמען. װער שמועסט נאָך, אַז עס איז אַ שמחהלע. אַ יום-טוב? פֿאַרגעסט ,דאָס פֿרײלעכע שנײַדערל* נישט בלויז אין דלות, נאָר ס'קומט אים אַפֿילו אױפֿן געדאַנק אַ סוף צו מאַכן צו אַלע מלחמות: אַנשטאָט צוויי מלוכות זאָלן גיין זיך שלאָגן, זאָלן זיי ,בעסער גיין צו אַ דין-תּורה"...

היינט ,שמחת-תּורה"? ווער ווייסט עס נישט, אַז אתּורה איז די בעסטע סחורה"? דער דמיון צעשפּילט זיך און ,רענדלעך שיטן זיך פֿון די זעק"... פֿאַרװאָס איז דאָס אַלץ! װײַל}

.דאָס לעבן איז ליב!"

דער אויסזינגער פון פאָלק 23

וו. איז דער ערשטער ייִדישער דיכטער, װאָס אַ ריי לידער זײַנע אָטעמען מיט עכטער ייַדישׂער קינדישקייט. ביז אים האָט קיינער אויף ייִדיש נישט געשריבן אַזױ, אַז קינדער זאָלן צו דעם צוגעזאָטן ווערן. ער האָט נישט געשריבן פֿאַר קינדער, דאָך זײַנען זיי פֿאַר זיי. דערפֿאַר האָבן די ייִדישע שולן אים אױפֿגעכאַפּט וי אַן אבֿן טובֿ. עס האָט נאָך דעמאָלט געפֿעלט עכטע ייִדישע קינדער-ליטעראַטור; פֿאָלקלאָר איז געווען דער איינציקער קװאַל. דערפֿאַר איז באַליבט געװאָרן אין די ייִדישע שולן אויף דער גאַנצער װעלט ,דער אלףי בית" און ,דער ווינטער". דער דיכטער האָט זיך דאָ באַװויזן ווי אַ פּיזאַזשיסט מיט הומאָר. ער מאָלט דעם װוינטער, װי עס פּאַסט פֿאַר דעם שטיפֿערישן מאָטל פּייסי דעם חזנס:

.דורך טאָל און װעלדער יאָגט ער, געהויקערט צו דער ערד,

מיט זיך אַ בענעם טראָגט ער -- און קערט, און קערט, און קערטו"

זין שטוב איז געפרוירן צו וועהן. די ליגט קראַנק, די קען פֿון בעט נישט אַרױס, און ,, אין פֿענצטער וויינט דער ווינט". אָבער ---

,ער שווייגט, דער אַלטער זיידע, ער מאַכט זיך ניס פון דעם;

ער לאַכט אין די פויסטן ביידע און שאָקלט מיט דער ברעם..."

אין װאַרשאַװוסקיס לידער איז דאָ טעאַטראַלישקײט -- נישט קיין פּאָזץ, קיין ברעקל אָנשטעל -- עכטע שפּילעוודיקייט. אייניקע בעטן זיך ממש, מ'זאָל זיי אויסשפּילן בײַם זינגען, מיטן פּנים און בגדים פֿון די מענטשן, וועלכע זיי שטעלןפֿאָר. װי ,מתּנחום דער טרובאַטש*, װאָס איז אַ פֿאַרביקע שאַפֿונג פֿאַר קליינקונסט. דאָ איז פֿאַראַן קערנדיקער טיפּ און היסטאָרישער מאָטיוו, דראַמאַטיזם און --- פּלאַץ פֿאַר דיסקוסיע. תּנחום איז וי אַ תּשובה אויף דער פֿראַגע, װאָס האָט פֿאַרנומען אַ גרויס אָרט אין 19טן י"ה, צי דינען ,פֿאָניען",

24 שמואל ראָזשאַנסקי

דעם צאַר, הייסט עס, איז גוט אָדער שלעכט פֿאַר ייִדן, די משפילים האָבן עס געהאַלטן פֿאַר אַ ברכה (אַפֿילו דער מילדער עטינגער האָט אַזױ. אויף דעם געקוקט). אַנטקעגן די העצרייד, אַז ייִדן האָבן נישט ליבֿ-דאָס לאַנד און װוילן עס נישט פֿאַרטײידיקן אין אַן עת צרה, איז תּנחום -- אַן אָפּלײיקענונג. ער שטראַלט, ווען ער דערמאָנט, װוי ער האָט געשפּילט אין אָרקעסטער אױפֿן שלאַכטפֿעלד, בעת פֿון אַלע זײַטן זײַנען געפֿאַלן קוילן. ער האַלט פֿאַר אַ יחוס, װאָס ,פֿאַלן װעל איך געבן דער פֿאָן*. און אַז עה קומט צוריק אַהיים נאָר מיט איין פֿוס, און זײַן רחלע, ווען זי דערזעט אים, פֿאַלט חלשות, טרייסט ער זי: אצי מיט אַ פֿוס, צי אָן אַ פֿוס*, איז נישט אַזױ װיכטיק; װיבאַלך ,דער קייסער אַליין* האָט אים אַ מעדאַל געגעבן, איז שוין קיין פֿראַגע נישט, אַז ;הונדערט יאָר װעל איך לעבן"..

װאַרשאַװוסקי באַװײַזט זיך, אי װוי באַשרײַבער, אי וי באַזינגער, אי װוי אויסטײיטשערי

פֿון משפחה-קולט צו פֿאָלקס-קולט

נאָר די סענטיטענטאַלסטע טענער שלאָגט:אָן װו. אין מאָטיוון פֿון משפּחה-לעבן. ער שטעלט-פֿאָר די ייִדישע פֿאַמיליע וי אַ מוסטער פֿון צונױפֿגעבונדנקייט און טרײַשאַפט. באַזינגט די שיינקייט פֿון די ייִדישע טעכטער און די ריינקייט פֿון חתונה-געהאַטן לעבן. פשרה און רבקה" דערמאָנען דעם וווילן בחור, אַז , איך בין דיר ניט האָפּקע, דו ביסט ניט פֿעדאָט... דו װילסט אַ קוש -- שטעל פֿריַער אַ חופּה"...

,דער שדכן משה אהרן" האָט שוין אָבער צו דערציילן גאָר עפּעס אַנדערש. אין אַ מין מאָנאָלאָג, פֿעליעטאָניסטיש, זינגענדיק, דעדט ער זיך אַראָפּ פֿון האַרצן וועגן די נײַע מאָדעס, װאָס מאַכן אַ תּל פֿון די טראַדיציעס: ,דאָ מוז מען זײַן אַ דאָקטער אַ ביסל און טאַקע אַ שטיקל אַדװאָקאַט"... װאַרשאַווסקיס שדכן אין גראַמען דער- מאָנט אונדז די שדכנים אין שלום עליכמס ,מנחם מענדל".

דער אויסזינגער פון פֿאָלק 25

אין װאַרשאַװוסקין האָט געשטעקט אַ טעאַטראַל, וװואָס האָט נישט געפֿונען זיין פולן תּיקון.

די דאָזיקע טעאַטראַלישקײט שפּילט-אַרױס מיט באַזונדערן חן פֿון דעם ציקל .צום באַדעקנס דֹעֶר פלה": ייִדישע מאָראַל און טאַנץ גייען געפּאָרט. מען הוליעט, אָבער מ'פֿאַרגעסט נישט אויף קיין איין מאָמענט, אַז מען איז יַדן אַפֿריִער דערמאָנט מען דער פלהניו די פֿליכטן, װאָס זי האָט, וי אַ ייִדישע טאָכטער און, שפּעטער, װי אַ ייִדישע מאַמע; אַז איעדער מענטש איז אָרעם, וי רײַך ער װאָלט נישט געווען -- אַזױ זאָגן אונדזערע ספֿרים"; און --

יאַז װיינען הייסט ביי אונדז לעְבױי!

פֿאַרגיסן טרערן איז אַ נאָרמאַלע זאַך אינעם ייִדישן לעבן און מ'דאַרף פֿון דעם זיך נישט לאָזן דערדריקן. פּונקט וי מ'דאַרף נישט נתפּעל ווערן פֿון עשירות. אויב מ'ווייסט דאָס, לאָזט מען זיך אַװעק אין אַ טענצל, פֿריִער פלהס צד, דערנאָך חתנס צד. וען מידערמאָנט דרשה-געשאַנק, שטרײַכט מען אונטער, אַז מ'האָט ,,טײַע- רע וויינען אָן אַ צאָל מִיר געשיקט פֿון ארץיישׂראל", מי'כאַפּט זיך קושן און אַפֿילו די קלענסטע פֿון דער משפּחה גיט מען אָפּ די גרעסטע כּיבודים. ייִדישלעך !

הײַנט, אַז עס איז געװאָרן פֿופֿציק יאָר, װי עס לעבן אינאיינעם ,דער זיידע מיט דער באַבע* -- ערשט דעמאָלט זעט מען די צונױיפֿ- געבונדנקייט אין דער ייִדישער משפּחה! ,די אייניקלעך האָבן גע" װאַרט שוין פֿון אין דער פֿרי* אויף דער שמחה. אַ קלייניקייט, די משפּחה?

פֿון אַזאַ צוגעבונדנקייט בלײַבן אַ סך פֿעדעם גאַנץ, אַפֿילו ווען די משפּחה צעפֿאַלט זיך, ווען מ'איז געצװונגען אױסצוּואַנדערן עמיגרירן. טרייסט די טאָכטער אין .אַ בריוו פֿון אַמעריקע* די מאַמע אירע, אַז די קינדערלעך װאַקסן נישט קיין גוייִם, אַז זיי דערקענען ;דער באַבעניוס פּאָרטרעט*, און בעט, אַז ווען זי װעט צו יאָרצײַט,

26 שמואל ראָזשאַ:סקי

ערבֿ שבֿועות, גיין אױפֿן: בית-עולם, ;זאָלסטו דאָרט דעם טאַטן זאָגן, אַז איך שיק אים אָפּ אַ גרוס"..

בײַ אַזאַ משפּחה-קולט איז נישט קיין חידוש, אויב די פֿאַמי ליאַרע סענטימענטן גייען-אַריבער צום פֿאָלק. אַ משפּחה איז דאָך אַ פֿאָלק אין מיניאַטור!

,דעד בעכער? איז אַזאַ ליד: אי פֿון משפּחה-אחדות, אי אַ געזאַנג צום פֿאָלק. װי אַ סימבאָל קלינגען די פֿערזן:

?פון דעם דאָזיקן בעכער, ער גלאַנצט אַזױ שיײן, האָט געטרונקען מיין זיידע, מיין זיידע אַליין".

אַ ציטער גייט-אַדורך, ווען מ'האַלט דעם בעכער. וי אַ הײליקע ירושה. יִוי ; צוואה. וי דורות פֿאַרשװונדענע װאָלטן מיטאַמאָל אויפֿ- געטויכט... ;מײַן זיידע אַלייזֵי! אַזױ פיל זיך אָננטהערט װצגןף. ‏ 6 שוין נישטא, אָבער ער איו דא! װען מ'האַלט דעם בלכף-, יט נען, װי מ'װוצָלט אַ שבֿועה גטגעבו צו האַלטן און אָפּהיטן דעם ;כט- כער", פונקט װי דער זיידע אים האַלטן , אײַזן און שטאָל*, סײַ אין נוטע צײַטן, סײַ אין ,, שלעכטע צײַטן, װוי עס מאַכט זיך א מאָל".. נישט פאַרלאָזן דעם .בעכער", נישט פֿאַרקױפֿן אים, נישט פֿאַרבײַטן..

;דער בעכער" איז דער סימבאָל פֿון ייַדן און ייַדישקײט.

דער מאָדערנער נאַציאָנאַלער ייד אין פֿאָלקסטימלעכן ליד

,דער בעכער" איז איינער פֿון די שטאַרקסטט נצַציאָנאַלע מאָ- טיוון אין דער ייַדישער פּאָעזיע. אױפֿן שוועל פֿין 20סטן י"ה איז אַזאַ נאַציאָנאַלע ראָמאַנטיק געווען אַן אַנטפּלעקונג. אמת, דער רוסיש- ייַדישער פֿרוג און בדחנישער צונזער האָבן שוין דעמאָלט געהאַט אַ שם מיט זייערע ציוניסטישע לידער, נאַציאָנאַלע ראָמאַנטיק האָט זיך גענומען אויסקעמפֿן אַ פּראָמינענט אָרט -- דער ערשטער ציו" ניסטישער קאָנגרעס אין 1897 איז געווען אַ מײַלשטײן פֿאַר אַ נייער

דער אויסזינגער פון פאָלק 27

תּקופֿה -- דאָך האָט געפֿעלט דאָס אינטימע ליד, װאָס זאָל אויס- דריקן די נײַע בענקשאַפּט.

צו-ביטער זײַנען געווען די טאָג-דאגות פֿון דער ייִדישער מאַסע, אַז דער אױפֿװאַכנדיקער ייַדישער דיכטער, װאָס איז על פּי רובֿ גע" קומען פֿון דלות, זאָל נישט האַלטן פֿאַר זײַן לעבנסחובֿ צו געבן אויסדרוק דער דאָזיקער פֿאַרביטערונג. די גרינדונג פֿון פאַרבעטער- בונד" אין 1897 -- פּונקט אינעם זעלביקן יאָר, װוצָס דער פּאָליטישער ציוניזם -- האָט סינקראָניזירט דעם פאָציאַלן פּראָטעסט און מאָבי- ליזירט צום קאַמף פֿאַר בעסערע לעבנס-באַדינגינגען פֿון דעם האָרע- פּאַשניק. אונטער דעם צייכן געפֿינט זיך די ייִדישע פּאָעזיע בײַם אָנהײב פֿון י"ה. לידער פֿון א. װאַלט (דעם שפּעטערדיקן א. ליעסין), מאָריס ווינטשעווסקי, ש. אַניסקי און י. ל. פּרצעס בונטאַרישע פֿערזן באַהערשן די מאַסע אין רוסלאַנד. אין אַמעריקע וװוערט יעדער נאַ- ציאָנאַלער אויסדרוק געשטעלט אונטערן חשד פֿון שאָװיניזם -- אַ סכּנה פֿאַר דעם באַװוּסטזײַן פֿון דער פֿאַרשקלאַפֿטער ייַדישער אַרבע- טערשאַפֿט... צונזערס לידער װערן אָנגעװיזן אויף ענגע קרײַזן פֿון' באַלעבאַטישע ייִדן און פֿרוג --- אויף דער אינטעליגענץ.

מאַרק װאַרשאַװסקי איז דער ערשטער נאַציאַנאַלער דיכטער, װאָס האָט אויך מיטגעריסן די ייָדיעּע אַרבעטער מאַסע.

װואַרשאַװוסקי,. דער דיכטער פֿון פֿאָלקסטאָן, אין נוסח פֿון עמך,. שער און אײַזן, איז דערפֿאַר געווען פריווילעגירט. זײַן אינטימער טאָן, זײַן רעאַגירן אויף אַקטועלע לעבנספֿראַגן, זײַן זינגען פּאָעטיש פֿאַר די משהס און יאַנקלס האָט פֿאַר אים געעפֿנט אַלע טירן פֿון פֿאָלק. אַפֿילו אין ייַדישע שולביכער, צונױפֿגעשטעלטע פֿון אפּיקור- סים, וועלכע האָבן אויסגעמיטן דאָס װאָרט ,, גאָט", איז געדרוקט גע- װאָרן .דאָס ליד פֿון דעם ברויט", װאָס הייבט זיך אָן מיט די ווער" טער .גרויסער גאָט!*... דאָס איז געווען אין זכות פֿון לויבגעזאַנג צו אַרבעט -- װאַרשאַווסקי האָט געיויזן ייִדן װאָס האָרעװען אויף די פֿעל- דער -- פדי עס זאָלן ,אונדזערע קינדער וויסן פֿון אַ לעבן אויף דער וועלט"... מ'וויינט נישט. מ'אַנטלױפֿט נישט פֿון דער אַרבעט. אדרבה:;

28 שמואל ראָזשאַנסקי

,לאָזן אינדזערע קינדער וויסן פון אַ לעבן אויף דער וועלט, אַז דאָס ברויט און יעדער ביסן איז פון אונדזער אייגן פעלך". דער דאָזיקער דיכטער, װאָס האָט אַזױ באַזונגען ייִדישע האָ- רעפּאַשניקעס און אַרבעט, האָט לײַכטער וי װער עס איז געקענט צוקומען צו דער מאַסע מיטן אבעכער" און זינגענדיק אַרײַנברענגען דעם נאַציאָנאַלן גײַסט אַפֿילו דאָרטן, װוּ מ'האָט זיך געשראָקן פֿאַר נאַציאָנאַלע שטימונגען װי פֿאַר ,רעאַקציע".. אונטערבאַװוּסטזיניק, אָן טעאָריעס, אָן הנחות, אינטויטיוו, האָט מאַרק װאַרשאַװוסקי זיך צוגעקראָגן צום מאָדערנעם ייִדישן נאַציאָנאַלן געדאַנק, ריידנדיק פֿון האַרץ צו האַרץ, װי עמך האָט ליב צו טראַכטן מיטן האַרץ. נאָך דעם װי די השפלה האָט דורך פֿאַרשײידענע אופֿנים גע- זוכט צו פֿאַרמיאוסן דעם חדר און טויזנטער ייַדן, אַפֿילו באַלעבאַ- טישע, האָבן גענומעז אויף אים קוקן דורך יואל לינעצקיס ברילן װי ,דאָס פּוילישע ייַנגל", האָט וו. אַרײַנגעבראַכט גאָר אַן אַנדערע באַציָונג צום .קמץ אלף -- אָ", װאָס איז פֿון די משׂכּילים און פּיאָנערן פֿון פּראָלעטאַרישקײט אויסגעלאַכט געװאָרן אויף אַלערלײ טענער. אבֿרהם גאָלדפֿאַדען איז אָנגעקומען אַזש צום בית:המקדש, כּדי צו" ריקצוברענגען ייִדישע נאַציאָנאַלע ראָמאַנטיק; אָבער װאַרשאַװסק, דער קיַעװוער אַדװאָקאַט, האָט געהאַט מוט צו שטאָלצירן מיטן אקמץ אלף". אדרבה :

.גליקלעך דער װאָס האָט געלערנט תורה -- צי דאַרף דער מענטש נאָך מערו".

דער אינטעליגענט, װאָס האָט אָנגעהויבן מיטן אַװעקגײן פֿון אַמאָל, קערט זיך צוריק אום צום אַמאָל -- אתמורה איז די בעסטע סחירה" -- ער לעבט-אויף די אַלטע לאָזונג, מיט וועלכער מ'האָט זיך אַ שטיק צײַט געשעמט. נאָך מער. .דער אלףיבית" איז פֿאַר אים

דער אויסזינגער פון פאָלק 29

שוין נייטט בלויז אַ ,מיטל* צו לערנען תּורה. דער יִדישער אות אַליין ווערט תּורה. זײַן אויסזען, זײַן בילד, ווערט אַ קװאַל פֿון שפּי-" רונגען און טראַכטענישן, נישט וייניקער אפֿשר וי די תּורה, װאָס איז מיטן א"ב געשריבן. דער אלף-בית ווערט דער סימבאָל פֿון ייִדישקייט. גענוג, מ'זאָל זיך פאַרקוקן אויף די אותיות מרובעות, אַז מ'זאָל דערפֿילן דעם צער פֿון דורות און די האָפֿענונגען פֿון נצח ישׂראל...

קוקס אין זיי אַריין

וויפל אין די אותיות ליגן טרערן און וויפל געװויין..."

אַזױ אײנפֿאַך און --- אַזױ טיף! איינפֿאַך וי דאָס פֿאָלק און טיף װי דאָס לעבן אַ מיסטישער כּוח איז דאָ אין די אותיות.. וי אַ הייליקע צוואה קלינגען די װערטער:

,זאָלט איר פון די אותיות כוח שעפּן..!"

נצח ישראל -- ,אױפֿן פּריפּעטשיק*...

טויזנטער יאָרן לעבן סינטעטיזירט אין אות.

מיט די ווערטער פֿון זיין , אלף-בית" איז וו. אַזױ אַרײַנגעדוינ- גען אין די הערצער פֿון מיליאָנען, אַז .אויפֿן פּריפּעטעיק" איז גע- װאָרן איינע פֿון די באַליבטסטע און פּאָפּולערסטע קלינטוערטער, אָפֿט באַנוצט אין דער זשורנאַליסטיק, פּובליציסטיק און אויך אין אונדזער קינסטלערישער פּראָזע און פּאָעזיע, באַנוצט אַפֿילו גאַנץ אָפֿט פֿאַר אַ טיטל איבער אַרטיקלען צומאָל פֿון פּאָליטיקערס, װאָרט- זאָגערס. , אױפֿן פּריפעטשיק* איז געװאָרן אַ שם:דבֿר -- װאַר: שאַווסקיס שם.

געציילטע לידער זײַנען גענוג געווען, ער זאָל זיך שאַפֿן אַזאַ גרויסן שם. אין דעם זין געהערט װאַרשאַווסקי צו די זעלטנסטע פאַלן אין דער װעלט-ליטעראַטור: אַז מיט אַזױ וױיניק זאָל מען דער גרייכן אַזױ פֿיל! בסך הכל קענען מיר זײַנע 48 לידער, אַרײַנגע"

30 שמיאל ראָזשאַנסקי

רעכנט די װאָס זײַנען פֿאַרעפֿנטלעכט געװאָרן ערשט אין יאָרן אַרום נאָך זײַן טויט, ארנינגערעכנט די וװוצָס זײַנען גיכער פּראָגראַמען אין פֿערזן איידער ליריק (װי ,דער אמת" און ,די וועלט"), אָדער די װאָס זײַנען גיכער רעפּאָרטאַזשן און פֿעליעטאָנען (ווי., די שיף", ,אַ בריוו פֿון אַמצריקע* און .דער שדכן משה-אהרן"). די צאָל, א דאַנק ער זמ = איז אַרנין אין יי = י פון חעה =

א יענע 2 װאָס זײַנען. -- א צו דערלי = פֿאַר- װאָס --- פֿאַרבליכן װייניק באַקאַנט, כאָטש זיי אַפּעלירן עד-היום, ווען די ייַדישע װאָרטקונסט האָט אַזױי װײַט אַװעקגעשפּעַנט און זיך הויך אַנטװיקלט, מיט זייער פּאָעטישקײט און עמֿאָציעס, מיט זייער װאַריאַציע פון טעמעס, ריטמען און פֿאָרמען

;אויף קידוש השם" װאָלט אין אונדזער פּאַעטיקאָן אױיפֿן שוועל פֿון 20סטן י"ה באַדאַרפט זײַן ממש אַ דאב און קען ביז הײַנט ווירקן װוי אַ סקיץ פֿאַר אַ פּאַטעטישן ספּעקטאַקל, אַ דיכטעריש בילד פֿון דער ייִדישער מאַרטיראָלאָגיע, פון אײיטאָ-דאַיפֿע און פֿון פֿײַער- דיקן גלויבן אין נצח ישׂראל. דער ייד ליגט אױפֿן פײַער און דער כאָר פֿון כּל ישׂראל טרייסט אים:

,די וועלט וויל אַ קרבן, ,ווייסט דאָך דער מינדסטער וויינט אַלע מיט; דאָס, װאָס איך זאָג:

דער גוף איז געשטאָרבן -- תמיד ווערט יפינצטער

די זעל אָבער ניט!, איידער ס'ווערט טאָג".

דאָס איז בײַ װאַרשאַװסקין נישט קיין צופֿעליקער מאָטיוו, ניט סתּם אַ טעמע, נאָר אַ גרונטשטריך פֿון זײַן טעמאַטיק: נאַציאָנאָלע העראָיִק, אויסגעדריקט דורך אויסדויער, דױרכן אַריבערטראָגן די גרעסטע ליידן מיט עקשנות, אַ מאָל װײַל ,די וועלט ויל אַ קרבן" און אַן אַנדער מאָל װײַל מ'דארף קענען צרות אַראָפּשלינגען מיט אַ שמייבל..,

דער פֿאָלקסדיכטער האָט מיט די פּשוטסטע ווערטער אויסגע-

דער אויסזיגגער פון פאָלק 31

דריקט די מאָדערנסטע ייִדישע נאַציאָנאַלע קאָנצעפּציע אין ,דאָס ליד פֿון רומעניע", װאָס האָט אין אַן אַנדער צײַט געקענט הייסן ,דאָס ליד פֿון פּױלן" אָדער גאָר ,דאָס ליד פֿון ראַטנפֿאַרבאַנד",,,

,אַז מען צאַפּט פון מיר דאָס בלוט אַרױס און מען מוטשעט מיך פּאַמעלעך, לאַך איך מיך גוט פון מיינע שונאים אויס אין גיי מיר גאָר אַ פריילעכס!".

בארזיסן מיט אריסל הומאר די צרות װי שלום עליבמשיטביה דער מילכיקער טוט עס, איז איינער פֿון די עליקסירן אין מאָדערנעם ייִדישן נאַציאָנאַלן לעבן און קאַמף;

,זיך מוטשען און זינגען לידער...".

װאַרשאַווסקי, דער װאָס איז דערשלאָגן, ווען ער זינגט ועגן זיך, וועגן אייגענעם לעבן, ווען ער בלײַבט איינער אַלײן, ווערט אַן איבערגעקערטער, ווען עס קומט אים אױפֿן געדאַנק ציון. דעמאָלט ווערן אַלע ייִדישע ליידן באַגאָסן מיט דער זון פֿון האָפֿענונג. דעמאָלט הערט ער די טריט פֿון דער גאולה. נישט קיין חילוק, צי די טריט זײַנען נאָך װײַט אָדער נאָענט -- אַבי מ'הערט זיי... נישט קיין חילוק, צי די גאולה װעט קומען בײַ זײַן לעבן אָדער נאָך זײַן טוט -- אַבי זי זאָל קומען.. ;אַז איך װעל אין קבר ליגן, װעט אַ פייגעלע צופליען, און װועט זינגען אָט-ידעם ניגון און דאָס לידעלע פון ציון". אין מינוטן פֿון צעפֿלאַמטער האָפֿענונג פֿאַלט ער אַרײַן אין עקס- טאַז אין ער זעט, וי זי איז שוין אױפֿגעגאַנגען, ,די זון": .די הענט שוין אופגעבונדן.., צעבראָכן ליגט די קייט.., דער גלות איז פאַרשוװוונדן, פאַרשווונדן צער און לייך !",

32 שמואל ראָושאַנסקי

מאַרק װאַרשאַווסקי זינגט-אַרײַן אין דער ייִדישער פּאָעזיע דאָס געזאַנג פֿון חלוציות. ,דער ייד אין וועג", װאָס ער האָט אָנגערופֿן ,טרילאָגיע", באַשטײט פֿון דרײַ בילדער -- דרײַ עטאַפּן פֿון ייִדישן לעבן -- אַ סצענאַריע פֿאַר אַ גרויסן יִדישן ספּעקטאַקל, װאָס װאַרט אויף דעם קאָמפאָזיטאָר, אױפֿן דיריגענט פֿון אַ סימפאָנישן אָרקעס- טער, אױפֿן באַלעטמײַסטער און רעזשיסאָר.. די ערשטע סצענע, ,דער מלום", שטעלט-פֿאָר דעם פֿאַרמאַטערטן און צעפּײַניקטן ייִדן, אונטערוועגנט, וועלכער דערקװויקט זיך מיטן חלום אין שלאָף, מיטן יום-טובֿ,. מיט דעם בילד פֿון ייִדן ,װאָס שננידן און זאַמלען אין בינדן דאָס ברויט* --

.און דער באַרג, און דער טאָל זינגען אַלע: .אחד"...

דאָס צווייטע בילד, ,שטיי אויף!*, רופט צו דערװאַכן -- ;האָב ניט מורא... דו האָסט גענוג, מײַן האַרץ, געליטן"., און לסוף: ,די טעכטער ציונס זינגען": .די זון שטייט הויך. די וועלדער בליען. דער ירדן וויגט זיך שטילערהייט.

און דער לבנון קוקט אויף ציון -- די אַלטע מוטער וויינט פפאַר פרייך".

די גאולה, שטעלט-פֿאָר װאַרשאַװסקי, איז נישט קיין ענגהאַר- ציקע, נישט בלויז פֿאַר זיך. ,לשנה הבאה בירושלים* איז בײַ אים באַגלײט מיטן חלום, אַז די מענטשן װועלן ווערן מענטשלעכער. מיר זײַנען דאָך צו דעם באַרופֿן 1ו מענטשלעכקייט! ,צײַט מיר זײַנען אין גלות -- האָט פּרץ נאָך אין 1890 הערלעך פֿאָרמולירט דעם זין פֿון ייִדישן הומאַניזם -- האָבן מיר אויף אונדזער געוויסן, אויף אינ- 'דזצר יהדות, קיין איינציקן טראָפּן פֿרעמד בלוט; דער פֿעלקער-פֿאַ נאַטיזם האָט אונדזער פֿאָן מיט בלאָטע באַשפּריצט. מיר האָבן אים מיט אייגענעם בלוט געװאַשן. און װײַל מיר זײַנען אין גלות, װײַל מיר עסן שטענדיק בײַ אַ פֿרעמדן טיש, װײַל מיר זײַנען אײיביקע אומגליקלעכע אורחנם אויף דעה וועלט, דעריבער האָפן מיר צו דער

דער אויסזינגער פון פאָלק 33

מענטשהייט, דעריבער איז מענטשלעכקייט אונדזער הײיליקסטער אי- דעאַל, דעריבער איז אונדזער עגאַיִזם (אייגנליבע) די ריינסטע מענטשן-ליבע!* 15, װאַרשאַוװוסקי האָט מיט פֿאָלקסטימלעכער פּשטות אַזױ דאָס אויסגעזונגען }

.אַז אַ פרעמדער װעט קומען אין אונדזער לאַנד,

װעלן מיר אים פריינדלעך געבן די האַנט:

נאָר דער קען יענעמס צער פאַרשטיײן,

װער עס האָט געליטן אַליין..."

די דאָזיקע טיפֿע געפֿילן פֿון הומאַניזם מאַניפֿעסטירט וו. נאָך

בײַ אַנדערע געלעגנהייטן. נישט בלויז ווען .אַ פֿרעמדער װעט קומען אין אונדזער לאַנד", האָפֿט ער, אַז ייִדן װעלן אים פֿרײַנדלעך אויס- שטרעקן די האַנט, נאָר ער איז אַפֿילו גרייט אויסצושטרעקן די האַנט צום שונא און צומאָל מאַכן פֿאַר אים אַ לחיים... נאָר באַרימען זי+ מיט דעם וויל ער נישט:

,איך װאָלט טרוינקען פאַר מיינע שונאים,

נאָר זאָג זיי ניט אויס!".

און װאָס ער ווינטשט זיך, דאָס ווינטשט ער אַלעמען.

מאַרק וואַרשאַווסקי איז דער דיכטער פֿון יחדיו.

מאָלט ער אַ ייִדישע שׂמחה, שטעלט ער פֿאָר די ייִדן, װאָס. האָבן בערג מיט צרות, ,טאַקע גלײַך מיט אַלע שׂררות". אָרעם און רײַך -- אַלע גלײַך! דאָס איז אַ ייִדישער יום-טובֿ:

,אַפילו די שטערן מיט דער לבנה זיינען געגאַנגען טרינקען ויין"...

דאָס זײַנען די טיף-מענטשלעכסטע ,מאָטיון פֿון ייִדישער פֿאָלקס- ליריק, װאָס איר גײַסט האָט דעם מחבֿר זיך אײַנגעגעבן צו פֿאַנגען" און ,די מעלאָדיעס זײַנען אין זיי אַרײַנגעדרונגען גלײכצײַטיק מיט

* י. ל. פּרץ -- , בילדונג", איזן .אַלע ווערק", נ"י, 1920, ב' 12, ז. 8-

31 שמואל ראַזטאַנסק

י ווערטצר 5ן טעקסט" 1. אויב מ'קען אָנװײַין אויף נילט:. .. = א פו זנר מוזיק, למשל, אַז דער ניגון פון אדטר חי - 6 דער באבע" איז פֿון אוקראַיַנישן פּאָלקסליד יאק ניע װי? ? / ) סיאַ", אָדער אַז װו. האָט פֿאַר זײַן ,שמחת-תּורה" גענומען דעם ניגון פֿון א זבארזשערס ליד ;אױפֿן ים איז אַמאָל געפֿאָרן*, איז אָבער קיין ספֿק נישט, אַז ,זײַן פּאָעטישע שאַפֿונג -- איז איינע פֿון אונדזערע לע איצרות" 20, אַפֿיל+ דער מפונק אָנערקענט, אַז גלידער

י ;דער אלף-בית", ,פּסח* א"אַ זײַנען פילשטענדיק ווערט אָננערופֿן צו װושהן פאלקסלידער"ו.

די סאָוועטישע קריטיק, וועלכע האָט אין ערשטן פּעריאָד פֿין דער רעװאָליציע געזען אין װאַרשאַווסקין ;דעם מערקװוערדיקן אַדוואַ- קאַט-פֿאָלקסדיכטער*?2:, האָט נאָכן פֿאַרקערעװען זיך צום ייִדקאָמי ניסטישן אַנטינאַציאָנאַליזם געשריבן, אַז ,װואַרשאַװוסקי האָט מיט זײַ- 1 פֿאָלקלאָרישע אימיטאַציעס אױיסגעפֿילט די סאָציאַלע באַשטץ- לונג פֿוין דער באַלטשוװועדיקער נאַציאָנאַליסטיש-געשטימטער בור- זשואַזער און קליינבירגערלעכער אינטעליגענצ פֿונ די 90'קער יאָר1* +:, צו אַזאַ אויספֿיר קען ברענגען נאָר דער ביטערסטער פֿאַי 1 נאַטיזם = הוט 6ום עה קוואל 0 ציר לעבן אין שאַפֿן,

וייין ע קאש געשעפט. דער = ט ליב דאָס יידישט ‏ 7-ן

??נח פרילוצקי -- 200181006218. 280620828 פּעטערבורג, ב' 5, קאָלים 240.

5 א. ליטווין -- , דאָס יידישע פאָלקסלעבן אין װאַרשאַווסקיס לידער", ין .די צוקוום. ו'י, דעצ' 1917.

{' פסח קאַפלאַן -- ,ײידישע פאָלקסמוזיק", אין ,דער יידישער ביב- ליאגרצף", ביאליט-ט). הרט'ה.

? ביאָגראַפּיע פון , אידישע א צוז' נ. אױפל:דר. = װואָלקענשטיין, נ. לוריע, ע. פינינבערג, רעד' מ. לעוויטאן, קיעוו, 1928, זי 310. | ** א. ראָזענצווייג -- , סאַציאַלַע דיפערענציאַציע אינעמ ידישנ פאָלק: לאָר-ליד", רעד' מ. עריק, פאַרלאַג פי: דער אַליקראַינישער װיס:שאַפּטלעכער אַקאַָדעמיע, קיעו, 1934, ז' 17.

הער אויסזי:געד.פּין פאלק 35

אין כּלל גענומען פֿילט ,אין װאַרשאַװוסקיס האַרציקער, תּמימותדיקער פּאָעזיע אַ רירנדיקע ליבע צו דעם ייִדישן פֿאָלקסלעבן און נאָר אָט- די טיפֿע ליבע קען אונדז געבן צו פֿאַרשטײן, װי אַזױ אַ מאָדערנער קולטור-מענטש האָט זיך געקענט אַראָפּלאָזן אָדער, ריכטיקער גע- זאָגמ, זיך אױפֿהײבן ביו צו דער מדרגה פֿין אָן אמתן פֿאָלקס- דיכטער* !2,. אין ,דער גרויסער אונטערשייד צװוישן װ. א"אָ אַזױ אָנגערופֿענע פֿאָלקס-פּאָעטן ליגט טאַקע דערין, װאָס ער, װאַרשאַװ- סקי, האָט די פֿאָלקס-פּאָעזיע פֿאַרטיפֿט, בעת יענע האָבן זי ס'רובֿ פֿאַרפֿלאַכט; טר האָט צונױפֿגעגאָסן זײַן אייגענע נשמה מיט דער פֿאָלקס-נשמה, זײַן אייגענע פּאָעזיע מיט דער פֿאָלקס-פּאָעזיע -- איו דורך דעם אי ער, אי זי רײַכער געװאָרן" 25,

מאַרק מאַרקאָװיטש װאַרשאַוװסקי האָט בלי שים ספֿק אַ גרויסן חלק אין דעם, װאָס די מאָדערנע ייִדישע ליטעראַטור און קולטור האָט אַזאַ אויפמערק געשאָנקען דעם פֿאָלקלאָר. װאָס מער ראַפֿינירטע מײַסטערס זי האָט צוגעקראָגן, אַלץ מער חשיבֿות האָט זי צוגעשריבן דער פֿאָלקסדיכטינג. װאַרשאַוװוסקיס ,פּראָסטע* לידער האָבן געוויזן, װואָס מ'קען אַלץ דערגרייכן אין דער פּאָעזיע מיט פּשטות. די קלאָר- קייט פֿון זיינע לידער האָט געװירקט, אַז װפֿל מ'זאָל זיך װועלן פֿאַרטיפֿן -- זאָל מען אַלץ אָכַּהיטן די לויטערע קלאָרקייט.

=י עריש עו ססין ועט/2ט. וי ןה עם א צן שרײַבן ליה

און גירל, דאַרף מען פֿאַרבעטן צים טיש מאַדק װאַרשאַװסקין -- זײַן געזט;נג העלפֿט אונדז טראַכטן מיטן האַרץ.

שמואל ראָזשאַנסקי

** זלמן רייזען --‏ לעקסיקאָן פון דער יידישער ליטעראַמור, פרעסע און פילאָלאָגיע", ווילנע, 1926, ב' 1, קאָל' 920--921..

** ש. ניגער -- ,פון דֶער יודישער ליטעראַטור", אין איודישע װעלט", ווילנע, 1915, נ' 1,

שערבלאַט פון מוזיקיאַלבאָם צו מאַרק װאַרשאַווסקיס לידער (1914)

60

0 אאטאן 4 בא

וויצל אין די אוחיוח ליגן טדערן.--

40

)חז.. 16 זו

5 סש

0640421 5686 )4 -.16 .6

=

1) 143

----- וחז 66

6 8ה46:16.ת481 516 266

86-0806 16 =106+ 4161-:86 4818-461 16

7 תט

6|5ס

8 -=-- 164)

462

416 6

8.- ז418-46

{חז- 16

סס-סה 46 חט 8613 14 0ט6ה.

םו

ת ט

)4 16 -}1

)0460 4וה6:- 6ק--|:ק

ם)- 01

סמת860מ1044/

דער אַלף:בית

מאַרק װאַרשאַיוסק:

ייַדישע פאָלקסלידער 29

1 4 8068 46 - ג} הט !0מ1 8 8068 56 )208

הט. !סח 2 ה206 506 2091 !0 164 -- 4 /066= סא

יס 164.--- 4 106)2- 80 }סת 3 הססח 846 -- ג}

אױפֿן כּריפּעטשיק + ברענט אַ פײַערל און אין שטוב איז הייס,

און דער רבי לערנט קליינע קינדערלעך דעם אַלף-בית.

זעצט-זשע, קינדערלעך, געדענקט-זשע, טײַעףע, װאָס איר לערנט דאָ:

זאָגט-זשע נאָך אַ מאָל און טאַקע נאָך אַ מאָל; קמץ אַלף -- אַי

* דער טייל פון אַן אויוון צו װאַרעמען זיך שטייענדיק, זיצנדיק אָדער אַװועקלײגנדיק זיך װוי אויף אַ קאַנאַפּקע. שטאַמט פון רוסיש: , פּריפּיעטשאָק*. דאָס פיילישע װאָרט 016064צץ2זק ווערט פאַרטיישט: אױװונבאַנק (,פול- שטענדיק פויליש:יידיש װערטערבוך", צוזאַמענגעשטעלט לייט די נייסטע מקוריס דורך אהרן מאַרק; אונטער דער רעדאַקציע פון אַ קאָלעגיע, װואַרשע. 9. דער אוצר פון דער יידישער שפּראַך" פון נחום סטוטשקאָיו, רעד' מאַקס וויינרייך, אר' ייװאָ, נ"י 1950, גרופירט אין , טיילן אויוון": פיע: לעליק, פּריפּעטשיק.

40 מאַרק װאַרשאַװסקי

לערנט, קינדער, מיט גרויס חשק -- אַזױ זאָג איך אײַך אָזו

ווער ס'וועט גיכער פֿון אײַך קענען עבֿרי, דער באַקומט אַ פֿאָן

זעט-זשע, קינדערלעך -- = --

לערנט, קינדער, האָט ניט מוראי

יעדער אָנהייב איז שװער;

גליקלעך דער װאָס האָט געלערנט תּורה -- צי דאַרף דער מענטש נאָך מער!

זעט"זשע, קינדערלעך -- -- --

איר װעט, קינדער, עלטער װערן, וועט איר אַלין פֿאַרשטײן,

װױפֿל אין די אותיות ליגן טרערן און װיפֿל געוויין,:.

זעט-זשע, קינדערלעך -- -- --

אַז איר װעט, קינדער, דעם גלות שלעפּן, אויסגעמוטשעט זײַן,

זאָלט איר פֿון די אותיות בּח שעפּן -- קוקט אין זיי אַרײַן!

זעט-זשע, קינדערלעך - -= ==

אױפֿן פּריפּעטשיק ברענט אַ פֿײַערל און אין שטוב איז הייס,

און דער רבי לערנט קליינע קינדערלעך דעם אַלף-בית.

ו3 2

201

}חט 2

8 6

6 ----- 21 גח

16

2,24:050

דער בעכער

יידישע פאָלקסלידער

41

מאַרק װאַרשאַװסקי

וז וט תז ס ס נח ס ס תזס

גח סט רז ה ט הז וי

טײַערע מלכּה,

געזונט זאָלסט דו זײַן -- גיס-אָן אין בעכער,

אין בעכער דעם װװײַן.

בים"באָם! ביםיבאָטוּ (; : 2 מאָל בים"באָס! בים-באָט! |

פֿון דעם דאָזיקן בעכער, ער גלאַנצט אַזױ שיין, האָט געטרונקען מײַן זיידע, מײַן זיידע אַלײן.

בים'באָם! -= =ה ==

געווען שלעכטע צײַטן, וי עס מאַכט זיך אַ מאָל, נאָר דעם בעכער האָט ער געהאַלטן -- אײַזן און שטאָלוּ - בים-באָם! == == ==

ער האָט משמח געווען אַלע קינדער, באַקענט איז דאָס דיר,

יידישע פאָלקסלידער 23

פונעם טאָטן איז דער בעכער געקומען צו מיר! בים-באָם!.-- -- = טייערע מלכה, געזונט זאָלסט דו זיין! --- פאַר וועמען זאָל איך טרינקען דעם דאָזיקן וויין? בים באָם! = -- -- לחיים וויל איך טרינקען פאַר דעם פּינטעלע ייַד, װאָס מוטשעט זיך תמיד און ווערט קיינמאָל ניט מיד! בים-באָם! -= == -- לחיים װויל איך טרינקען, און טאַקע אָן אַן עק, פאַר די װאָס זיינען געפאָרן אויף אײיביק אַװעק! בים'באָט! -- == -- איך װאָלט טרינקען פאַר מיינע שונאים, נאָר זאָג זיי ניט אויס! קוק -- טרערן שפּריצן פונעם בעכער, פון דעם בעכער אַרױס! בים"בּאָם! -= -= -- זינגט העכער און העכער. -- גאָט דו ביסט גרויס! באַהאַלט, מלכה, דעם בעכער -- דאָס לידל איז אויס! בים-באָם! בים-באָם!

בים-באָם! בים- באָט! 1 2 0

44 מאַרק װאַרשאַװוסקי

.דער בעכער-* מיט אַן אַנדערן ניגון

דער דאָזיקער װאַי

ריאַנט איז זייער

פּאָפולער. מיט דעם הו8; ט}+-- 201 }2084 ניגון װערט דאָס ליד געזונגען אויף שמחות, װי אַ טיש-. ליד, פאַר סאָלאָ -- דער טעקסט אי פאַרן עולם -- דער צוזינג, דער רעפי ריין. ער ווערט אויך אַ סך געזונגען אויף

קאָנצערטן.

46 6864--86ט ת} 626 0 ס

יידישע פאָלקסלידער 15

דאָס דאָזיקע ליך -- פון די באַליבט- סטע יידישע גע- זאַנגען -- איז או- מעטום ב אַקאַנט אונטערן סיטל

,טייערע מלכה".

81 = 2 21

46 מאַרק װאַרשאַװסקי

גאָט איז אַ פֿאָטער

אַ ליד פֿון רומעניע)

: 6 8 36 החט) 60 ה}-5001-ז2} ווס'ת) - /5זטם.)

1668 װן /ט 12065 ם: 6/0168 0150ת6 041 {0ס וס

=+ מו! --0ס) ה16 202 טוה - אט הז 6ר!

2 בי יי טע עבעטנע עוטאטס קאאתם ךר יי ארי א 5 --

ץק = =

= יקקגופאפט ר 2037 87 יהי שי ד ‏ 2121 "יבר הינטענפעטפון,

יידישע פאָלקסלידער

כאָטש כ'בין פֿאַרשאָלטן דאָ פֿון יעדן, אוי, אוי, אויי כאָטש כ'לעב אין צרות און אין לײַדן, אָט אַזױ!

נאָר וי פֿאַרן עמוד זינג איך תמיד: 2 נאָל אוי, אוי!

גאָט איז אַ פֿאָטער, אוי,

אִיר שײאָגט מיט אײַזערנע מיר ריטער, אוי, אוי, אוי! איר מאַכט מיין לעבן שווער און ביטער, אָט אַזױ! נאָר בנאמנות ס'איז אָן סכּנות; 2 מאָל גאָט איז אַ פֿאָטער, אוי, אוי, אוי!

איר נעגט מיך מוטשען, מיר דערקוטשען, אוי, איי, אוי! מיך שלאָגן, יאָגן, שטעכן, ברעכן, אָט אַזױן אוי וויי, איי וויי! 1 זי לטנבה, 2 מאָל גאָט איז אַ פאָטער, אוי, אוי, אוי!

איך קאָן קיין ברויט די קינדער געבן, אי, אוי, איי! ס'איז גאָר אַ װוּנדער װי זיי לעבן אָט אַזױ! אוי, ניטע, + קינדער, ס'איז ניט קיין װוּנדער: 2 מאָל גאָט איז אַ פאָטער, אוי, אוי, איין

ציז אונדזער מזל שוין באַגראָבן, אוי, איי, אוי? צי וועלן מיר אויף שבת האָבן, אָט אַזױ

אוי, דבֿורה לעבן, גאָט װעט געבן | | 2 ממָל גאָט איז אַ פֿאָטער, אוי, אוי, אייז

איהו עיוועט

ימיטאָר נישט.

47

48 מאַרק װאַרשאַװסקי .

דער פֿעטער פּסח קומט צו לױפֿן, אוי, אוי, אוי! גיי, פּרוּוו אויף יום-טובֿ מצות קױפֿן = אַזױ!

אוי, דבֿורה, דבֿורה, | | האָב ניט מורא: | 2 מאָל אוי, אוי!

גאָט איז אַ פֿאָטער, אוי,

דער ווינטער איז מיס כּעס געקומען, אוי, אוי, אוי! צוויי שניטלעך האָלץ װוּ ועלן מיר נעמען, אָט אַזױ?

װאָס הער איך וועלטן, פֿרעסט אין קעלטן? -- | 2 מאָל גאָט איז אַ פֿאָטער, אוי, אוי, אוי!

דו ווייסט, דער ווינטער' וועט פֿאַרפֿליען, אוי, אוי, אוי! איך זע, די זון גייט-אויף אין ציון, אָט אַזױ!ָ פֿין הייסע טרערן וועט װאַרעם ווערן -- גאָט איז אַ פֿאָטער, אוי, אוי, אוי! פֿון הייסע טרערן וועט וואַרעם ווערן -- גאָט איז אַ פּאָטער, איי, אוי, איי!

יידישע פאָלקסלידער 49 אַ ייַדיש ליד פֿון רומעניע

4110

תהט 6153 הוום--30 6ה-ו8ם! הט} 1ע2 הסותז ה16 ה146

מט 019 מוות--- 30 6ה !012 תט} }234 הסוחז 168 1260

50 מאַרק װאַרשאַװסקי

6}|- 4 606 +נהז ח+-. ס0ה6 1 וא ? }ח ג }

םסחז 42 16.- 2 = 86 = 1164ק --- 86 --- 1169ק

4 005 101 תט} 26ג2}

8

3 ׂ

- ס שש = 3 (= 4 ם

{ ==" יי יש א אי א 1 1 1 שאב

חט 015 , מו!4-- 50 06- 1031 החט) 66ק הסומו 168 126

6605 2 161} : 201 זומ ו8

יידישע פאָלקסלידער 51

אַז מען צאַפּט פֿון מיר דאָס בלוט אַרױס

און מען מוטשעט מיך פּאַמעלעך,

לאַך איך מיך גוט פֿון מיינע שׂונאים אויס און גיי מיר גאָר אַ פֿרײלעך! :

איך טאַנץ װי דער חתן מיט דער פלה -- פּליעסקעט, פּליעסקעט אַלעז

אַז מען צאַפּט פֿון מיר דאָס בלוט אַרױס און מען מוטשעט מיך פּאַמעלעך,

לאַך איך מיך גוט פֿון מיינע שׂונאים אויס און גיי מיר גאָר אַ פֿרײלעך.

ס'איז געווען אַמאָל אַן ערגערע צײַט, גלייבט מיר, בנאמנות,

פֿון דעם טוט זײַנען מיר געווען ניט װײַט, נאָר גאָט האָט געהאַט רחמנות:

געשלאָגן האָט ער אַלע כלאָפּעס,

געפֿאַלן זײַנען זיי װי סנאָפּעס...

ס'איז געווען אַמאָל = -- --

אַװודאי איז אונדז געוועזן גוט..

װאָס האָט מען דאָ צו קלערן --

מע האָט זיך געבאָדן אין אונדזער בלוט און אין אונדזערע טרערן.

נאָר ייִדישע זין און טעכטער!

האָבן געמאַכט פין דעם אַ געלעכטער!

אַװוודאי איז אונדז געווען גוט -- == -=

לאָז מען מוטשען מיך אַפֿילו מער -- זאָג איך דיר צו, אוי, פֿאָטער, איך זועל ניט פֿאַרגיסן קיין איינציקע טרער,

8 / מאַרק װאַרשאַװסקי

/איך הער זיי וי דעם טאָטער! זאָגט, װאָס האָב איך מוראו -- גאָט איז אונדזער תּורה!

לאָז מען מוטשען -- -- --

װאָסיזשע דאַרף מען, ברידער, אומעטיק זײַןז עס איז אַן עבֿירה, כ'לעבן, אַ גרויסע = + אַמער * טראָגט-אַרײַן אַן עמער װײַן,

לאָמיר בעסער מאַכן אַ עוסה!

זיך מוטשען און זינגען לידער --

פּליעסקעט, פליעסקעט, ברידער!

װאָסיזשע דאַרף מען, ברידער, אומעטיק זײַן? ס'איז אַן עבֿירה, כ'לעבן, אַ גרויסע --

אַמער טראָגט-אַרײַן אַן עמער װײַן; לאָמיר בעסער מאַכן אַ כּוסה!

:טנעמעצ

* בעסער, ליבערשט.

יידישע פאָלקסלידער 53

דאָס טרויער-ליד

הס. 6שסתפ פת א -01סס 26}.ז2שסהפ זוסת

118

011

צֹ

:

00+ 18

}4ש 0ה:

1

ג+;ט

3810 -- 8

4ס 0ה3

2014

= 1 12

163

80 ===

2015

2 1 וס +16

80 ==

מז 46

תק -- 316

1 011 }01ת-- 100

חט- 5816

תה040ס

0 1 0

מאַרק װאַרשאַװוסקי

יידישע פּאָלקסלידער

זינגער:

'כאָר;

וינגער:

כאָר:

קאַלט אין יעדן אבֿר, פֿינצטער וי אין קבֿר, הונגער, צער און נויט... שװאַרצע װאָלקנס שוועבן, שװאַרץ איז אונדזער לעבן..

אוי, דאָס איז דער טויט!

לאָמיר, ברידער, שלעפּן, לאָמיר, ברידער, שלעפּן

דעם גלות, װוי ער איז גרויס! ביז די שעה װועט שלאָגן,

ביז די שעה וװועט זאָגן,

אַז דאָס ליד איז אויס!

גרויס איז אונדזער לײַדן, צער אונדזער גן-עדן

און אין צרות רײַך.

גיסט אײַך, גיסט אײַך, טרערן, באַלד וועט פֿון אײַך וערן בלוט אַ גאַנצער טײַך.

לאָמיר, ברידער, שלעפּן לאָמיר, ברידער, שלעפּן,

דעם גלות, זוי ער איז גרויס! ביז די שעה װועט שלאָגן, ביז די שעה װעט זאָגן,

אַז דאָס ליד איז אויס!

2 מאָל

2 מאָל

פז

מאָ?ל

מאָל

מאָל

56 מאַרק װאַרשאַװסקי

פּ ס ח

-ס8 2168 80 5 53י 586 ---ו4תת 8 06-- תגא

5 ס /י ה16מז 0 93 }8616 1 8}.- ס'}

טוֹת.646. 261 61ש וט טות. 406 561 {66ס 1ס ה} ..ס1

יידישע פּאָלקסלידער 57

ה 16 הז... 26 }ןמ1 טוה 06 -- 261 ו{6ײ6שט 0

-- איך װעל אײַך דערציילן דאָ, קינדער, אַ מעשה, װאָס ס'האָט זיך געטראָפֿן, אוי, הערט-אויס דאָ מיך! װאָס ס'האָט זיך געטראָפֿן, װאָס ס'האָט זיך פֿאַרלאָפֿן -- --- אוי, וויי, זיידעניו! אוי, וויי, זיידעניו, מיר הערן דיך.

-- מיר האָבן בײַם טיש די הגדה געזונגען. פּסח געוועזן --- אַ פֿרײילעכער טאָג! פּלוצים זעען מיר שטיינער פֿליִען אַהער און אַהין! -- אוי, וויי, זיידעניו, אוי וויי, זיידעניו, אַ יאָמער אַ קלאָג!

-- אַ. שטיין איז אין אויג מײַן שרהלען געפאַלן.. דאָס קינד איז געוועזן פֿונעם טוט אויף אַ האָר, זיי זײַגען דורך די פֿענצטער געקראָכן, געריסן, געבראָכן.. -- אוי, זויי, זיידעניו! אוי, וויי, זיידעניו, וויי איז די יאָר!

-- די בענקלעך געבראָכן, די קישנס געריסן, דער פוך איז געפֿאַלן װוי שניי אויף דער ערד.. און מיט אַ פֿרײילעכן ניגון האָבן געפֿײַפֿט און געשריגן... -- אוי, וויי, זיידעניה אוי, וויי, זיידעניו, אַן אומגליק באַשערט!

58 מאַרק װאַרשאַװוסקי

-- זיי זײַנען באַפֿאַלן דאָס גרויס' בית-המדרש... װי גרויס איז געוועזן און טיף אונדזער שמאַרץ די ספרים צעריסן, פֿאַרפֿלעקט און צעשמיסן.. -- אוי, וויי, זיידעניו! אוי, וויי, זיידעניו, ניט רײַס אונדז דאָס האַרץז

-- אַ רעגן האָט געגאָסן צו דער לוויהי. אוי, ווער װעט פֿאַרגעסן דעם דאָזיקן טאָג? אַז מ'האָט באַהאַלטן די ספֿרים, האָבן געוויינט אַלע קבֿרים..- -- אוי, װײי, זיידעניו! אוי, וויי, זיידעניו, אַ יאָמער אַ קלאָג!

יידישע פאָלקסלידער חדיגדיא

לאָמיר זינגען דאָרט און דאָ -- משה, נעם די פֿידל! -- דעם חד"גדיא, חד"גדיא, כאָטש דאָס לידעלע איז אַלט, נאָר ס'וועט ווערן ייִנגער באַלד.., חדיגדיא, חד-גדיא, חד"גדיא!

צי די סטרונעס אַלע אָן. װײַל דאָס לידל הייבט זיך אָן.

יעדער ווייס דאָס, גרויס און קליין, אַז בײַם אַלטן טאַטן איז אַ ציגעלע געווען... הערט אַ משא-מתּן; קומט אַ קעצל, ס'איז ניט פֿױל, כּאַפּט דאָס ציגעלע אין מויל. חד"גדיא, חד-גדיא, חד-גדיא!

כ'האָב נאָך געהערט אין וויגעלע דאָס לידל פֿון דעם ציגעלע. חד-גדיא, חד-גדיא, חדיגדיא!

טוט זיך פֿון דער קייט אַ ריס אַ פּיסקאַטע הינטל, טוט דאָס קעצעלע אַ ביס, יאָגט גלײַך וי אַ ווינטל. יאָגט אויף אַלע פיר צוריק, איבער װאַסער אַן אַ בריק. חד-גדיא, חד-גדיא, חד-גדיא!

60 מאַרק װאַרשאַװוסקי

יאָג זיך, טראָג זיך, הינטעלע -- ניט תמיד ווייט אַ ווינטעלע.. חד-גדיא, חד-גדיא, חד-גדיא!

װאָס ס'איז װײַטער דאָרט געשען װעל איך אײַך באַלד זאָגן: קומט אַ שטעקעלע צו גיין, כאַפּט האָס הינטל שלאָגן.. דאָט הינטל שרײַט -- ס'איז אַ געװאַלד -- ביז עס ווערט אַנטשװיגן באַלד, חד-גדיא, חד-גדיא, חד-גדיא!

שטעקן, שטעקן, שטעקעלע, פֿון יעדער זײַט איין עקעלע! קומט דאָס פֿײַער אױפֿן אָרט, פַּשוט מיט סכּנות, און צעברענט זיך דאָ און דאָרט גאָר אימברחמנות. ביז אין הימל גייט דער רויך און פֿאַרברענט דאָס שטעקעלע אויך... חד-גדיא, חד-גדיא, חד-גדיא!

פֿײַער, פֿײַער! אוי, עס בריט... אוי, דאָס לעבן קאָכט און זידט... חד"גדיא, חד"גדיא, חד-גדיא!

האָט דאָס װאַסער דאָס דערזען -- אוי, די הילף איז טײַער --

קומט דאָס װאַסער גלײַך צו גיין און פֿאַרלעשט דאָס פֿײַער..

יידישע כּאָלקסלידער 61

װוּ ס'איז נאָר געווען אַ פונק, * איז פאַרלאָשן באַלד אַלצדינג.. חד-גדיא, חד-גדיא, חד-גדיא!

װאַסער, װאַסער! גיס און גיס! װוּ דו לויפסט גיב אָפּ אַ גרוס!* חד-גדיא, חד-גדיא, חד-גדיאן

קומט אַן אָקס, אַליין ניט גרויס, נאָר מיט הערנער גרויסע, טרינקט דאָס גאַנצע װאַסער אויס, וי מען טרינקט אַ כוסה, מיט דער צונג זיך שטאַרק באַלעקט -- ס'האָט די כוסה אים געשמעקט. חד-גדיא, חד-גדיא, חד-גדיא!

אָקסן דאָ און אָקסן דאָרט, אָן אַ לשון, אָן אַ װאָרט... חד-גדיא, חד"גדיא, חד-גדיא!

קומט דער שוחט, פעט װי שמאַלץ, מיט אַ שאַרפן מעסער, מאַכט דאָס מעסער איבערן האַלדז -- בלוט רינט גאַנצע פעסער.. גאָר אַ כריפּ האָט מען געהערט, ליגט דער אָקס שוין אויף דער ערד.. חד"גדיא, חד-גדיא, חד-גדיא!

שוחט, שוחט -- גרינגע האַנט -- ס'גיסט זיך בלוט אין גאַנצן לאַנד., חד-גדיא, חד-גדיא, חד-גדיא!

* וו. העָט געגראַמט , פינק" מיט - אַלצדינג* און ,גיס* מיט ,גריס".

62 מאַרק װאַרשאַװסק?

קומט דער מלאך-המוות צו גיין -- ער האָט געפֿונען אַ קרבן -- האָט דער שוחט אים דערזען. איז ער האַלב געשטאָרבן. דער שוהט וויינט און פֿרעגט: ,פֿאַרװאָס!* האָט ער באַקומען אַ שנעל אין דער נאָזי. חד-גדיא, חד-גדיא, חד-גדיא!

דער מלאך-המוות קלאַפּט אין דער טיר; -- עפֿן, עפֿן, איך קום נאָך דיר!. חד-גדיא, חד-גדיא, חד-גדיא!

לאָזט זיך גאָט אַראָפּ אַלײַן -- ער טרײַבט ניט קיין קאַטאָװעס -- האָט ער. אויף דער ערד דערזען דעם אַלטן מלאך-המוות.. ו גאָט האָט זיך צוגערירט צו זײַן שויס, איז פֿון מלאך געװאָרן אויס. חד-גדיא, חד-גדיא, חד-גדיא!

גאָט איז צוריק צום הימל אַרױף -- יעדעס לידל האָט אַ סוף, חד-גדיא, חד-גדיא, חד-גדיא!

יידישע פאָלקסלידער דער אמת

לאָמִיר דעם אמת, ברידער, זינגען, װײַט,. הויך זאָל אויף דער װעלט ער קלינגען! אויף אמת שטייט דאָס גאַנצע לעבן, דעם אמת האָט אונדז גאָט געגעבן! -- אמת! אמת! דעם אמת האָט אונדז גאָט געגעבן.

דער אמת איז די הייליקע תּורה -- ,זאָגט הויך דער וועלט דאָס װאָרט אָן מורא. װיבאַלד דער מענטש װעט בעסער װערן. װעט אויך די גאַנצע װעלט דאָס שװערן -- אמת! אמת! וועט אויך די גאַנצע וועלט דאָס שװוערן.

אוי, װיפֿל טרערן איז פֿאַרגאָסן! אוי, װיפֿל טײַכן בלוט געפֿלאָסן! נאָר פֿאַר דעם טויט און אונטער שטיינער בלייבט אונדזער שירה: ,גאָט איז איינער!" -- אמת! אמת! ' בלייבט אונדזער שירה: ,גאָט איז איינער!"

דאָס ווייס דער מענטש, דאָס ווייס דער מינדסטער: אָן אמת איז דאָס לעבן פינצטער,

אָן אמת איז דער מענטש אַ קרבן,

אָן אמת איז ער װי געשטאָרבן!

-- אמת! אמת! אָן אמת איז ער וי געשטאָרבן

64 מאַרק װאַרשאַװסקי

כאָטש װײַט פֿאַריאָגט, כאָטש װײַט פֿאַרטריבן, דער אמת איז אונדז פֿאָרט געבליבן, ער איז פֿאַר אונדז אַ קול-מבשר, ער קומט וי בוימל אויף דעם װאַסער. -- אמת! אמת! ער קימט וי בוימל אויף דעם װאַסער!

לאָמיר דעם אמת, ברידער, זינגען, װײַט, הויך זאָל אויף דער ועלט ער קלינגען! אויף אמת שטייט דאָס גאַנצע לעבן, דעם אמת האָט אונדז גאָט געגעבן! -- אמת! אמת! דעם אמת האָט אונדז גאָט געגעבן!

יידישע פאָלקסלידער

די נאַכט

ס'איז פֿינצטער, פינצטער. װאָלקנס שטייען, זיי האָט דער קאַלטער ווינט געבראַכט.

אין הימל איז קיין שײַן צו זען. אַראָפּגעלאָזט האָט זיך די נאַכט.

פֿאַרלאָרן האָט די וועלט איר נאָמען, פֿאַרפֿינצטערט ליגט זי, וי זי איז גרויס, פֿאַרװיאַלעט + ליגן אַלע בלומען, געשטאָרבן ליגט די לעצטע רויז.

די ביימער פֿון דעם װאַלד דעם אַלטן זיי האָבן זיך צו דר'ערד געלענט, **

די חיות האָבן זיך באַהאַלטן

און, אוי, דער מענטש האָט זיך צעוויינט;

װאָס קאָן די נאַכט דעם מענטשן געבן? װאָס קאָן אים געבן די וויסטע קעלטו

פֿאַרװיסט, פֿאַרפֿינצטערט איז דאָס לעבן, פֿאַרװיסט, פֿאַרפֿינצטערט איז די וועלט.

די שלין, דער טאָג האָט זיך פֿאַרבאָרגן,

עס וויינען, קלאָגן בערג און טאָל;

צי קומען וועט אַ מאָל דער מאָרגן?

צי קומען װועט דער טאָג אַ מאָלז

וי לאַנג װעט זײַן דער טאָג פֿאַרבאָרגן?ז ,װאָס הערט זיך, וועכטער, מיט דער נאַכט!* דער וועכטער זאָגט: ,עס קומט דער מאָרגן, װי לאַנג עס זאָל ניט זײַן די נאַכט...*

* פאַרװועלקט, פאַרװויאַנעט, פאַרגעלבט און אײנגעקנאָדערט. *י אָנגעשפּאַרט, אָנגעלענט.

66 מאַרק װאַרשאַװסקי

אויף קידוש-השם *

)/0' חזטז- 4 זתס6זס'ב 61- 3-- 2} ה8! 40 1/8'ת0

1 }4) 80 כאזמנ'הס 161-- 2}} = 86 161 סט

04 - 86 ---- ח/44 חוֹ תז- 3866 41 +4216- מוע

ס6ז) ה216 54--81' 8

1{שַשׁ }46 }014 ה366ט6 מםז

ו4 חל. }60ה3+- סאץַ 12 }83 -- 466

* די מוזיק צו אָטידעם ליך האָט פאַרפאַסט אליהן קאַנסאָר און אין װוי אַ באַזונדערע פּאַרטיטורע, פֿאַר געזאַנג, כאָר, מיט פּיאַנאָיבאַגלײטונג, געװען געדרוקט אין בוענאָס-איירעס, אין 1943,

יידישע פֿאַלקסלידער 61

נאַכט. דאָס ליד װערט געזונגען אין דער פינצטער, ליגנדיק אַרום אַ פייערל, ו

כ'ליג דאָ אין פֿײַער, ס'ברענט אַרום מיר -- פֿאָטער געטרײַער, כ'שטאַרב דאָ פֿאַר דיר. פֿינצטער די שטערן אין דײַן געצעלט,

סמ ײסן ױך טרערן י. דורך אויף דער וועלט.

מאַרק װאַרשאַווסקי

כאָר: די וועלט וויל אַ קרבן -- וויינט אַלע מיט; דער גוף איז געשטאָרבן, די זעל אָבער ניט!

די הענט אין קייטן הייב איך קוים אויף די אויגן זיי בעטן גיכער דעם סוף. לייגט-אונטער פֿײַער, גיסט-אונטער אויל! נאַכט, ביסט מיר טײַער:; -- שמע ישׂראל!

כאָר: גאָט, דו ביסט איינער! -- זאָגט אַלע מיט, ס'ברענען די ביינער, די זעל אָבער ניט!

וויי, וועם + דאָס לעבן

קיין מאָל געלאַכט!

ווען װאָלקנס שוועבן,

יאָגן די נאַכט..

ווייסט דאָך דער מינדסטער דאָס װאָס איך זאָגן

תמיד ווערט פֿינצטער איידער ס'ווערט טאָג,

כאָר: די װועלט וויל אַ קרבן -- -- --

*װועמען.

יידישע פאָלקסלידער 60

ס'גייט:אויס דאָס פֿײַער, שטיל שלאָגט דאָס האַרץ.. פֿאָטער געטרײַער,

כיפֿיל ניט קיין שמאַרץ. דו האָסט געגעבן,

דו נעמסט צוריק..

שווער איז דאָס לעבן, שטאַרבן אַ גליק.

כאָר: די װעלט װויל אַ קרבן -- -- --

ס'שײַנט דאָרט אַ מורא -- שרעק ניט, מײַן זעל,

גיט מיר די תּורה --

שמע ישׂראל!

נאָענטער, ברידער,

נאָענט איז גאָט,

הימלשע לידער

זינגען: אחד!

כאָר: גאָט דו ביסט איינער -- -- --

70 מאַרק װאַרשאַװסקי

באַמערקונגען צום .אלף-בית"

מאַרק װאַרשאַװסקיס דערפאָלגרייכסטע -- און דאָס זײנען די יידישקטע -- לידער איז זייערישווער צו איבערזעצן אויף אַנדערע שפּראַכן. ביים איבערזעצן גייט פאַרלוירן סייל מאָל דאָס אײיגנאַרטיקסטע, דער טעם און אַפילו דער רייץ. נאַטירלעך, אַז דאָס בעסטע מזל האָבן װאַרטאַוװסקיס לידער געהאַט -- און האָבן אויך איצט -- אין העברעיש. איבערהײפּט .דער אלףיבית". אַ קירצע צייט נאָך דעם װי דאָס ליד איז פּאָפּילער געװאָרן אין אָריגינאַל האָט מען עס גענומען זינגען אויך אויף העברעיש. די נעמען פון די איבערזעצערס (עטלעכע וװאַריאַנטן זיינען געווען) זיינען, דאַכט זיך, נישט באַקאַנט. אין די לעצטע יאָרן זעצטיאיבער װאַרשאַיוסקיס פאָלקסלידער דער ראַפינירטער איבערדיכטער שמשון מלצו. ערטט דאָ זעט מען, װי עס איזן שװער אַפִּילוּ אויף עברית איבערצוגעבן אינטימע אויסדרוקן פון יידיש. דאָס וייזט מיט זיין בקיאות אין כאַראַקטעריסטישן שאַרפזין דב סדן, פּראָפּעסאָר פון דער יידישער קאַטעדרע אין ירישלימער אוניווערסיטעט, אין זיין בוך ,אבני שפה", פאַררופנדיק זיך אויף אַזאַ ביײישפּיל װוי װואַרשאַװוסקיס ,האַרצעדיקער טאַטע", װאָס װערט פין מלצרן איבערגעזעצט ,אבא בשמים" (טאַטע אין הימל) אַוודאי זײנען דאָס גאַנץ- אַנדערע באַגריפן אַפילו ,אב נלבב" (באַהאַרצטער טאַטע) איז גאָר עפּעס אַנדערש וי ,האַרצעדיקער טאַטע".

נאָר גאָר אַ סך כזל האָט .דער אלף-בית" געהאַט אין העברעיש צו טראַנספאָרמאַציעס, פּאַראָדיעס און אימיטאַציעם. פאַר פאַרשערס איז דאָס אַן אינטערעסאַנטע און רייכע טעמע.

ענטפערנדיק אויף אײניקע אָנפרעגן, פאַרבונדענע מיטן אַרויסגעבן דאָס דאָזיקע בוך, האָט ד"ר יוםיטוב לעוינסקי, דער פאַרדינסטפילער שריפטשטעלער, וװעלכער אין אַרײנגעטאָן ‏ מיט לײיב און לעבן איז פאָלקלאָר-פאָרשונג, אין תל-אביב, איבערגעגעבן עטלעכע זייער אינטערע-י סאַנטע פּרטים אויף דער דאָזיקער טעמע. ;אין יאָר 1910 -- שרײבט לע- ווינסקי אין זיין פּריװואַטן בריוו -- איז געפייערט געװאָרן אין דער נייער שכונה, נעבן יפו, ,אחוזת בית" (שפּעטער אַ ביסל געװאָרן פון דעם די היינטיקע תליאביב), צום ערשטן מאָל דער יוםיטוב פין פלאַנצונגען, חמישה עשר בשבט, דורך די דאָרטיקע שולקינדער און לערער. זיי האָבן געפּלאַנצט די ערשטע בימער פון דער צוקונפטיקער תליאביב. האָט לכבוד דעם פאַרפאַסט דער דיכטער און פּעדאַגאָג ש. בזיציון פאָלגנדיקן ליד: מרחב שדה ױרק עצים / ילדים נושאים את / שם הרבי לתלמידים / מורה אלף בית. רעפריין? זאת התורה ילדי חמד / למדו שמרו נא / נטעו זדעו זאת הארץ / תור האביב בא -- -- -- דער לערער אליעזר פּאַפּער (פון די גרינדערס פון דער דערמאָנטער שכונה) האָט עס איינגעזונגען מיט די קינדער, פאַרשטייט זיך מיטן ניגון פון ,אויפן פּריפּעטשיק". אין אַזױ אַרום איז געשאַפן געװאָרן דאָס ערשטע פּלאַנצונגיליד פאַר קינדער לכבוד חמישה עשר אין ארץיישראל -- אַלס פּאַראָדיע פון , אויפן פריפעצטמיק". אין יאָר תרע"ג (1911) האָט ירושלים געפיערט צים ערשטן מֵאָל דעם .חג הנטיעות", חמישה עשר בשבט, אין מוצא, נעבן ירושלים. די 1500 קינדער האָבן געזונגען דעם חמישה עשריהימן ,מרהב שדה ורק עצים", מיטן דערמאָנטן ניגון, סיי אשכנזים, סיי ספרדים, תימנער א"אַ. 7

- /{*ײ : 8 ,אש 77 יה "יחה

. / /

064 === } } ט

580 -3

1 :801 - טג)

4מ1ז86

}6 עי מט2 01

12ס

מוֹסם - 61 --- ם ט

6

6

-- ו81 65ק- 0ת5

1 }01ת.-. ט?}

6104 ם

חו16

5561 ם ט

1} = 1

2} --8

1נז

201

1 --6101ט

צו זינגען אין פעלד נאָך דער אַרבעט

קאָלאָניסטן

געווידמעט די. יידישע

דאָס ליד פֿון

דעם ברויט

72

מאַרק וו

אַ

רשאַװוסק

3

יידישע פאָלקסלידער 03

גרויסער גאָט, מיר זינגען לידער -- אונדזער הילף ביסט דו אַליין -- נעמט-צונויף די סנאָפּעס, ברידער, ביז די זון װועט אונטערגיין! נעמט-צונויף די סנאָפּעס, ברידער, ביז די זון װועט אונטערגיין!

לאָז די זון אונדז בריִען, בראָטן,

זי האָט אונדז געשײַנט צום גליק;

זעט, דאָס ברויט איז אונדז געראָטן -- ' קינדער, קיינמאָל ניט צוריק!.. 2 מאָל

גרויסער גאָט, דו העלפסט דעם מענטשן,

אַז ער רופֿט צו דיר אין נויט --

זאָלסט אונדז װײַטער טאַקע בענטשן /

מיט הצלחה און מיט ברויט! : 2 מאָל

נעמט-צונויף אײַך אַלע אינאיינעם,

נחת האָבן מיר שוין פֿיל,

און דעם גאָלדענעם קראַנץ, דעם שיינעם,

פֿון די זאַנגען טראָגט אין שול י אל

לאָזן אונדזערע קינדער וויסן

פֿון אַ לעבן אויף דער וועלט,

אַז דאָס ברויט און יעדער ביסן

איז פֿון אונדזער אייגן פֿעלד, / 2 מאָל

גרויסער גאָט, מיר זינגען לידער,

דו ביסט אונדזער הילף אַליין--

נעמט-צונויף די סנאָפּעס, ברידער, וִּ 2 ביז די זון װעט אונטערגייף

מאַרק װאַרשאַװוסקי

גס פֿריילעכע שנײידערל?

411620 60

יידישע פאָלקסלידער 15

:' התס -. ט?..- }4) טב} שס)-- ם סז /4

אז דער יופיטוב הייבּט זיך אָן צו באװײזן. ווער איך בײַ מיר אַ גדול:

איך לייג-אַװעק מײַן שער און אײַזן,

און װוּ כ'האָב בײַ מיר נַאָר אַ נאָדל. אױפֿגעהערט נייען, אַרבעט זוכן, האַרצעדיקער טאַטע!

אַ ביסל װײַן יום-טובֿ צי פֿאַרזוכן

איז בעסער יי צו לייגן אַ לאטע.

-) דעד יםדטוב קומט, װועצרט מיר אַ/ביסל פהיולפך אויף דעד נשמה,

=פרט או גאָט גיט ס'איז דא אין שיסל,

26 פארק װאַרשאַיוסקי

ווערט דאָס לעבן אַ נחמה.

דאָס האַרץ איז זיך פּשוט טאַקע מחיה, ניטאָ קיין גריזאָטע:

חנה טוט-אָן מלבושים נײַע

אין איך מײַן קאַפּאָטע.

די קינדער זאָט -- ס'איז טאַקע אַ חידוש -- זיי שפּילן אלח און מקח.

נאָך דער שיל מאַך איך אַ גוטן קידוש

אין פֿאַרבײַס מיט קאָרענעם לעקעך.

צי די פֿיש האָב איך קיין טענה,

זײַנען גוט געפֿעפֿערט און געזאַלצן:

אַז מען נעמט זיי אין מויל -- לעבן זאָל חנה! -- ווערן זיי אין מויל צעשמאָלצן.

דאָס גלעזל װײַן איז לויטער װוי דער הימל

אין װאַרעמט וי אַ פּעלץ אין ווינטער:

נאָכן בענטשן כאַפּ איך אַ גוטן דרימל

אין חנה כאָרכלט-אונטער.

דאָ כאַפּ איך מיך אויף ---. ס'איז ניט קיין װוּנדער, מען טאָר קיין צײַט פֿאַרלירן.

נעם איך מיר חנה און ביידע קינדער

אין גיי מיר אױפֿן שליאַך שפּאַצירן.

באַלד טרעף איך אונדזער קאָמאַנדע דאָרטן, מען רעדט פֿון דער מלחמה,

וי מען מאַכט פּושקעס * אַלערלײ סאָרטן, מען לייגט מענטשן אין דער אדמה.

מען פֿאַרגיסט בלוט אָן רחמנות --

יידישע פאָלקסלידער

מענטשן קוילען מענטשןן

הײַנט זאָגט מיר טאַקע, בנאמנות,

צי קאָן אַזױנס גאָטעניו בענטשף?

כאָטש אין דער מלחמה פֿאַרשטײ איך מיר װייניק -- װאָס האָט מען דאָ צו שמועסןו --

איך זאָל זײַן דער פּרייסישער קעניג, װאָלט איך פֿאַרבאָטן צו שיסן,

איך װאָלט נישט דערלאָזט אַזױנע רציחות, איך װאָלט געזאָגט אָן מורא:

אַנשטאָט זיך צו שלאָגן --- ביידע מלוכות בעסער גיין צו אַ דין-תורה!...

דערנאָך גייען מיר צו גאַסט צו אונדזערע שכנים, מען רעדט זיך אויס דאָס האַרץ צו ביסלעך,

װי מיר װעלן זײַן אין ציון אינאיינעם,

מען רעדט און מען קגאַקט זיך ניסלעך.

אוי, איד על אײַך זאָגן -- טײַערע קינדער,

די מעשׂה איז ניט קיין נײַע --

אַז גאָט װיל, מאַכט ער די גרעסטע װוּנדער

בײַ זיך אין דער מאַסטערסקאַיע *.

נאָר די יום-טובֿדיקע טעג פֿאַרגײען, האַרצעדיקער טאַטע!

ווידער שנײַדן, ווידער נייען,

ווידער לייגן אַ לאַטע,

װידער ציט זיך דאָס אַלטע לעבן, אוי, וויי,. חנה, סערדצע-לעבן,

צי האָסט דו ניט װאָס צו פֿאַרבײסן?:

* (רוס') װאַרשטאַט.

18 מאַרק װאַרטאַװוסקי

נעבן קלייזל

116

זא --. ט?! 2ו ת פ = 166 58ט0 והז

ה 1 6ה166-=86 +526---/6 חגס 168 = =: יוא

)/66)-- 46 +4286--)6 8מ1סם 168 ---תוטס

-- גוט מאָרגן, משה, דיר! -- גוט מאָרגן, יענקעלע, דיר! -- װאָס הערט זיך עפּעס, משה, בײַ דיר?

80

-- אײַ! װאָס זאָל זיך הערן בײַ מיר?

דאָס לעבן איז צוקער-זיס:

איך ווער פֿאַרשװאַרצט פון דעם קאָפּ ביז די פֿיס, דאָס לעבן בייגט. דאָס לעבן ברעכט.

איך וויין. איך בין אפֿשר גערעכט?

-- גוט מאָרגן, משה, דיר!

-- גוט מאָרגן, יענקעלע, דיר!

-- װאָס הערט זיך עפּעס, משה, בײַ דיר? --- אײַ! װאָס זאָל זיך הערן בײַ מיר? איך הונגער אַ גאַנצע װאָך,

ניט לאַנג װעל איך שלעפּן נאָך..

דאָס װײַב שרייט: משה, ס'איז שלעכט! דאָס װײַב איז אפשר גערעכט?

-- גוט מאָרגן, משה, דיר!

-- גוט מאָרגן, יענקעלע, דיר!

-- װאָס הערט זיך עפּעס, משה, בײ דיר? -- אײַ? װאָס זאָל זיך הערן בײַ מירז?

אין דער דירה איז נאַס און קאַלט,

דער באַלעבאָס װועט מיך אַרױסװאַרפֿן באַלד, דער מח טריקנט גאַנצע נעכט.

דער באַלעבאָס איז אפֿשר גערעכטו

-- גוט מאָרגן, משה, דיר!ּ -- גוט מאָרגן, יענקעלע, דיר!

--- װאָס הערט זיך עפּעס, משה, בײַ דיר? -- אײַ, װאָס זאָל זיך הערן בײַ מיו? דער פּריץ איז בײַ מיר געווען, איך האָב אים געמוזט פּאַרשטופּן די ציין, איך װאַרף מיך, זוי אין װאַסער: אַ העכט... דער פּריץ איז אפֿשר גערעכט?

מאַרק װאַרשאַװוסקי

יידישע פאָלקסלידער 81

--- גוט מאָרגן, משה, דיר!

-- גוט מאָרגן, יענקעלע, דיר!

-- װאָס הערט זיך עפּעס, משה, בײַ דיר? --- אײַ, װואָס זאָל זיך הערן בײַ מירזץ

איך בין קראַנק, איך שפּײַ מיט בלוט, אין ביקור-חולים נעמט מען מיך ניט.. איך שטאַרב, איך גיי:אויס וי אַ ליכט.. * שאַ, ברודער, גאָט איז גערעכט!

*װ. האָט געזאָגט ,לעכט", גראַמענדיק מיט ,גערעכם"

82 מאַרק װאַרסאַװוסקי

תּנחום דער טרובאַטש *

5- תט! 8

/* דער מיזיקאַנט, װאָט שפּילט אויף דער טרובע. -- װאַרשאַװוסקי האָט צו דעם-אָ געזאנג צוגעגעבן אַזאַ באַמערקונג: לאָז דאָס ליד זיין אַ זכר צו

יירישע פאָלקסלידער 83

2ה0445- ט}ז}) 4 1 +001208.-26 ה1816 06 תו

כ'וויל אײַך דערציילן אַקוראַט * טאַקע מיַט גרויס אָכאָטע **,

וי כ'האָב געדינט פֿאַר אַ סאָלדאַט אין דער ערשטער ראָטע ***,

טראָם! טראָם! אַ יונגאַטש בין איך געווען מיט ביינער, מען האָט מיך געמאַכט פֿאַר אַ טרובאַטש,

אונדזער .תנחום באַראַבאַנטשיק", עליו השלוֹם, פון זשיטאָמיר. ער איז געװען אַ ייד אַ גבר, אַן אױסגעדינטער סאָלדאַט מיט באַקנבערד.

* גענוי. -- ** (רוס') חשק. -- *** גרופע פון הונדערט סאָלדאַטן.

מאַרק װאַרשאַװסקי

איך האָב געשפּילט וי קיינער. טראַ-טאַיראַיראַ! טראַ-טאַיראַיראָ! איך האָב געשפּילט וי קיינער.

כ'װויל אײַך זאָגן, ס'איז ניט גרינג אויף דער טרובע צו טרובען,

דאָ מוז מען פֿאַרשטײן זיך אױפֿן װונק און גוטע אויערן האָבן.

טראָם! טראָם! צו מאַכן .פּױיוָי *, כ'לעבן, איז אַ סך גרינגער, דאָ מוז מען שפּילן אָט אַזױ און מאַכן מיט די פֿינגער. טראַיטאַיראַיראַ! טראַדטאַ-ראַיראַ! און מאַכן מיט די פֿינגער. איך װויל ניט פֿאַרלײקענען פֿאַר אײַך, איך פֿלעג מיך פֿרײלעך פֿילן, אַז איך פֿלעג שטיקלעך גאָר אַ סך אויף מײַן טרובע שפּילן,

טראָם! טראָם! אין ערשטן ריאַך ** פֿלעג דער קאָמאַנדיר מיך שטעלן. אַז איך פֿלעג שפּילן אױפֿן פּאַראַד, פֿלעג דער קאָמאַנדיר אָנקװעלן. טראַ-טאַ-ראַיראַז טראַ-טאַ-ראַ-ראַז פֿלעג דער גענעראַל אָנקװעלן.

אַז די דיוויזיע טיילט זיך אָפּ אויף צוויי,

גאַרניזאָנעס גרויסע,

* זינגט, שפיל!, -- *ישורח. /

יידישע פאָלקסלידער 85

און דער גענעראַל טוט אַ געשרי: -- ,ספּראַוואַ, װוזװואָדאָס, סטרויסיאַ!* *,

טראָם! טראָם! דאָ פֿאַלט אַרײַן

די טרובע מיט אַ קול פֿון אײַזן,

און איר העלפט-אונטער דער באַראַבאַן, וי זינגערלעך דעם חזן. טראַיטאַיראַדראַ! טראַיטאַיראַיראַ!

וי זינגערלעך דעם חזן.

אויף די מאַניאָװרעס איז אַזױ שווער, גלײַך װי אין אַ מלחמה;

סאָלדאַטן לױפֿן אַהין און אַהער פּינען יי מיט דער נשמה...

טראָס! טראָם! דער מזיקאַנט

טאָר זיך ניט זײַן טועה,

דער גענעראַל טוט אַ מאַך מיט דער האַנט -- שפּילט ער שוין ,ק'אָטבאָי* ***, טראַיטאַיראַזראַ! טראַדטאַיראַיראַ!

שפּילט ער שוין , ק'אָטבאָי"!

אַ מאָל מוז מען שלאָגן גאָר דעם פֿײַנט, הינטערװײַלעכץ איז גלײַכער.

די סאָלדאַטן מיט דער ביקס אין דער האַנט לייגן זיך אויף די בײַכער.

טראָם! טראָם! מ'האָט אָנגעגרייט גאַנצע פֿעסער מיט פּאָראָך 5645,

* רעכטט, זיך שטעלן צום באַפעל!. -- ** שפּײיען, פאָכען. -- *** צו דעו אַטאַקע!. -- **** פּולװער.

מאַרק װאַרשאַװוסקי

דער גענעראַל הייסט שפּילן שטילערהייט, מען זאָל ניט הערן קיין שאָראָך! *. טראַ-טאַדראַיראַז טראַיטאַ-ראַיראַ! מען זאָל ניט הערן קיין שאָראָך, דאָ לאָזן זיך די סאָלדאַטן פֿון דעם אָרט גלײַך צו דער אַטאַקע. באָמבעס, קוילן, דאָ און דאָרט, ס'איז אַ מורא טאַקע! טראָם! טראָם! פֿון אױיבנאָן שפּיל איך און גיי אין פֿײַער, פֿאַלן װעל איך לעבן דער פֿאָן, װאָרום זי איז מיר טײַער! טראַיטאַיראַיראַ! טראַיטאַיראַיראַ! װאָרום זי איז מיר טײַער. נאָך דער מלחמה, אַרום שבועות, האָב איך מיך אַהיים דערקליבן, אַז רחל האָט דערזען, אַז איך בין אָן אַ פֿוס, איז זי חלשות געבליבן. טראָם!: טראָם! ניטע וויין, רחניו, מײַן לעבן! דו זעסט דאָך, אַז גאָט אַליין האָט געראַטעװעט מײַן לעבן. טראַ-טאַיראַיראַ: טראַדטאַדראַיראַ! האָט געראַטעװעט מײַן לעבן. אוי, וויינען,. רחלע, איז מיאוס, לאָז איבער די טרערן אויף מאָרגן; צי מיט אַ פֿוס, צי אָן אַ פֿוס -- דערפֿאַר װעט גאָט שוין זאָרגן!

* שאָרך, ריר,

יידישע פאָלקסלידער אַ וואַריאַנט פֿן ‏ תנחום 7 וב טרובאַטש*

8}! --.-. 61:}.- 464 4168 !1ש

ט;

84

)4---46 4} 3 0 ==

זו) זהו0 --- 86 --. סס'הח6

טראָם! טראָס! דער קייסער אַלײן האָט מיר אַ מעדאַל געגעבן.

דער דאָזיקער ניגון פון װאַרשאַלוסקיס טעאַטראַלישן ליד איז פאַרשפּרײט גע- װאָרן דירך ליבתאָ- בערס און אַקטיאָ- רן, װעלכע האָבן ליב געהאַט צו זינ- גען דאָס ליד איץן גרים און זעלנערי- שן מונדיר, הינקענ- דיק אויף אַ פיס אָדער אָנשפּאַרנדיק זיך אויף אַ קוליע.

איך האָב אים זוכה געווען צו זען --

הוינדערט יאָר על איך לעבף טראַיטאַיראַדראַ: טראַ-טאַיראַיראַז הונדערט יאָר װעל איך לעבןן.

זשה -.. 16

6)|וחון)3---= שק

הסה

ו1וק:61): --- ש8

ה)ו ה+ובם.. טז}

26 -- 1264

ה 116ז

זסח'

מז

1 --.. ו6שט

| 3 -- הטו

8 חזסז})

מיַטז)

66

0

מאַרק װאַרשאַווסקי

ח

=; שי

5

5

=

םש

ש 5

= 50

5 =

3

ו

0 2 =

==, א

שי" 8' =

.( =

ש.

מע 6 ם

=!

שּ

וֹ =+

ע' 0

=

שי" + 4

=

שּ 6

ס"

ו =

ש אט 5

4 ם.

8 ם

06 60-ו86 תז- 10

4161 -64 14

ז

10 06

ה+ }חו2 חז - 0)-

1 חסח.. 221 הז

10 -

דעם מילנערס ט:

די

ט (

יידישע פאַלקסלידער

89

מאַרק װאַרשאַװסקי

אוי, װיפֿל יאָרן

זײַנען פֿאַרפֿאָרן,

זינט כ'בין אַ מילנער אָט-אָ-דאָ.

די רעדער דרייען זיך,

די יאָרן גייען זיך,

איך בין שוין אַלט און גרײַז און גראָ *. די רעדער דרייען זיך,

די יאָרי גייען זיך,

איך בין שוין אַלט און גרײַז און גראָ.

ס'איז טעג פֿאַראַנען,

כ'וויל מיך דערמאַנען, צי כ'האָב געהאַט אַ שטיקל גליק..

די רעדער דרייען זיך,

די "אַרן גייען זיךי { 2 מאָל קיין ענטפֿער איז ניטאָ צוריק.

מײַן טרײַע מינצע,

מײַן קינד, מײַן שפּרינצע,

אוי, וויי, אַ יאָמער, אוי, אַ שרעק!

די רעדער דרייען זיך,

די יאָרן גייען זיך, | 2 מאָל מיט זי' זײַט איר אויך באַלד אַװועק.

פֿון גליק פֿאַרטריבן,

בי; איך געבליבן,

אָן װײַב, אָן קינד, אָט-דאָ אַלײן.

די רעדער דרייען זיך,

די יאָרן גייען זיך, { 2 מאָל איין עלנט בין איך וי אַ שטיין.

* גרוי. --- װאַרשאַווסקָי גראַמט , דאַ* מיט ,גראָ".

יידישע פאָלקסלידער 1

איך האָב געהערט זאָגן, מ'וויל מיך פֿאַריאָגן, אַרױס פֿון דאָרף און פֿון דער מיל.

די רעדער דרייען זיך, די יאָרן גייען זיךי { 2 מאָ? אוי, אָן אַן עק און אָז 8 ציל.

װוּ װעל איך וווינטי?

ווער װעט מיך שוינען?

איך בין שוין אַלט, איך בין שוין מיד. די רעדער דרייען זיך,

די יאָרן גייען זיך, { ;מאָ? און אויך מיט זיי גייט אויס דער יידיי

92 פארק װאַרשאַװוסקי

1 "גח 5814 3 61-= סגם 8 גס 81019

86/8 ת+---- !0 התט} הסת - !; תט} תתהפ}--חסגת

אפ ב) געט פימעמוט גס פאוווקפוטאווום םס האאטאוטאוומצם ווע הא (ן יקוופקום, 7 7 אקהוהו.. גשקהוונ, ק) פקסההאמטנומם {ס תמה (| ;ןש יי ייט . 9

יידישע פאָלקסלידער 93

140 ו0 {ס 2:2שסת5 17 חזוֹם == סס

דאָרט, װײַט, אויף דעם ים. אויף דעם גרויסן, שטייט, גרויס וי אַ מויער, אַ שיף;

מיזעט מענטשן פון אינען *, פֿון אויסן,

גייען, לױפֿן, אַראָפּ און אַרױף**,

איר װעט זיי אַװודאי דערקענען,

איר האָט זייער אומגליק געהערט,

זיי קלאָגן, װי עלנט זיי זײַנען,

דאָס פּנים איז שװאַרץ װי די ערד,

פֿאַרטריקנט, פֿאַרדאַרט אַלע גלידער, פֿאַרמוטשעט פֿון הונגער, פֿון נויט -- ס'זײַט *:5 איר, מײַנע אָרעמע ברידער, איך לייען אויף אײַער פּנים דעם טויט.., נאָר ביטערע טרערן פסדר,

אַ לעבן פֿון צרות אוּן זאָרג,

טיף שנײַדן דאָס װואַסער די רעדער,

זיי טראָגן די שיף קיין ניו-יאָרק.

דאָרט זיצט אַן אַלמנה אַ מוטער, דאָס אָרעמע קינד אויף איר שויס, זי וויינט אַזױ שטאַרק, אַזױ ביטער,

* אינעװײיניק. ** װ. האָט באַנוצט ,אַריף". *** דאָס זייט איר.

מאַרק װאַרשאַװסקי

צי ווייסט איר -- איר אומגליק איז גרויסן דאָרט, װוּ זי איז געװאַקסן, געבוירן -- פֿאַרלאָזט טאַטע-מאַמע אַלײן...

זי האָט זיי אויף אייביק פֿאַרלױרן,

זיי וועלן זיך שוין מער ניט זעף

אַ ייִד וויינט מיט ביטערע טרערן, פֿאַריאָמערט, פֿאַרװאָגלט, פֿאַרשמאַכט,

זואָס װעט מיט די קינדער דאָרט װערן -- זיי בלאָנדזשען, ס'איז פֿינצטער די נאַכט.. -- מיט וועם װעל איך ריכטן דעם סדר? -- ער האָט זיך צעוויינט אַזױ שטאַרק.

טיף שנײַדן דאָס װאַסער די רעדער,

זיי טראָגן די שיף קיין נין-יאָרק.

דאָרט װאַלגערן זיך פּיצלעך קינדער, אין פּנים קיין שום טיפּת-דם.

װאָס פֿרעגט איר? ס'צַיודאי אַ ווונדער! זיי מוטשען זיך מן-הסתם:

;דאָס שטיקעלע ברויט, יעדער ביסן, קומט-אָן אויך דעם קינד מיט געויין.. דאָס האַרץ האָט אויף שטיקער געריסן די טרערן, די טרערן צו זען.

שוין אונטערגעגאַנגע! די שטערן, אַ װאָלקן רוקט-אָן אויף דעם אָרט -- דאָס זײַנען די ביטערע טרערן, פֿאַרגאָסענע טרערן אָט-דאָרט...

כאור האָט ;עדאַװנט יעדער,

אַװעק איז דער צער און די זאָרג.

די זון האָט געשײַנט. און די רעדער -- די שיף שוין געבראַכט קיין גיו-יאָרק..

חס -. 86-- 66

... 64שט === 84 }814 162 5001

03 =

12 |/341ז

1 -- {ס 14 -- 4 ה61ש

ה16

{ײ 63 6615 21)

ג!-!גה -=586

6-----=

)4 ---91

חוגת)

6 --. גמז

7 4 -- 16 --6

)2 =-16==- }0

00:10

ו כריוו 5

וו אַמעריקע

יירישע פאָלקסלידער

95

6 מאַרק װאַרשאַװסקי

-- טײַערע מאַמע, טײַערע מוטער,

דו, מײַן טײַער, כֹּשׁר האַרץ! |

צי ווייסט דו, װוי איך וויין אַזױ ביטער

און װוי טיף איז דאָ מײַן שמאַרץ?

װאָס װאָלט איך ניט אַװועקגעגעבן,

איך זאָל טון אויף דיר אַ בליק!

איך װאָלט פֿאַר דיר געשטרעקט דאָס לעבן, איך זאָל קומען צו דיר צוריקי.

נאָר ס'איז ניט די דאָזיקע יאָרן, װאָס מען קען גיך טאָן אַלצדינג: מאַמע, כ'קען צו דיר ניט פֿאָרן -- שרײיבן איז מיר דאָס ניט גרינג! לאהניו לאָזט ניט, זי האָט מורא, פֿאַר דעם ,פּריזיווי ציטערט זי,

יידישע פאָלקסלידער 91

און מײַן פּיצעלע קינד. מײַן דבֿורה, האַלט מיך מיט אירע הענטלעך צו.

אַז איך זע זי, ווערט מיר גרינגער; דו זאָלסט הערן, װי זי רעדט!

וי זי װײַזט מיט דעם גרויסן פֿינגער אויף דער באַבעניוס פּאַטרעט*.. און מײַן שיינער יונג, מײַן סאָני, אַרבעט -- גאָלדענע האָט עֶר הענט! משהלע זאָגט שוין , מודה אַני", רחלען װאָלסט דו ניט דערקענט..

דו דערמאָנסט זיי מן'הסממא

און דו בענטשסט זיי אַװדאי דאָרט.., זיי גריסן, קושן דיך, טײַערע מאַמע, זײַ געזונט! נאָר נאָך איין װאָרט; יאָרצײַט האָבן מיר ערבֿ-שבֿועות -- זאָלסט דו דאָרט דעם טאַטן זאָגן, אַז איך שיק אים אָפּ אַ גרוס...

טײַערפ מאַמע, טײַערע מוטער,

דו, מײַן טײַער, כּשר האַרץ,

צי ווייסט דו, וי איך וויין אַזױ ביטער און װי טיף איז דאָ מײַן שמאַרץז

מאַרק װאַרשאַװסקי דער מאַמעס ענטפֿער

אוי, דײַן בריוו האָט מיר טיף

דאָס האַרץ אויף צװיי צעשניטן גאָט אַלין

האָט געזען

װאָס איך האָב דאָ געליטן

יעדעס װאָרט אין בריוו צו מיר

האָב איך אויסגעקושט באַזונדער; איך בין געוען

געבן דיר

אין נעבן מײנע קינדער.

גאָט װעט געבן, מיר ועלן זיך זען --

גאָטס ווילן ווייסט ניט קיינער. קומען וועט

דער טאָג צו גיין,

קומען װעט דער שיינער;

קומען װועט

דער טאָג צו גיין,

קומען װעט דער שיינער; מיר זאָל זײַן

פֿאַר דיר, מײַן זון,

און פֿאַר דײַנע ביינער!

קינד, ניט קלאָג און ניט וויין,

יידישע פאָלקסלידער

דו דאַרפֿסט דאָס האַרץ פֿאַרשליסן, אויף דעם פֿעלד

בין איך געווען

דעם טאַטן לאָזן גריסן, /

דו, מנין קרוין, דו, מײַן האַרץ,

נעםיצו דער מאַמעס ברכהן אַזױ גרויס,

װוי דאָ מײַן שמאַרץ,

זאָל גרויס זײַן דײַן הצלחה!...

זײַ געזונט מיט װײַב און קינד --

איך בין דײַן טרײַע מוטער, װאָס-זשע וויינסטו

אַזױ אַצינד,

באַקלאָגסט זיך אַזױ ביטער?

קומען ועט

אַ מאָל דער טאָג,

קומען װעט דער שיינערן קינד, ניס ויין'

און ניט קלאָג,

פֿאַרשױן * דער מאַמעס בײנעת

* פאַרשוינען, פֿאַרהיטן,

100

מאַרק װאַרשאַװסקי

די וועלט

1

קוקט אײַך צו צו דער וועלט צו דער שיינער; זי איז יונג און זי שײַנט און זי בליט, שוין באַזונגען די װעלט האָט ניט איינער אין זײַן פֿרײלעכן, רוישנדן ליד,

פֿון איר טיף ביז די ליכטיקע שטערן

גייט אַ פֿרײלעך געזאַנג אויף דער וועלט, בערג און טאָלן גיסן פֿרײדפֿולע טרערן, יעדעס ביימעלע פֿרײט זיך און קוועלט,

און די זון גייט דאָ קיין מאָל ניט אונטער, און זי קוקט פֿון דעם הימל אַראָפּ,

בלומען בליען, אי זומער, אי ווינטער,

און די צװײַגן -- זיי װיאַנען ניט אָפַּ.

דער מענטש לעבט זיך אין פֿרײד, אין נחמה, אויף דערויף איז דאָס לעבן געשטעלט.

אוי, די װועלט איז אַ יונגע נשמה,

װײַל ס'איז יעדע נשמה אַ וועלט.

2

קוקט אײַך צו צו דער װעלט צו דער שיינער: זי איז אַלט, זי איז מאַט, זי איז מיד,

שוין באַקלאָגט האָט די װועלט דאָ ניט איינער אין זײַן טרויעריק, וויינענדיק ליד..

אין איר טיף ליגן אוצרות פֿאַרבאָרגן דימענטן און פּערל -- אַ שרעל..

יידישע פאָלקסלידער 101

נאָר איר האַרץ איז פֿאַראומערט מיט זאָרגן, שטענדיק וויינט זי און קלאָגט אָן אַן עק.

פֿון די אוצרות -- װאָס קאָן פֿון זיי װערן! אַז דאָס לעבן איז ביטער און שוער! יעדער דימענט צעגייט זיך אין טרערן, יעדער פּערל צעגייט אין אַ טרער!.

דער מענטש פֿירט מיט דעם גליק אַ מלחמה, נאָר דאָס גליק איז פֿאַרהאָנגען, פֿאַרשטעלט., און די וועלט איז אַן אַלטע נשמה,

ווייל ס'איז יעדע נשמה אַ וועלט.

102 מאַרק װאַרשאַװסקי אויף דעם אַלטן בית-עולם

אויף דעם אַלטן בית-עולם, טיף שפּעט אין דער נאַכט, ווען דער ווינט האָט געבלאָזן מיט רעש און מיט מאַכט, איז אַ יונגע אלמנה געשטאַנען אַלין

און געבראָכן די הענט מיט אַ ביטער געוויין,

ניט מיט פּערל און גאָלד האָט געשימערט איר קלייד, ניט מיט פּערל און גאָלד איז'ס געווען באַנײט,

אויף איר פּנים דעם בלאַסן, פֿאַרשטײנערט און שווער, זײַנען טרערן געהאָנגען -- אַ טרער אויף אַ טרער,

זי האָט געבראָכן די הענט און געוויינט: וויי איז מיר!

עפֿן גיכער מיין קבֿר, גאָט, נעם מיך צו דיר!

שוין אַ וועלט איז פֿאַראומגליקט --- ס'איז אַ מורא צו זען.. הער, די קבֿרים וויינען אַ ביטער געויין,

כ'טראָג מײַן גורל מיט טרערן פֿון תּמיד אָן שווער, כ'טראָג מײין גורל דעם שווערן, נאָר כ'קאָן שוין ניט מער. כ'קאָן ניט צוזען דעם וייטיק, די אָפֿענע ווונד

פֿון דער אָרעמער מוטער, די טרער פֿון דעם קינד.

אוי, איר ייִַדישע טרערן פֿאַרזאָדן מיט בלוט,

אוי, איר ייַדישע טרערן -- װוּ זענט איר דען ניט?

וי פֿאַרפֿרױרן, פֿאַרקאָװעט * פֿון װוינט און פֿון קעלט, װאַקסן-אויס פֿון אניך שטיינער -- פֿון שטיינער אַ װעלטוּ

אַזױ האָט די אלמנה געויינט אָן אַ שיער. פּלוצים זעט זי אַ מלאך --- ער שטייט נעבן איר,

* געשמידט, (פון קאָווען, קאָוואַל).

יידישע פאָלקסלידער 103

זי פֿאַרדעקט איר בלאָס פּנים פֿאַר' שרעק מיט די הענט, און דער מלאך האָט זיך צו דעם אומגליק געווענדט;

-- אוי, ניט וויין און ניט יאָמער, דו, אומגליקלעך האַױץ! כ'בין געקומען אויף פֿליגלען דיר שטילן דײַן שמאַרץ, כ'בין געקומען צו דיר, נאָר איך פֿלי באַלד צוריקי..

כ'בין דאָס גליק אין דעם לעבן -- אין לעבן דאָס גליק!

איך וויל קומען אַ מאָל צו דער זינדיקער וועלט,

װוּ די זון איז פֿאַרהאָנגען; די זון איז פֿאַרשטעלט.. איך וויל ברענגען מיט מיר איבער בערג, איבער טאָל, דעם גױיעדן -- באַגליקן די ערד נאָך אַ מאָל!

מיט דעם װאָרט איז דער מלאך צום הימל צוריק.

ס'איז געבליבן דאָס אומגליק -- אַװעק איז דאָס גליק, אויף דעם אַלטן בית-עולם, שפּעט, טיף אין דער נאַכט, האָט ניט אױפֿגעהערט זיפֿצן דער װוינט מיט זײַן מאַכט,

אויף דעם הײיליקן אָרט בין איך ווידער געווען און אַ שװואַרצע געשטאַלט האָב איך דאָרטן געזען, כ'האָב די אַלטע אלמנה בײַם קבֿר דערקענט:

זי האָט ביטער געוויינט און געבראָכן די הענט,

/{

?1 סה5

1)053 ?}1 }ותתו

1 8ט

146

9 66).-. מסו

12 2

ח 6

16 .--

14

84 תו0ת9

8 ..1

201

104

168 30 4 014

111

װי האַלט איך דאָס אויס?

שי

מאַרק װואַרשאַיוסקי

יידי'שע פאָלקסלידער 105

-5'121 861ח--- 61 }81 3808 4168 009 םש

ג }4 61)

806 804} 46 4

1 405 }821 168 864 -- {סט 1 ה4ט} :112

015 זום 5 4216 הס} 15ט

וי האַלט איך דאָס אויס -- פֿאַרשטיי איך ניט, כ'לעבן. ס'אוודאי פֿון גאָט אַזױ שוין באַשערט.

בײַ יעדן איז יוםיטובֿ דאָס שטיקעלע לעבן,

בײַ מיר איז דאָס לעבן שװאַרץ װי די ערד.

פֿאַר װאָס און פֿאַר ווען -- דאָס פרעגט שוין ניט איינער, ס'פֿאַרענטפֿערט די קשיא: גאָט דו ביסט גרויס! |

עס טריקנט אין מיר דער מאַרך פֿון די ביינער,

איך האַלט דאָס ניט אויס, איך האַלט דאָס ניט אויס!

106 מאַרק װאַרשאַװסקי

וי האַלט איך דאָס אויס -- ס'אַודאי אַ װוּנדער,

וי כ'שלעפּ מײַנע שלאַפֿע, געשװאָלענע פֿיס,

וי כ'בלאָנדזשע אַרום מיט מײַנע אָרעמע קינדער..

וווּ איך גיי, ווו איך קום איז מיר פֿינצטער און וויסט: דאָ טאָר מען ניט שטיין, דאָ טאָר מען ניט ליגן,

דאָרט נעמט מען פֿון מיר די כּוחות אַרױס..

און אומעטום הער איך דעם אייגענעם ניגון

--- איך האַלט דאָס ניט אויס, איך האַלט דאָס ניט אויס!

אוי, יעדער פֿון אײַך, צי רײך, צי אָרעם,

האָט אונדזער בית-עולם אַװדאי געזען

דאָרט שטייען צעבראָכענע, פֿינצטערע קבֿרים,

און טיף פֿון די קבֿרים גייט אַ געויין.

אַזױ איז צעבראָכן אין מיר יעדער אבֿר,

אַזױ די וועלט פֿינצטער, װי זי איז גרויס,,,

אוי, דעק דיך אויף גיכער, מײַן פינצטערער קבֿר!

איך האַלט דאָס ניט אויס, איך האַלט דאָס ניט אויסג

יידישע פאָלקסלידער 107

דעם אַָדלערס קלאָג.

8''םס 826-- טק 81-/11 8101-56 2100 016 ססה 168

{ יא 6 יי 1 * יש 5 עי יו ייר א הי / 6 4048" 2 = ש.:, -זעפאסאאפאאפנן? טאק .2

8 }624 1 חוסהפ 014) מז46 מט) מוק החט הס1 112

)= ... יי טי ר א יי יי אע יי יי . (-+--""- י"א = יט

א ר רן - - אע

ונ קע יענוהשוו וי אאמ עון =מײט זמר

0 חה1|1'6) {{ם 8ז}ז-- |} )"םת ה4016 4608

108 מאַרק װאַרשאַווסקי

2 }81 0/0ה5 05 /1ש 8 8טפ.- 16 תנבםו }הו קוס)

. יא =) ,. 5256 א יט שאר אט | || צן ‏ 23 / 2 6 אי אה א יי

הו פן קוח 7 7 פ ס וא פן "ומא סנ יש ק ישהוחוה גס

161 זות 81 -ו1) 6שח.-וגמו 00 ה6

איך האָב אויך אַמאָל גרויסע פֿליגל געהאָט..

כיפֿלעג פֿליִען אַהער און אַהין.

הײַנט ליג איך און בין פֿון דעם טויט שוין ניט װײַט. איך קען מיך ניט רירן, ניט פֿליען..

אַרױסגעצאַפּט האָט מען פֿון מיר שוין דאָס בלוט.

קיין פֿליגל ניטאָ... קוקט אַהער!

װאָס טויג מיר מײַן לעבן! איך װיל עס שוין ניט:

אַז כ'האָב מײַנע פֿליגל ניט מער!

כ'פֿלעג פֿליִען, מיך הייבן ביז אין הימל אַרױף, דורך װאַלד, איבער בערג, איבער טאָל..

כיפֿלעג אַראָפּלאָזן מיך צו דער ערד, אויף דערויף* כ'זאָל צום הימל צוריק נאָך אַ מאָל..

הײַנט ליג איך געקאָװעט, געפּענטעט גאַנץ גוט,

אַ זיפֿץיטאָן --- אי דאָס איז מיר שווער..

װאָס טוג מיר דאָס לעבן?! איך יל עס שוין ניט: אַז כ'האָב מײַנע פֿליגל ניט מער!

קינדער. אוי, זאָגט מיר, זווּ זענט איר אַצינד? אָפּגעריסן זענט איר פֿון מיר!

* בכדי.

יידישע פאָלקסלידער 109

װוי רײַסט מיר מײַן האַרץ, און וי וויי טוט מיר מײַן װוּנד, און װי רינט פֿון מיר בלוט אָן אַ שיער!

אוי, קומט גיך צו פֿליִען, און שטילט מיר מײַן בלוט, נעמטיצו, אוי, מײַן לעצטע טרער!

װאָס טויג מיר מײַן לעבן? איך וויל עס שוין ניט:

אַז כ'האָב מײַנע פֿליגל ניט מער...

עס זינגט זיך ניט

אוי, ענטפֿערט מיר, איך בעט אײַך זייער, װאָס האָב איך מיך אַזױ צעזונגען?

דאָס לעבן קומט-אָן אַזױ שװער,

דאָס האַרץ ווערט אָקערשט ניט צעשפּרונגען.

אי דאָ, אי דאָרטן טריפֿט זיך בלוט.,

אוי, ווערט פֿאַרשטומט, איר, פריילעכע לידער! דאָס לעבן איז פֿאַרביטערט, ברידער,

עס זינגט זיך ניט, ‏ עס זינגט זיך ניט,

10 מאַרק װאַרשאַווסקי

53 4-260ט:;- 26) 201 --- 4 הס6ומ} ה16 ססם

9 +6אהפ 201--- 2 הס }זט תס.. 10

זא אאז (=-יפ. טונמ שש גושומה קו אוהה האפ 7 אוה קששווממא וכ וו ר הע קר ור -

0

ה486- תע+ע2+ -- 26} 21 5.461506- 0 6614 8462

3264} . 6

{)6ש+}

66 ---. שוג

91

8486 -=- }6

ה+.-- 61ה-- 6 ק +סה

61 ..86

1 --- 68/טה 5

{61ש:+)

6ח---- 3,861

4016 ה6}

סה

6 --. 6!}} -- פומ1-.ת46}

ה1|ג+;

2411608610 0

שרה און רבֿקה

112

מאַרק װאַרשאַװוסקי

חט}

שסת6-- 61ש

1:

} 2

}8 }

5

11וז

= 61 542 44000 ע וא

ם

ט}

6 חס -- ! 6ש

00

16

יידישע פֿאָלקסלידער

113

6

1144 מאַרק װאַרשאַװסק"

אַז איך בין געקומען קיין ראַכמעסטריוקעי האָב איך דאָרט צוויי שיינע שװעסטערס געזען

איינע האָט געהייסן שׂרה, די אַנדערע רבֿקה,

צוויי שיינע כּלות זנינען דאָס געװעױי

יעדע פֿון זי האָט געהאַט אַן אַנדער מעלה,

דאָ האָט זיך פֿאַרדרײט מיר דער קאָפּ אױפֿן אָרט;

וועלכע פֿון זיי זאָל איך מיר נעמען פֿאַר אַ כּלה, ּ וועלכער פֿון ביידע זאָל איך געבן דאָס װאָרט? ק וק

אין שׂרהלעס אויגן קען מען גלײַך נישט קוקן

װי די זון אין תּמוז אַזוױי שײַנען זיײ

זיי שמייכלען, זיי לאַכן, זיי ריידן, זיי קוויקן '

דאָס האַרץ, אַז זי טוט אַ קוק נאָר מיט זיי,

אָבערו רפֿקהס אויגן ברענען וי פֿײַער,

שװאַרץ װי די קוילן, װאָס טיף אין דער ערד:

אַז זי הייבט זיי אויף, װוערט דאָס לעבן טײַער, 1 בר אַז זי לאָזט זיי אַראָפּ -- האָט דאָס לעבן קיין ווערט..

יידישע פאָלקסלידער 115

אַזעלכע װוי שרה געפֿינט איר ניט אין די ביכלעך,

גאָלדענע הענט האָט זי -- איר זאָלט נאָר זען.

זי האָט אויסגעהעפט פֿאַר זיך אַ פּאָר גאָלדענע שיכלעך,

;אין זיי", זאָגט זי, ,על איך צו דער חופּה גייף.

רבֿקה האָט אין איין פֿרײַטיק אױפֿגענײט אַ קליידל,

און שבת האָט זי עס אָנגעטאָן צוליב מיר אין דער פֿר. גליקלעך וועט זײַן דער, ווער ס'וועט נעמען אָט-דאָס מיידל 1 יד ווער פֿאַרַמאָגט איר שיינקייט? קוקט אײַך נאָר צו!

איך האָב אַ מאָל אַ סוד אין אויער איינגערוימט שרהן --

האָט זי זיך צעוויינט וי אַ פּיצעלע קינד.

.אַקעגן װאָס", פֿרעגט זי מיך, , ביסט דו געקומען צו פֿאָרן,

צו װאָס האָט דיך געבראַכט אַהערצו דער וינט?"

אַז עס האָט זיך אין מיר צעשפּילט די ווילדע קליפּה,

האָב איך רבֿקהן אײַנגערוימט דעם אייגענעם סוד.

,נאַר! דו װילסט אַ קוש? -- שטעל פֿריִער אַ חופּה! וּ 6 איך בין דיר ניט האָפּקע, דו ביסט ניט פֿעדאָט!"

כ'האָב געקלערט און געטראַכט, און געגעבן מיר עצות,

ביז איך האָב אַװעקגעלײיגט די בושה אויף אַ זײַט;

אָט אַ פּנים מע מוז נעמען די פֿיס אויף די פּלײצעס,

אַזױ האָב איך געלערנט אין דער גמרא אַ פּשט.

פֿון דענסטמאָל אָן האָב איך מער ניט געקליבן,

נאָר שׂרהן און רבקהן געדענק איך גאַנץ גוט..

אוי, איך בין אַן אַלטער בחור געבליבן...

אויב איך האָב חרטה, פֿרעג מיך שוין ניט! י אק

ז'/26 12 29

םסוז 2081

6 -- 3

06+ =

ט)- 9 סאש

1 שז

6. 24ת

86-- טםס

ו

:

6}

אש

---- 216 פ

886 -- 14 ---

םֹ

םמט 5386!8 4008 +15טם 44

0 = 16

--.ת! - 6

ח5.. סה6 06

}15ס

ט סם

כּלה

יניו, ווייןיזשע, וויין!

צום באַ

דעקנסט דעד נ

לה

מאַרק װאַרשאַװסקי

116

יידישע פאָלקסלידער 117

8 44 :403 {2} }81 9ו61שט מ16 }40 ---. ם 51161

8 ט4 40244156 !2 זוֹ 6613 168 8046 ..--. ת{6ש

-ם61ט 9386 6618 טוֹת- 16 --- ג 4 - תטס} = 16}}

דו ביסט דעם חתן געפֿעלן,

װאָרום דו ביסט דאָך שיין און פֿײַן --

באַלד װעט מען די חופּה שטעלן

באַלד װעט די חופּה זײַן

אַ נײַע וועלט װועסטו דערזען,

עפּעס זאָגט מען, זי איז זייער שיין..

נאָר איך ווייס ניט, צי דאַרפפט דו זיך פֿרײעןי ּ 2 סאל כּלה'ניו, וויין-זשע, ויין!

מען האָט דיך אין צרות דערצויגן, געמוטשעט זיך אָן אַ שיער, געקוקט אין דײַנע אויגן, געציטערט איבער דיר.

118 מאַרק װאַרשאַװסקי

דו פֿילסט עס, מײַן קינד, מןיהסתּמא: דײַן האַרץ איז כשך, דריין, פֿאַרגעסיזשע ניט טאַטע-מאַמע, א ׂ 2 מאָל כּלהניו, וויין'זשע, ויין!

דו װעסט מּמיד דערמאַנען, װאָס דו האָסט קינדװײַז געפֿילט;

אָטידאָ ביסט דו געשטאַנען

אָט דאָרטן האָסט דו זיך געשפּילט.

די יונגע יאָרן פֿאַרשװעבן.

זיי ‏ קומען צוריק ניט צו גיין..

אַזױ פֿאַרגײט אונדזער לעבן.. 1 = כּלהניו, וויין'זשע, ויין! :

אַז דאָס גליק װעט דיר שײַנען און לײַכטן, פֿאַרגעס ניט דעם אָרעמאַן,

דער מענטש מוז תּמיד טראַכטן, װאָס װעט מיט אים מאָרגן זײַן.

אוי, יעדער מענטש איז אָרעם,

וי רײַך ער װאָלט נישט געווען -- אַזױ זאָגן אונדזערע ספֿרים..

כּלהגיו, װיין-זשע, ויין! 2 מאָל

אַז דײַן מאַן וועט טרערן פֿאַרגיסן, פֿאַרביטערט ועט זײַן דאָס האַרץ, זאָלסטו אים זײַן לעבן פֿאַרזיסן, פֿאַרגרינגערן זײַן שמאַרץ, דײַנע קינדערלעך זאָלסט דו געבן אונדזער אומגליק צו פֿאַרשטײן, אַז וויינען הייסט בײַ אונדז לעבן.. 1

פּ ללך" ללל?ּ : מאָל כּלהניו, וויין'זשע, ויין!

יידישע. פאָלקסלידער 119

דעם חתן פֿירט צו דער פלה,

באַשיט אים מיט בלומען גיך,

אָט װעלן מיל בעטן אַלע,

ער זאָל דיר זײַן מצליח.

װוּ דו וועסט זיך ווענדן און קערן,

זאָל גאָט פֿאַר דיר תּמיד שטיין;

ער זאָל דײַנע טרערן דערהערן--- ּ = כּלהניו, װײַןיזשע, ויין! '

ב, ו 2 54 0 (6 יט 54 8 = 2 = 8 ט" | ס ב. שי 6 שֵ = = = ס ( יו 8 6 5 8 שי" (פי סי | ן : : 4 . : ע 8 יו 8 2 ם 2 וׂ ס ש 46 5 4 יע 7 : : 8 4 = 5 0 9 | 6 ב. 680 : . 3 42 ' ש 8 צי | : 5 סֹ 5 -: ס 8 = א ם' א נש 0 =. 8 5 8 8 5 2 4 ( 2 : | 8 2 : 4 יס 6 6 3 9 יל 5 3.

די ראָד (פלהס וצה)

10

מאַרק װאַרשאַװסקי

יידישע פאָלקסלידער 121

שלאָגט, קלעזמער, אין די טאַצן! ווער װעט אַצינד מיך שאַצן!

אוי, אוי, גאָט איז גרויס !

ער האָט דאָך געבענטשט מײַן הויז -- די מיזינקע גיב איך אויס,

די מיזינקע אויסגעגעבן!

די מיזינקע אויסגעגעבן!

שטאַרקער!, פֿרײלעך !

דו די מלפּה, איך דער מלך!

אוי, אוי, איך אַליין

האָב מיט מײַנע אויגן געזען,

װוי גאָט האָט מיר מצליח געװוען -- די מיזינקע אויסגעגעבן! 2 מאָל

שטאַרקער ! בעסער!

די ראָד, די ראָד מאַכט גרעסער! גרויס האָט מיך גאָט געמאַכט, גליק האָט ער מיר געבראַכט, הוליעט, קינדער, אַ גאַנצע נאַכט -- די מיזינקע אויסגעגעבן! 2 מאָל

122

מאַרק װאַרשאַװסקײ

דער טרניער פֿעטער יאָסי

און די גוטע מומע סאָסי

האָבן מיר צום חתן-מאָל

טײַערע װײַנעז אָן אַ צאָל

מיר געשיקט פֿון ארץיישראל -- די מיזינקע אויסגעגעבן! ‏ 2 מאָל

מאָטל! שמעון!

די אָרעמע לײַט זיינען געקומען, שטעלט זיי דעם שענסטן טיש,

טײַערע װײַנען, טײערע פֿיש!

אוי, וויי, טאָכטער, גיב מיר אַ קוש -- די מיזינקע אויסגעגעבן! 2 מאָל

אייזיק! מזיק! די באָבע גייט אַ קאָזיק *

קיין עין-הרע, זעט נאָר, זעט,

וי זי טופּעט, און וי זי גיט!

אוי, אַ שמחה, אוי, אַ פֿרײד -- די מיזינקע אויסגעגעבן! 2 מאָל

איציק! שפּיציק ! װאָס שװײַגסט דו מיט דעם שמיציקי אויף די קלעזמער טו אַ געשריי:

צי שפּילן זיי, צי שלאָפֿן זיין

רײַסט די סטרונעס אַלע אויף צוויי -- די מיזינקע אויסגעגעבן! 2 מאָל

* קאָזאַק, ,קאַזאַטשאָק", קאָזאַקן-טאַנץ.

|ב

וב

4

5הח: --- סהת=

66 {3אג----- { ׂ 3 }5021

361

ם טש

801 3

12 ה5-- ס8ם6

1 53284436 }סת

51

8סו... 6}}

2168 {ומ -. ס}

0641

1ם

ם16----. 86

8ז81ם... 0 }.... טמ!ס?.. פגת

- אַ פֿרײלעכס (חתנס

צד)

יידישע פאָלקסלידער

123

124 מאַרק װאַרשאַװוסקי

די מחותנים גייען, קינדער, לאָמיר זיך פרייען -- שאַט נאָר, שאַט! דער חתן איז גאָר אַ װוּנדער -- שפּילט אַ װיװאַט דעם חתנס צד!

אָט גייט דער פֿעטער.

קנה מיט דער מומע חנה --

שאַט נאָר, שאַט! דאָס איז די בעסטע מתּנה, שפּילט אַ װיװאַט דעם חמנס צד!

דעם חתנס שװועסטער פֿרײידל נעמט זיך אַרײַן אין רעדל -- שאַט נאָר, שאַט! זי דרייט זיך וי אַ דריידל -- שפּילט אַ װיװאַט דעם חתנס צד!

יידישע פאָלקסלידער 125

רבּי אלי דעם חתנס פֿעטער דאָס בײַכל גלעט ער -- שאַט נאָר, שאַט! ער איז פֿעטער פֿון אַלע פֿעטערס -- שפּילט אַ װיװואַט דעם חתנס צד!

אָט גייט דער מחותּן מינדיק,

מיט װאָס האָבן מיר פֿאַרזינדיקט -- שאַט נאָר, שאַט!

ער בלאָזט זיך וי אַן אינדיק --

שפּילט אַ װיװאַט דעם חתנס צד!

נעמט ביי די הענט אײַך אַלע, דער חתן מיט דער פלה -- שאַט נאָר, שאַט! גאָט זאָל זיי זײַן ממלא -- דעם חתנס אין דער כּלהס צד!

16 מאַרק װאַרשאַװסקי

די באַבע גייט אַ טאַנץ

= יט

כ'גיי און טראַכט אָט-די נאַכט -- גאָט. װי האָסט דו מיך דערהױבן! אָט אַזױ, אָט אַזױ, װיל איך, זיסער גאָט, דיך לויבן! אַז די ברכה קומט פֿון אויבן, האָסט דו שוין מײַן האַרץ דערהויבן... און מיט פֿרײדפֿולן געזאַנג בוק איך מיך צו דיר מיט דאַנק, אַז די ברכה קומט פֿון אויבן, האָסט דו שוין מײַן האַרץ דערהויבן... אַז מען רופֿט דיך -- װואַרטסטו ניט לאַנג, אַ טאַנץ! אַ טאַנץ! דער באַבען קומט אַ טאַנץ!

אוי, קינדער מײַנע, איך האָב צו גאָט קיין טענה, אויף אַלע אײַערע וועגן --

זאָל גאָט אייך גיין אַקעגן !

אַז די ברכה קומט פֿון אויבן, האָסטו שוין מײַן האַרץ דערהויבן.

5 2 =

איך בין שוין אויך געווען יונג און שיין -- אוי, איר מעגט מיר אַלע גלייבן!

יידישע פּאָלקסלידער 127

אָט אַזױ,

אָט אַזױ, פֿלעג איך זינגען, טאַנצן, שװועבן אוי, איך קען אײַךְ זאָגן, כ'לעבן, אַז אַ טאַנץ איז אונדזער לעבן, אַז מען טאַנצט זיך גוט אָן. מוז מען ענדיקן דעם קאָןי אוי, איך קאָן אײַך זאָגן, כ'לעבן, אַז אַ טאַנץ איז אונדזער לעבן. װואָסיזשע הייבט דאָס האַרץ צו וויינען איצטער אָן!!

אַ טאַנץ! אַ טאַנץ!

דער באַבען קומט אַ טאַנץ!

אוי, קינדער מײַנע,

איך האָב צו גאָט קיין טענה,

אויף אַלע אײַערע וועגן

זאָל ער אײַך גיין אַקעגן!

אוי, איך קאָן אײַך זאָגן, כ'לעבן,

אַז אַ טאַנץ איז אונדזער לעבן --

גאָט! דו איינער וױיסט מײַן האַרץ, מײַן האַרץ!

=

כאָטש כ'בין באַלד

אָכציק אָלט,

נאָר ס'גייט נישט אין די יאָרן! כאָטש ניט יונג,

מוזסטו גרינג

אויף דעם ים אין לעבן פֿאָרן! לאָזן כּװאַליעס איבערן גאָרן -- קוק ניט אויף די אַלטע יאָרן! --

128 מאַרק װאַרשאַװוסקי

דו מוזסט שווימען, דו מוזסט פֿאָרן נענטער אַלץ צו גאָט אַרױף, און אַזױ ביז אין דײַן סוף, לאָזן כװאַליעס איבערן גאָרן -- קוק ניט אויף די אַלטע יאָרן... גלייב אין גאָט און נאָר אויף אים פֿאַרהאָף! אַ טאַנץ! אַ טאַנץ! דער באַבען קומט אַ טאַנץ!

אוי. קינוער -- =+ =+

יידישע פאָלקסלידער 129

דער זיידע מיט דער באַבע

10

261 22 10 214)-64} תז- סײ-6ק 246}- טאג 6ת3גם

טג 2160 }2864 ---}61-661---6 8 ה216 חט סה

או2}-- 26

ס'איז הײַנט אַקוראַט געװאָרן פֿופֿציק יאָר,

אַז זיי לעבן אינאיינעם, דאָס אַלטע פּאָר;

זיי האָבן זיך געעלטערט -- קוקט אײַך צו! -- אַכציק ער און זיבעציק זי.

{ מאַרק װאַרשאַװסקי

כאָטש דער זיידע מיט דער באַבע זיינען קורץ און קליין, גאָר דער זיידע מיט דער באַבע זיינען מלא חן:

ער מיטן שפּיצעכדיקן בערדעלע, מיטן גוידערל זי -- אַכציק ער און זיבעציק זי.

גאָט האָט זיי מיט עושר און כּבֿוד באַגליקט,

אין לעבן האָבן זיי זיך קיין מאָל ניט געקריגט ; נאָר ,נאָטעלע", נאָר ,באַבעלע* רופֿן זיי זיך צו -- אַכציק ער און זיבעציק זי.

זיי זײַנען הײַנט געגאַנגען ביידע אין שול און האָבן דאָרט טאַקע געדאַוונט פֿיל} גאָט האָט זיי געהאָלפֿן -- ברוך הוא! -- אַכציק ער און זיבעציק זי.

פֿון דער שול זײַנען זיי אַהיים געגאַנגען גלײַך,

- אױפֿן טיש איז שוין געשטאַנען לעקעך אַ סך,

און די אייניקלעך האָבן געװאַרט שוין פֿון אין דער פֿרי -- אַכציק ער און זיבעציק זי

דער זיידע האָט זיך געװאַשן פֿון דער זילבערנער טאַץ, אױפֿגעגאָסן האָט דאָס אייניקל, איך זאָג אטך, אַ שאַץ, יענטעלע, די שװאַרץ:חנעװודיקע, אָטיאָידי --

אַכציק ער און זיבעציק זיי

דער עולם האָט זיך, קיין עין'הרע, געזעצט צום טיש, און אַז מע האָט אױפֿגעגעבן די פֿײַערדיקע פֿיש,

האָט אַ דרשה געזאָגט ר' הערשעלע-צבֿי --

אָכציק ער און זיבעציק זי

װי דער זיידֶע איז געווען תּמיד אַ פֿרומער ייֵד, ייִדן טאָן גוטס איז ער קיין מאָל ניט מיד, דערפֿאַר העלפֿט אים גאָט, אי שפּעט, אי פֿרי -- אַכציק ער און זיבעציק זי

יידישע פאָלקסלידער 111

און װי די באַבע איז געווען אַ װײַבעלע מלא חן, דאָס צירונג פּאַסט אִיר נאָך איצטער, זאָגט אַלײן! די באַבע האָט געטאָן אַ שמייכל דערצו = אַכציק ער און זיבעציק זי

דער עולם האָט גענומען צו ביסלעך װײַן

און דעם זיידן מיט דער באַבען אין ראָד אַרײַן, | די אײַניקלעך האָבן געפּליעסקעט צו -- אַכציק ער און זיבעציק זיי

מע האָט געזען, דער עולם זאָל זיך ניט פֿרי צעגיין, דער פֿעטער לייבוש האָט זיך געלאָזט אַ קאָזאַק אַליין, די מומע סאָסי איז געגאַנגען אַקעגן אויף איין שי -

אַכציק ער און זיבעציק זי,

אַזױ האָבן זיי געהוליעט ביז האַלבער נאַכט. ,באַבעלע --- זאָגט דער זיידע -- אַ גוטע נאַכט! שלאָף מיר געזונט און דעק זיך גוט צו! -- אַכציק ער און זיבעציק זי.

דער זיידע איז געוועזן שױַן זייער אַלט,

איז ער אַנטשלאָפֿן געװאָרן באַלד:..

די באַבע האָט ניט געקאָנט מאַכן די אויגן צו -- אַכציק ער און זיבעציק זי.

זי האָט זיך דערמאָנט, אָטידאָ, ליגנדיק אין בעט, וי מע האָט איר נאָטען פֿאַר אַ חתן גערעדט,

! אַ מופֿלג איז ער געווען און שיין דערצו -= . אַכציק ער און זיבעציק זי

די באַבע האָט אָנגעהויבן צו דרימלען מיטאַמאָל, איר חלום װעל איך אײַך דערציילן אַן אַנדערש מאָל.. לאָמיר זיי ביידע שוין לאָזן צו רו --

| אַכציק ער און זיבעציק זי.

132 מאַרק װאַרשאַווסקי דער װינטער

10,ססען

. הא +ות! 8616 ---} 0

2 6864ס-- 4801 -- תוגא +6}-.. חט

א = { " אה הההאאאחאם, מאטה,. אאהאשאאם ההא . / { = 2 ,טל ;אט |

= }16.-.ת/6ט 46 12 הוסמת.- טא 86 סז

אוי, העלפֿט מיר, קינדער, אונטער -- קיין כּוחות איז ניטאָ.

געקומען איז דער ווינטער,

דער ווינטער איז שוין דאָ!

יידישע פאָלקסלידער 11

ער פֿרעגט קיינעם קיין דעות,

ער קומט װי צו זיך אַהיים,

מיט דער װײַסער באָרד און פּאות, מיט דער װײַסער, גרויסער ברעם.

דורך טאָל און וועלדער יאָגט ער, געהויקערט צו דער ערדן;

מיט זיך אַ בעזעם טראָגט ער און קערט, און קערט, און קערט!

מיט שניי געבעט די פֿעלדער, פֿאַרפֿרױרן שטייט דער װאַלד,

די פֿעלדער און די וועלדער -- זיי ברומען: קאַלט! ס'איז קאַלט!

אין בעט ליגט קראַנק מײַן שיינדל, מיט איר דאָס קליינע קינד,

נישטאָ אין שטוב קיין שפּענדל, אין פֿענצטער װיינט דער װינט..,

ער שװײַגט, דער אַלטער זיידע, ער מאַכט זיך ניט פֿון דעם,

ער לאַכט אין די פֿױסטן ביידע און שאָקלט מיט דער ברעם...

ער וויל קיינעם ניט שוינען

כאָטש שרײַ, כאָטש ויין אָן שיער... װוּ צער און עלנט ווינען,

דאָרט קלאַפּט ער אין דער. טיר.

אוי, העלפט מיר, קינדער, אונטער -- קיין כּוחות איז ניטאָ.

געקומען איז דער ווינטער,

דער ווינטער איז שוין דאַָ!

134 מאַרק װאַרשאַװוסקי

שׂמחֹת תּורה ‏

518 --60023 101--16 016 6464 24424=42646 14

6. }5600 6)-- צטס 01 12 6} --. וסד

.4206 2046 4066 16-06 1} 6442 1

1 -- עו -. טס +. ת/84 1668 161)

יידישע. פאָלקסלידער 125

4 ... 2 }0 7 מו8}. 1668 .= 61)}

8סג 41 8ט} 2160 ה)-- וה+ ה166- 606

68 4 ח ס ---- /166 = 1 ט} )

קינדער, מיר האָבן שמחת-תּורה, שׂמחת-תּורה אויף דער גאַנצער וועלט. תּורה איז די בעסטע סחורה -- אַזױ האָט דער רבי מיט אונדז געקנעלט.

אוי, וויי, אוי-אוי-אוי !

פֿרײלעך, קינדער, אָט אַזױי! רענדלעך שיטן זיך פֿון די זעק, פֿרײלעך -- אָן אַן עק! :

כּאָטש איך בין מיר אַן אָרעם ייַדל און עס דאַרט מיר גוט דער מוח, שׂמחת-תּורה זינג איך אַ לידל, און מאַך אַ גוטע כּוסה אויך.

אוי, וויי +- == --

ווער סע קען ניט מיינע צרות, זאָל זי ניט קענען -- זאָג איך אײַך;

136

מאַרק װאַרשאַװסקי

נאָר טאַקע גלײַך מיט אַלע שררות בין איך שׂמחת-פתּורה רײַך. ש אוי, זיי -- -= =-

דבֿורה, גיב מיר די נײַע קאַפּאָטע, איך װעל זי אָנטאָן טאַקע אַצינד. איך װעל דיר זאָגן, אַלצדינג איז בלאָטע, אַבי מען איז, ברוך-השם, געזונט!

א הי" = = =

װוּ איז בערל און װוּ איז דװאָשעז? רוף זיי אַלע אין שטוב אַרײַן! די מומע סאָסי, דעם פֿעטער יאָשע, זאָלן זיי אַלע פֿרײלעך זײַן!

אוי, וויי = == ==

שמחת-תורה --- פֿון גאָט אַ מתּנה --

זאָל אונדז תמיד הייליק זײַן!

אַפֿילו די שטערן מיט דער לבֿנה

זײַנען געגאַנגען טרינקען װײַן... אוי, וויי = -- -=

דבֿורה, גיס-זשע נאָך אָן אַ גלעזל

פֿון דעם יום-טובֿדיקן װײַן!

װאָס האָסט דו אַראָפּגעלאָזט דאָס נעזל!

אַ רוח אין מיינע שונאימס טאַטן אַרײַן! אוי, וויי -- == --

אוי, וויי. דבֿורה, װאָס האָסט דו מורא, כ'בין אַ ביסל פֿרײלעך, כ'קען ניט שטיין! דבֿורה לעבן, שׂמחת:תורה -= ווער איז ניט פֿרײלעך? זאָג אַלײן!

אוי, וויי = == -=

יידישע פאָלקסלידער 1171

צי עס דרייען זיך מיט מיר די גאַסן, צי עס דרייט זיך מיט מיר די שטוב *

דבֿורה, אָט האָסט דו באמת גענאָסן! -- לעבן זאָלסטו דו, דאָס לעבן איז ליב!!!

אוי, וויי דיק 2 א

קינדער, מיר האָבן שמוזת-תורה, שמחת"תּורה אויף דער גאַנצער וועלט, תּורה איז די בעסטע סחורה --

אַזױ האָט דער רבי מיט אונדז געקנעלט,

אוי, וויי, אוי-אוי-אוי ! פֿרײלעך, קינדער, אָט אַזױ! רענדלעך שיטן זיך פֿון די זעק -- פֿרײלעך אָן אַן עק!

* װו. גראַמט , שטיב* מיט . ליב".,

138

כ'ליג און טראַכט

טאָג יִוי נאַכט,

גאָט זאָל מיך דערהערן -- ביסט שוין באַלד

צװאַנציק אַלט,

צײַט אַ חתן ווערן.

אינדזער שטאָט איז אַ סאָד,

װואַקסן דען ניט בלומען? קלײַב דיר אויס

פֿון זי אַ רויז,

פי. שוליב. (בנימין

צירעלע,

מירעלע,

גאָלדענע צוויי קינדער; ניטעלפ,

ריטעלע --

כ':אָג דיר, גאָר אַ וינדער!

פעהײלע,

שׂרהלע --

גאָר צוויי שיינע טײבן! פעסעלע,

גנעסעלע ==

װאָס איז דאָ צו קלויבן?

מאַרק װאַרשאַװוסקי

באי םש

חנהלע,

ברײַנעלע --

אוי, אַ דימענט יעדע... רחלע,

ברכהלע --

הימל-שטערן ביידע!

כאַנטשעניו, שפּרינצעניו --

קענען נאָר געפֿעלן!

ריקעלע,

מיקעלע --

פֿאַרן קייסער נאָר צו שטעלן!

כ'ליג און טראַכט

טאָג װוי נאַכט :

װאָס איז דאָס מיט דיר, בנימין? ביסט שוין באַלד

צװאַנציק אַלט --

אין ביסט א בחיר נאַך, בויי (*

אונדזער שטאָט איז אַ סאָד

פין היילע, שיינע בלט.ן - קלײַב דיר אויס

פֿין זיי אַ רויז,

מיר. ציליב, בנימין!

יידישע פאָלקסלידער 139

דער שדכן משה:אהרן װאָס האָט מען דאָ די װועלט צו נאַרן און צו ריידן אַזױ פֿאַרשטעלט -- איך בין דער שדכן משה-אהרן, און ס'שמט מיט מיר די וועלט, מיך קען אי רײַך, מיך קען אי אָרעם, איר קענט מיר גלייבן אויף מײַן װאָרט, אַז איר װעט פֿאָרן קיין צפֿון אָדער דרום -- - טרעפֿט איר מיך תּמיד אויף מײַן אָרט, אין די פּערעדניעס *+ האָב איך פֿײַנט צו אַרן, ** ס'מעג בײַם גרעסטן נגיד זײַן; ,ר' משה-אהרן, ר' משה-אהרן, איך בעט אײַך, קומט אין זאַל אַרײַוװ" דאָ גיי איך מיט דעם קאַפּעליוש נאָך דער מאָדע, דאָס העלפֿט צום שידוך גאָר אַ סך -- הייבן הייב איך אָן צו ריידן פֿון דער פּאַגאָךץ *55 דערנאָך גיי איך איבער צו דער זאַך.

דאָ מוז מען וויסן װוי צו דרייען דעם שליסל, אָט-דאָס פֿאַרשטײ איך אַקוראַט,

דאָ מוז מען זײַן אַ דאָקטער אַ ביסל,

און טאַקע אַ שטיקל אַדװאָקאַט.

דאָ מוז מען וויסן אַלע סעקרעטן

און װוי דער דײַטש זאָגט: אזיַי ניכט דוס" ****! נעם איך אַרױס אַלע פּאָרטרעטן

און צעלייג מיך מיט מײַן קראָט...

נומער איינס: קוקט מיט מײַנע אויגן,

קיין מאָל ערגער זאָל ניט זײַן

ן * (רוס') קאָרידאָרן, װעסטיבלען. -- ** װאַרטן. -- *** װעטער. -- +* נאַריש! : |

140 מאַרק װאַרשאַווסקי

זי האָט זיך אונטערגעשפּאַרט מיט דעם עלנבויגן קלוימערשט? קוקט זי אין בוך אַרײַן

דאָ מעג מען אײַנשטעלן דאָס לעבן,

מען דאַרף נאָר האָבן אַ ביסל קוראַזש,

דאָ גיט מען פֿופֿציק טויזנט, כ'לעבן,

און אַ קװאַרטיר אין בעל-עטאַזש *..

װאָס זאָגט איר עפּעס אויף דעם אַנטיקל,

אין אירע אויגן איז דאָ חן אַ סך,

איך װאָלט מיר גענומען אָטידאָס שטיקל,

איך זאָל זײַן אַ בחור, שווער איך אײַך...

נאָר זי איז משוגע מסתּמא,

איך קאָן איר ניט צוטרעפֿן אַקוראַט:

איך האָב איר געגעבן אַ דאָקטער, שרײַט זי: ,מאַמע! ניין, איך וויל דווקא אַ קאַנדידאַט +יו*

האָב איך איר אַ קאַנדידאַט געפֿונען,

איך האָב אים אױיסגעקראַצט פֿון ארץ-ישׂראל -- שרײַט זי: ,מאַמע"! --- זי איז פֿון דעם זינען -- זי װויל ביידע מיטאַמאָל...

װאָס זאָל איך אײַך זאָגן, גלייבט מיר אַלע, ס'מאַכט זיך, איך װער פּשוט צעדולט ***; דאָ גיב אַ חתן, דאָרט אַ כּלה,

יענעם שיק צוריק דאָס בילד..

טאַטעני! ביז מען דערלעבט צו הערן.

אַז חתױרכּלה האָבן זיך געזען

קאָן מען גיכער משוגע װערן

און פֿאַרלירן אַלע ציין..

* (פראַנצי) װי עס פירט זיך ביי מיוחזסים (אויפן 2טן גאָרן). -- ** אַזאַ נאָמען האָט אין צאַרישן רוסלאַנד געהאַט אַן אזװאַקאַט. -- '** משוגע.

יידישע פאָלקסלידער 141

די קאָן נישט פֿאָרן -- זי האָט באַקומען דעם קאַטאַך, בײַ אים האָט זיך צעבראָכן אין וועג אַ ראָד, די וויל זיך מיט אים זען אין טעאַטער,

די אַנדערע -- אין אויסלאַנד, אין אַ באָד.. װאָס טויג אײַך דאָס פֿאָרן און דאָס ריפּען* -- װאָלט דען ניט, כ'לעבן, בעסער געווען

לאָזן זיי גיכער שטעלן אַ חופַּה

און זען װעלן זיי שוין במילא זען.

און אַז דער שידוך איז געלונגען

און איך האָב אין אים גאָר פֿאַרגעסן גאָר, הייבן זיי מיך אָן גוט צו באַזינגען

און צו פֿאַרשעלטן מײַנע יאָר..

זיי הייבן זיך אָן בײַ די קעפּ צו רײַסן

און צו פֿאַרשעלטן דאָס געביין --

לאָזן זיי זיך רײַסן, לאָזן זיי זיך בײַסן,

לאָזן זיי זיך אַרױסנעמען די ציין..

צי ווייסן זיי ניט, אַז גאָט זיצט אויבן

און פֿירט אונטן מיט זײַן גרויסער האַנט, און מיך האָט ער צו דער מדרגה דערהויבן, איך זאָל זײַן אַ שדכן אין גאַנצן לאַנד,

זײַט מיר געזונט, און טאַקע אַלע,

מיר װעלן זיך נאָך זען מן-הסתּם,

אַז איר װעט דאַרפן אַ חתן אָדער אַ כּלה, קלאַפּט צו מיר אַ טעלעגראַם;

מיר ועלן, כ'לעבן, זיך ניט נאָרן --

איך האָב די סחורה, איר דאָס געלט..

איך בין דער שדכן משה"אהרן,

און ס'שמט מיט מיר די גאַנצע וועלט..

* קראַצן, שאָבן, זוכן, אױיספּרגוון (דאָס קול, די פידל).

= + 6 שׂ =: עּ 4 : כ וָ 2 שׂ 8 + 0 : (+ 9 = ס 8 ב- סי 0 8 5 0 ם 66 5 == פיט 6 2 0 6 =י א טס ם 8 יט 6 שי = ם' = : 8 9 1 8 2 = װ = 4 סי" = ם 5 6 לֹּ : : / 8 ס =) יט 5 = כ" 8 6 5 ס 8 0 = = ש ט א = 58 0 28 ייט יס 6 8 8 = 5 ׂ יט שש 1 = ס ם. 8 || שש ס : 2 : בש

8 61ם

תג

1 /168-= 10--81ת תוסה5

12

6112

ה)-- 1גה.-- 82 2168

11

4 טע

דער פֿאָדעם

142

מאַרק װאַרשאַװוסקי

יידישע פאָלקסלידער 143

טז; -- 8ט} 4648 ---. ס}

085 ם}

די זון האָט זיך באַהאַלטן,

איר שײַן איז שוין ניטאָ.

איך ניי און ניי,

איך זע, איך זע *

די נאַכט -- זי איז שוין דאָ.

יעדער שטאָך מיט דער נאָדל

טוט מיר אַ שטאָך אין האַרצן...

קיינער ווייס נישט מײַן פּײַן און מײַנע שמאַרצן. דאָס פּנים, דאָס פּנים, װי דער טויט בלאַס; דער פֿאָדעם, דער פֿאָדעם פֿון טרערן נאַס.

דער טאַטע איז געשטאָרבן, די מאַמע אין שפּיטאָל.

איך ניי און ניי,

איך זע, איך זע

איר װוייטיק אַלע מאָל.

כ'גיי מאָרגן צו דער מאַמען

| * װו. גראַמט ,ניי* (פון נייען) מיט ,זע", וויל אין זיין דיאַלעקט װוערט אַרױסגערעדט .איך זיי", אָנשטאָט איך זע".

144

מאַרק װאַדשאַװסקי

אויף אַ גאַנצע נאַכט -- מאַמע, איך האָב דיר מײַן נשמה געבראַכט. דאָס פּנים, דאָס פַּנִים -- -- --

דוד האָט אָפּגעשיקט די תנאים -- וויי איז מײַנע יאָר ! איך ניי און גיי, איך זע, איך זע גענאַרט האָט ער מיך גאָר! ער גייט אַן צנדער מיידל. אַ כּלה, יאָ, מיט געלט... װויסט און פֿינצטער איז מײַן וועלט ! דאָס פּנים, דאָס פּנים -- -- --

בײַ דער שווערסטער אַרבעט

שטייט דודס בילד פֿאַר מיר.

איך יי און ניי,

איך זע, איך זע

גליקלעך איז ער מיט איר!.

נאָר װאָס איז זי דאָ שולדיק --

זי האָט דאָך אויך אַ האַרץ...

אפֿשר פֿילט זי דעם אייגענעם שמאַרץ! דאָס פּנים, דאָס פּנים -- -- --

דאָס ליכט אין אויסגעגאַנגען נאָר ס'גייט ניט אויס מײַן קלאָג. איך ניי און ניי,

איך זע, איך זע

ס'איז שוין געװאָרן טאָג.

יאָפּגעריסן האָט זיך דער פֿאָדעם,

וי 'מײַן האַרץ, אויף צוויי... טרערן גיסן, צרערן טראַפּען אויף זיי,

יידישע פאָלקסלידער 145

דאָס פּנים, דאָס פּנים,

וי דער טויט בלאַסן

דער פֿאָדעם, דער פֿאָדעם פֿון טרערן נאַס.

דאָ אויף דער פּריובע *

דאָ אויף דער פּריזבע בין איך געזעסן און האָב אַ פֿײיגעלע געזען,

ס'האָט זיך זײַן קערנדל געגעסן,

געזונגען, געשפּרונגען מלא חן,

אָבער איך זיץ דאָ באַװאַשן מיט טרערן,

ערטערװײַז צאַפּט זיך פֿון מיר דאָס בלוט,

גאָטעניו, זאָלסט מיין תּפֿילה דערהערן, וּ = װאָלסט מיך גענומען צו זיך די מינוט,

ווטן-סוחרים זײַנען צום טאַטן געקומען און איך האָב געהערט, װאָס זיי האָבן געשמועסט,

דו האָסט אַן אַנדער װײַב דיר גענומען

און מײַנע יאָרן פֿאַרװיסט,

דו האָסט געלאָזט מיך מיט צוויי פּיצלעך קינדער,

און דאָס דריטע איז אונטער דעם האַרץ.

זי זוכן, זי פֿרעגן יעדער באַזונדער: / 4 -- וו איז דער טאַטע --- גרויס איז דער שמאַרץ,

* דרויסנבאַנק, אויפן גאַניק אָדער ביים אַרײנגיין אין אַ דאָרפישער שסיב.

146 מאַרק װאַרשאַווסקי

איך קאָן מיר קיין אָרט דאָ אַצינד ניט געפֿינען,

אַזױ האָסט דו מטן װעלט פֿאַרשטערט;

נעם איך מיר רויטע פֿעדער שפּינען,

ווערן זיי שװאַרץ אַזױ ווי די ערד.

פֿון מײַנע טרערן, פֿון מײַנע ווייען

גייען מײַנע כּוחות צוביסלעכװײַז אויס.

װויל איך דעם קינד אַ פּאָר העמדלעך נייען, / רה קומען פֿון זיי תכריכים אַרױס...

אָבער געדענקסטו, װאָס דו פֿלעגסט מיר זאָגן,

אַז ס'האָבן מיט מיר געוויינט די װענט;

שטיינער און ליים האָסטו צוגעזאָגט טראָגן ---

הײַנט טראָגסטו זי דאָרט אויף דײַנע אייגענע הענט.

אָבער דו מיינסט,אַז איך בין שטאַרקער פֿון אײַזן

און אָן דיר איז מיר דאָס לעבן ליב?

צוגעזאָגט האָסטו אַ װעלט מיר צו װײַזן ּ

און האָסטימיר אָנגעוויזן אַ גרוב. * 2 0

דאָ אויף דער פּריזבע בין איך געזעסן

און איך האָב אַ פֿײיגעלע געזען --

ס'האָט זיך זײַן קערנדל געגעסן,

געזונגען, געשפּרונגען מלא חן.

אָבער איך זיץ דאָ באַװאַשן מיט טרערן,

עמערװײַז צאַפּט זיך פֿון מיר דאָס בלוט,

גאָטעניו, זאָלסט מײַן תּפֿילה דערהערן --- וּ 2 װואָלסט מיך גענומען צו זיך די מינוט,

** װ. גואַמט ,ליב" מיט , גריב".

װאָס מער ס'בלומיקט הײַן הארץ---

1487 מאַרק װאַרשאַװסקי

2 60 /266) תם} 2 2085 טּ

אוהה ...6 .א יי אי יי א וי 0 ע 28 ווו טע / הוואת 7 האמהא לה ר 0

{1ת

שש 4. ט}ס הוגות בי

יידישע פאָלקסלידער 149

.; רקס?קשפנהנהקהותה האנפהעננקנירקאומאט = אוהפשווטן כ. מט /? ר 0

8 5 80

3 00 1 -.- 6 סה 4 12 ה6)-- {+4ש2;)

דו זאָגסט, אַז אין צווייען איז גרינגער צו קלאָגן, צו וויינען אין צווייען ווערט גרינגער דער שמאַרץ - אויז יניטע, מײַן ברודער, װי קענסטו דאָס זאָגן 1

150 מאַרק װאַרשאַװסקי

אין צווייען איז שווערער דאָס אומגליק צו טראָגן, אַזעלכע טרערן פֿאַרקלעמען דאָס האַרץ

איינס קען איך דיר זאָגן, איינס קען איך דיר שװוערן} מײַן האַרץ האָב איך אויסגעויינט לאַנג שטילערהייט, ווען קיינער פֿון אײַך פֿלעג ניט זען מײַנע טרערן ווען גאָט נאָר אַליין פֿלעג אין שטילן מיך הערן פֿלעגט גרינגער מיר ווערן מײַן צער, מײַן לייד,

מײַט אײן בליק.)

מיט איין בליק איז מײַן גליק מיט דיר אַװעקגעפֿלױגן...

װוי איך שטיי און זוּ איך גיי, שטייסט דו פֿאַר מײַנע אויגן;

אי דאָ, אי דאָרט, אויף יעדן אָרט, דערמאָן איך דיך, מײַן לעבן -- װאָס װאָלט איך ניט געגעבן,

איך זאָל טון אויף דיר אַ קוק!

אומעטום בלאָנדזשע איך אַרום

און זע בלומען. שיינע,

נאָר דו, נאָר דו, קוק איך מיך צו, ביסט געווען די איינע,

װאָס כ'האָב אַמאָל, אויף בערג און טאָל, געזען אויף מײַן לעבן --

אוי, װאָס װאָלט איך ניט געגעבן,

איך זאָל טון אויף דיר אַ קוק }

יידישע פאָלקסלידער 151 נאָך איר

ניט אַזױ דער טאָג, דער שיינער, האָט מיך צוגעצויגן וי דײַן פנים, דימענט ריינער, דײַנע זיסע אויגן. ניט אַזױ די זיסע בשׂמים פֿון די גרינע וועלדער, וי דײַן שיינקייט אונטער בלומען אויף די װײַטע פֿעלדער. ניט אַזױ די טרויעריטענער פֿון די הימלישטערן, וי דײַן ליד װאָס האָט פֿון שטיינער אויסגעריסן טרערן. ס'לעצטע מאָל האָסט דו געזונגען -- װאָלט איך דעמאָלט וויסן! האָסט דאָס האַרץ מיר דורכגעדרונגען און עס אויסגעריסן... איז דאָס אומגליק פֿאָרט געקומען, מיך צו דר'ערד געבויגן, און אויף אייביק צוגענומען מײַנע זיסע אויגן!... דו האָסט מיר געזונגען לידער, כ'וועל זיי שוין ניט הערן, פֿון דעם לײַד, פֿין דײַנע ברידער און פֿון זייערע טרערן. װאָסיזשע שײַנט דער טאָג, דער שיינער, און די הימל-שטערן? אַז. איך בין געבליבן איינער, איך מיט מײַנע טױערן...

152 מאַרק װאַרשאַוסקי

דער שטײן

אין אַ סטעפּ, װוּ ווינט און קעלטן יאָגן מיט געוויין,

איז געלעגן, װײַט פֿון וועלטן, עלנט, וויסט, אַ שטיין.

עלנט איז ער דאָרט געלעגן צו דעם אומגליק גרייט... מיט אַ טרויעריקן ניגון האָט דער ווינט געווייט.

ניט געװוסט האָט ער פֿון פֿרײדן אויף דער וויסטער ערד,

קיינער האָט פֿון זײַנע ליידן אויף דער וועלט געהערט.

נאָר דער הימל מיט די שטערן מיט אַ שטיל געוויין,

האָבן דאָס מיט הייסע טרערן תּמיד צוגעזען.

און אַז סיפֿלעגט שטאַרק פֿינצטער װערן און אַ װינט פֿלעגס ווייען,

פלעגן טרערְוי פֿון די שטערן

פֿאַלן אויף דעם שטיין.

יאָרן, טעג זײַנען פֿאַרגאַנגען, טרערן מער און מער --

און דער שטיין איז זיך צעגאַנגען אין אַ שטילער טרער...

יידישע פאָלקסלידער 153

גיב די האַנט, איך וויל דיר זינגען ס'איז דאָס לעצטע מאָל...

זאָל דאָס ליד אין האַרץ דורכדרינגען -- וויינען בערג און טאָל.

טרערן ליגן אין די לידער,

אױפֿן האַרץ אַ שטיין...

אוי, איר װעלטן! אוי, איר, ברידער! הערט איר מײַן געוויין?

אויף איר קבֿר

פֿון דעם ים, דעם װײַטן, דאָרט, אויף דעם בית-עולם, האָט מיך לײַד געטראָגן, אויף דעם פֿעלד, דעם אַלטן, כ'בין צו דיר געקומען - = האָט מען דיך געטראָגן, דיין קבֿר צו באַקלאָגן, האָט מען דיך באַהאַלטן. אוי, כ'בין אַלט, צעבראָכן, דאָרט אַרוױיף, קיין דרום, מיד איז יעדער אבֿר, וויל איך מיך דערמאָנען, פֿינצטער איז מיר, דינה, צווישן אַלטע קבֿרים

װי בײַ דיר אין קבֿר! איז דײַן שטיין געשטאַנען...

154 מאַרק װאַרשאַווסקי

װאָס מער ס'בלוטיקט מײַן האֵויץ

װאָס מער ס'בלוטיקט מײַן האַרץ, װאָס מער כ'פֿיל אין אים קעלט, װאָס מער טיפֿער מײַן שמאַרץ - איז מיר װײַטער די װעלט.,.

װאָס מער ס'בלוטיקט מײַן האַרץ, װאָס מער ליידן עס האָט,

װאָס מער טיפֿער מײַן האַרץ -- איז מיר נענטער אַלץ גאָט!

וד האמ :20 צצַן הו

| |

מאַרק װאַרשאַװוסקי

שװאַרצע װאָלקנס זע איך ציִען

שװאַרצע װאָלקנס זע איך ציִען גאָט ווייס װוּהין זיי גייען... אפֿשר גייען זיי קיין ציון, דאָרט די מאַמע צו זען...

זי צו זען און צוֹ זאָגן

פון דעם האַרץ אַרױס,

וי מיר וויינען און װוי מיר קלאָגן און װי דאָס חיות גייט-אויס.

אײַנגעהילט אין אַ דעקטוך אַ שװערן זיצט די מאַמע אויף דער ערד --

דאָ זיצט זי שבֿעה און גיסט הייסע טרערן גאָט האָט אַוודאי געהערט.

דעק-אָפּ דײַן דעקטוך, טײַערע מאַמע, לאָז אונדז דיך צו זען, אַז דו וויינסט אַזױ ביטער -- מן הסתמא איז אַן אומגליק געשען.

= != ױ מאָל 84

וי זאָל איך ניט ווייגען,. װי זאָל איך ניט קלאָגן

און זיצן דאָ אויף דעם אָרט -- אַז מ'האָט געהרגעט, געקוילעט, געשלאָגן מײַנע קינדער דאָרט!

64

יידישע פאָלקסלידעך 157 דער ייַד אין וועג

(טרילאָגיע) דער חלום

דאָרטן, אונטער דעם בוים, שלאָפט זיך רויַק דער ייָד,

אוי, זײַן פּנים איז שװאַרץ, יעדער אבֿר איז מיד;

יעדער אבֿר איז מיד און צעבלוטיקט די פֿיס..,

נאָר ער שלאָפֿט אַזױ שטאַרק, נאָר ער שלאָפֿט אַזױ זיס..,

ער איז איצטער אין וועג, אי בײַטאָג, אי בײַנאַכט,

ער איז איצטער אין וועג, אי פֿאַרשטױבט, אי פֿאַרשמאַכט,

יעדער אבֿר איז מיד און צעבלוטיקט די פֿיס,

נאָר ער שלאָפֿט אַזױ שטאַרק, נאָר ער שלאָפֿט אַזױ זיס, ניטע, װעקט אים ניט אויף -- װוויל דעם אָרעמען ייִדן! גייט פֿאַרב, גייט אַװעק! לאָזט אים רוען צופֿרידן! אין שלאָף פֿילט ניט דער מענטש אַזױ ביטער דעם שמאַרץן אין שלאָף רוט די נשמה, דאָס פֿאַרביטערטע האַרץ,

און עס חלומט זיך אים: גרינע וועלדער אין טאָל,

בלומען בליִען אויף זיי אָן אַן עק, אָן אַ צאָל,

און װאָס טיפֿער ער גייט, אי װאַלד-אױס, אי װאַלד-אײַן.

שײַנט די זון אויף אים מער מיט איר פּראַכט, מיט איר שײַן

ער דערמאָנט זיך אַצינד אין אַמאָליקער צײַט,

װיפֿל לײַד, װיפֿל צער ער האָט, נעבעך, געהאַט...

ער דערמאָנט זיך אַצינד -- אוי, די צײַט איז ניט װײַט --

ס'איז פֿאַרשװוּנדן די צײַט און פֿאַרװײט װי דער רויך...

און די זון, און די זון שײַנט, און שפּיגלט זיך הויך. ניטע, װועקט אים ניט אויף -- װויל דעם אָרעמען ייִדן! גייט פֿאַרבני, גייט אַװעק! לאָזט אים שלאָפֿן צופרידן ! אין שלאָף פֿילט ניט דער מענטש אַזױ ביטער דעם שמאַרץן

אין שלאָף רוט די נשמה, דאָס בלוטיקע האַרץ.

158 מאַרק װאַרשאַװסקי

דאָרטן, אונטער דעם בוים, שלאָפֿט זיך רויִק דער ייָד,

אוי, דאָס פּנים איז שװאַרץ, יעדער אבֿר איז מידן

יעדער אבֿר אִיז מיד, און צעבלוטיקט די פֿיס...

גאָר ער שלאָפֿט אַזױ שטאַרק, גאָר ער שלאָפֿט אַזױ זיס !

ער איז איצטער אין ועג -- אי בײַטאָג, אי בײַנאַכט --

עֶר איז איצטער אין וועג -- אי פֿאַרשטױבט, אי פֿאַרשמאַכט.

יעדער אבֿר איז מיד און צעבלוטיקט די פֿיס.

נאָר ער שלאָפֿט אַזױ שטאַרק, נאָר ער שלאָפֿט אַזױ זיס! ניטע, װעקט אים ניט אויף -- װויל דעם אָרעמען ייַדן! גייט פֿאַרבײַ, גייט אַװעק! לאָזט אים רוען צופֿרידן! אין שלאָף פֿילט ניט דער מענטש אַזױ ביטער דעם שמאַרץן אין שלאָף רוט די נשמה, דאָס פֿאַרביטערטע האַרץ.

און סע חלומט זיך אים גאָר אַ נײַע מין וועלט,

אַזױ גרויס װי די וועלט, זעט ער, ציט זיך אַ פֿעלד; ייַדן שנײַדן און זאַמלען און בינדן דאָס ברויט.

די זון .-זעצט זיך. דער הימל איז פֿײַערדיק רויט.

און זיי רופֿן צו גאָט: ,מיט דײַן האַנט, מיט דײַן מאַכט האָסטו אָפּגעטײלט טאָג פֿון דער נאַכט, גרויסער גאָט, . און דער באַרג, און דער טאָל זינגען אַלע: ,אחד"!

ניטע, װעקט אים ניט אויף -- װויל דעם אָרעמען ייִדן! גייט פֿאַרבײַ, גייט אַװעק! לאָזט אים רוען צופֿרידן!

אין שלאָף פֿילט ניט דער מענטש אַזױ ביטער דעם שמאַרץ, אין שלאָף רוט די נשמה, דאָס פֿאַרביטערטע האַרץ.

דאָרט, אינטער דעם בוים, שלאָפֿט זיך רויִק דער יָד, אוי דאָס פּנים איז שװאַרץ, יעדער אבר איז מיד; יעדער אבֿר איז מיד און צעבלוטיקט די פֿיס.

נאָר ער שלאָפֿט אַזױ שטאַרק, נאָר ער שלאָפֿט אַזױ זיס. ער איז אזצטער אין וועג -- אי בײַטאָג, אי בײַנאַכט.

יידישע פאָלקסלידער 159

ער איז איצטער אין וועג -- אי פֿאַרשטױבט, אי פֿאַרשמאַכט. יעדער אבֿר איז מיד און צעבלוטיקט די פֿיס, גאָר ער שלאָפֿט אַזױ שטאַרק, נאָר ער שלאָפֿט אַזױ זיס. ניטע, װעקט אים ניט אויף -- װויל דעם אָרעמען ייִדן! גייט פֿאַרב, גייט אַװעק! לאָזט אים רוען צופֿרידן! אין שלאָף פֿילט ניט דער מענטש אַזױ ביטער דעם שמעטרץ; אין שלאָף רוט די נשמה, דאָס פֿאַרביטערטע האַרץ,

און סע חלומט זיך אים, אַז ס'איז יום-טובֿ אַצינד,

און ער זיצט אין דער היים מיט זײַן װײַב, מיט זײַן קינד,

ס'איז אַ ברכה פֿון גאָט -- ער האָט יום-טובֿ געמאַכט,

און ער שמייכלט צום קינד, און ער קושט עס, און לאַכט.

און ער זאָגט צו דעם קינד: ,עס דאָס שטיקעלע ברויט!"

און ער זאָגט צו דעם קינד: , דו ווייס קיין מאָל קיין נויט!י

און ער זאָגט צו דעם קינד: ,ווייס קיין צער און קיין פּײַן !*

און ער זאָגט צו דעם קינד: פפֿאַר דײַן קאָפּ זאָל מיר זײַן !" ניטע, װעקט אים ניט אויף -- װויל דעם אָרעמען ייִדן! גייט פֿאַרבײַ, גייט אַװעק! לאָזט אים רוען צופֿרידן! אין שלאָף פֿילט ניט דער מענטש אַזױ ביטער דעם שמאַרץ; אין שלאָף רוט די נשמה, דאָס פֿאַרביטערטע האַרץ.

דאָרטן, אונטער דעם בוים, שלאָפֿט זיך רויַק דער ייָד. אוי, דאָס פּנים איז שװאַרץ, יעדער אבֿר איז מיד. יעדער אבר איז מיד און צעבלוטיקט די פֿיס.

נאָר ער שלאָפֿט אַזױ שטאַרק, נאָר ער שלאָפֿט אַזױ זיס !

2 שטײ: אויף! (היגטער דער סצענע הערט מען זינגען מענער, באַסישטימעס. דער כאָר איז אויף דער סצענע) די זון שטייט הויך, די וועלדער בליען, פֿון צפֿון ווייט אַ. קילער ווינט.

10

מאַרק װאַרשאַװסקי

שטיי אויף, מײַן האַרץ -- ניט װײַט איז ציון, געשלאָגן האָט די שעה אַצינד,

שטיי-אויף, מײַן האַרץ, און האָב ניט מורא, ניט יאָגן װועט נאָך דיר דער פֿײַנט -- פֿאַר דיר וועט גיין די הייליקע תּורה און אויסגעשטרעקט ועט זײַן מײַן האַנט. כאַָר: שטיי-אויף מײַן האַוץ - - --

דו האָסט גענוג, מײַן האַרץ, געליטן אויף יעדן שריט, אויף יעדן טריט; האָסט ניט געהאַט קיין טאָג קיין גוטן דו האָסט גענוג פֿאַרגאָסן בלוטי.. כאָר: שטיי-אויף, מײַן האַרץ -- -- =

זו האָסט געװיינט, דו האָסט געבעטן כ'האָב דיך דערהערט אין מײַן געצעלט -- איך האָב צעבראָכן דײַנע קייטן איך האָב געעפֿנט דיר די װעלט... כאַר: שטיי-אויף, מײַן האַרץ -- - --

3 די טעכטער ציונס זינגען

(די סצענע שטעלט-פאָר אַ באַרג. אויף דעם באַרג זיצן יונגע מיידלעך

קאַנטאָר :

און קינדער. מענער זינגען אין כאָר)

אוי, הער ישׂראל! אָט-דאָס איז אונדזער הייליקע תּורה, פֿאַרבאָרגן אין איר ליגט דאָס הײיליקע געבאָט.

די ועלט האָט געװאָלט אונדז פֿאַרשטױסן אָן מורא,

נאָר אַנדערש האָט גאָט מיט זײַן װוילן געדאַכט, גרויסער גאָט! ס'גיסט מער קיין בלוט און דאָס האַרץ שלאָגט אָן פּחד, אָן מורא.-

יידישע פאָלקסלידער 161

פֿרײַ ביסטו אַצינד מיט דײַן װײַב, מיט דײַן קינד -- װויל איז דיר ! די שמחה איז גרויס -- ס'איז באמת אַצינד שמחת:תּורה! װי העל שײַנט די זון --- ס'איז אוממעגלעך צו קוקן אין איר!. (די מיידלעך און קינדער מיט בלומען גײעךאַראָס פון דעם באַרג, זי האַלטן בלומען און גירלאַנדעס. זיי טאַנצן און זינגען)

די טעכטער ציונס זינגען,

די זיסע לידער קלינגען,

װיבאַלד די לידער קלינגען

בליט-אויף ביז נאַכט דאָס פֿעלד.

די זון קומט צו דערמאַנען דער נאַכט: ,אַװעק פֿון דאַנען -- איך מוז די וװועלט באַשײַנען... אָן מיר איז ניט קיין װעלט!"

(טענץ)

די הימלען זיינען אָפֿן,

די נאַכט איז װײַט אַנטלאָפֿן -- מיט לעבן און מיט האָפֿן

װעדט ליכטיק דאָרט אין ואַלָּר...

די טעכטער ציונס זינגען, די זיסע לידער קלינגען -- װיבאַלד די לידער קלינגען, דאַן פֿרײט זיך יונג און אַלט.

די זון שטייט הניך. די װעלדער בליען דער ירדן ויגט זיך שטילערהייט.

און דער לבֿנון קוקט אויף ציון --

די אַלטע מוטער ויינט פֿאַר פֿרײד.

(ביים טאַנצן פאַלט דער כּאָרהאַנג).

21-08 חט} 1/0' ג +} ה16 82ח21 חז-- סו!

21 466

י4014/.:406 )01 הט הוה..ג }46

חט

24 ..1

061

21 )26 =

הסח.- |ג?

הט 0הן;}א 8 חס

חק.- ו1ט-- 86

00

8) 8ו16-- 2

ומ

החט

הוֹס 4חטט 2

ה;)- }81 הו

הס

)1

)41 001

טס }066

ה ט 7?:

0 0048 16ת4068'

ציון

162

מאַרק װאַרשאַװוסקי

יידישע פאָלקסלידער 163

פון דער װעלט פֿאַריאָגט, פֿאַרטריבן, און אין האַרצן מיט אַ ווינט בין אַלײן איך דאָ געבליבן אָן אַ קינד און אָן אַ רינד. אַלע זײַנען זיך צעפאָרן דער אַהער און דער אַהין, און אויף מײַנע אַלטע יאָרן זינג איך מיר אַ ליד פֿון ציון.

ציון, ציון, גרויסער נאָמען!

ציון, ציון, הייליק װאָרט !

אַלטע ביימער, שיינע בלומען

װאַקסן אויף דײַן הײיליק אָרט, ציון! דו װעסט אײביק בליען תּמיד נײַ איז דײַן געבאָט. גרויסער גאָט, דו ביסט אין ציון! ציון, דו ביסט גרויס בײַ גאָט!

גרויסער גאָט! זאָלסט מיר באַשערן

צוצופֿאַלן צו דײַן ערד

און פֿאַרגיסן הייסע טרערן,

אויב איך בין בײַ דיר דאָס ווערט. צוצופֿאַלן צו די קבֿרים, צו דער װאַנט פֿון דעם געוויין, אוי, כ'בין אָבער אַלט און אָרעם, ציון װעל איך שוין ניט זעןייי

כ'װועל פֿאַר אײַך דאָ, קינדער, בעטן גאָט דעם זיסן פֿרי און שפּעט,

ער זאָל אײַך אַהין באַגלײטן

וי ר'האָט אונדז אַמאָל באַגלייט.

164

מאַרק װאַרשאַװסקי

און אין ציונס גרויסן נאָמען און אין ציונס הײיליק װאָרט, נײַע ביימער, נײַע בלומען

זאָל ער לאָזן װאַקסן דאָרט,

אַז איך װעל אין קבֿר ליגן װעט אַ פֿײיגעלע צופֿליען, און װעט זינגען אָטידעם ניגון און דאָס לידעלע פֿון ציון:

,ציון, ציון, גרויסער נאָמען !

ציון, ציון, הייליק װאָרט!

כ'האָב פֿון דאָרט געבראַכט די בלומען

און אַ צװײַגעלע פֿון דאָרט"

,אָט-דאָס צװײַגעלע, דאָס גרינע,

האָב איך דיר פֿון דאָרט געבראַכט,

װוּ עס שײַנט אונדזער אמונה,

אונדזער קרוין און אונדזער פּראַכט, דאָרט איז קיין מאָל ניט קיין ווינטער. דאָרט איז קיין מאָל ניט קיין קעלט, װײַל די זון גייט. דאָרט ניט אונטער און באַשײַנט די גאַנצע וועלט!?",

יידישע פאָלקסלידער 165

לשנה הבאה בירושלים!

81 }}0 003 /3ו56ם --- 5 6 1{ }1 }615שט :1

- ח20-2 2160 061 ם 16 0016 - 6:-תט 1 0 --- וט 2

הז! - במז-חה+ 6}-00/3 זט?} 06:-212 506 521416

166

מאַרק װאַרשאַװסקי

צי ווייסט איר, װי עס הייסט דאָס אָרט, די זון גייט קיין מאָל אונטער דאָרט! איך װעל אײַך זאָגן מיט איין זואָרט :

-- ציון הייסט דאָס אָרט.

שרײַט-זשע, קינדער, צום בורא"שמיםו -- ,לשנה הבאה בירושלים*!

איר זעט דאָך, קינדער, מן"הסמם + די זון -- זי שפּיגלט זיך אין ים. דאָס שפּיגלט זיך אונדךזער גליק -- גייט נאָר טוט אַ קוק !

שרייט-זשע, קינדער, צום בורא"שמים! -- ,לשנה הבאה בירושלים"!

אין ציון, אונדזער הײיליק אָרט,

וועלן מיר בלומען זייען דאָרט. ביימער ביז אין הימל הויך,

און אתרוגים אויך.

שרײַטיזשע, קינדער, צום בורא-שמים: -- ,לשנה הבאה בירושלים"!

פֿילן װעלן מיר ניט קיין נויט,

גאָט װעט אונדז געבן תּמיד ברויט, יעדעס פֿעלד מיט ברויט באַשיט -- גיט קיין עין:הרע ניט! -- שרייטיזשע, קינדער, צום בורא-שמים: --- ,לשנה הבאה בירושלים"!

דערמאָנט אײַך, קינדער, נאָר אין דעם, אַז מיר װעלן זײַן אין אונדזער היים, װועט זיך ניט גיסן, קיינמאָל ניט,

יידישע פאָלקסלידער 167

ייִדיש, ייִדיש בלוט... * שרײַט-זשע, קינדער, צום בורא'שמים; -- ,לשנה הבאה בירושלים"!

אַז אַ. פֿרעמדער װעט קומען אין אונדזער לאַנד, װועלן מיר אים פֿרײַנדלעך געבן די האַנט: נאָר דער קען יענעמס צער פֿאַרשטײן,

װער עס האָט געליטן אַלײן...

שרײַטיזשע, קינדער, צום בורא"שמים;

-- ;לשנה הבאה בירושלים*!

* ח. גראַמט -ניט* מיט .בליט".

!2 - ושַ

= ;עי

ו9 468-ה0:

-- ג261'2 גגסק- 8ו1א

261

0+ 1242 4 --- 95

84

26 = 648

1 2680-תן

:

1

14 - -|1 2536 |ג 8611 }0014 ט 40

ם?- 111 חסק- ח8: אי 86

--= =2 986*.- !ח'--- וט

64 = - תמ} 6ם2/1ה5

63

הס?- 8ח22

=

חט;

וס

די

זון

168

מאַרק װאַרשאַװסקי

יידישע פּאָלקסלידער

!69

די זון איז אױפֿגעגאַנגען,

עס שײַנט אין יעדן אָרט... מ"ט הימלשע געזאַנגען

פֿליען פֿײיגל דאָ און דאָרט. הער! זיסע לידער קלינגען זיי נעמען דאָס האַרץ אַרױס... זיי קלינגען, זיי באַזינגען

די וועלט, װי זי איז גרויס.

װוי זאָל די זון ניט שײַנעןן

! די פֿײיגל זיך נישט פֿרײען:

גאָט פֿירט אונדז אויס פֿון דאַנען, אויס טרערן, אויס געוויין!

די הענט שוין אױפֿגעבונדן... צעבראָכן ליגט די קייט.:.

דער גלות איז פֿאַרשװוּנדן, פֿאַרשװוּנדן צער און לייד!

ביז װואן די זון װעט זינקען -- דערלאַנגט דעם בעסטן װײַן! לחיים װעל איך טרינקען: לאָז גאָט מצליח זײַן! לחיים אונדזערע ברידער, לחיים אונדזערע פֿרײַנד! קלינגט הויך, קלינגט הויך,

עיר. לידטר, אויף תּמיד, אַזױ ווי הײַנט.

די זון איז אױפֿגעגאַנגען

זי שײַנט אין יעדן אָרט... מיט הימלשע געזאַנגען

פֿליִען פֿײגל דאָ און דאָרט, הער! זיסע לידער קלינגען -- זיי נעמען דאָס האַרץ אַרױס... זיי קלינגען, זיי באַזינגען

די אפלס, וויאזי אט גהויס.

צו דער כאראקטעריסטיק

פֿון װאַרק װאַדשאַווסקיס לעבן און שאַפֿן

בלעטער פֿון געשיכטע, שפּראַכפֿאָרשונג, קריטיק און זכרונות

שלום עליכם

וועגן מאַרק װאַרשאַווסקי און זײַנע לידער

פֿן דער הקדמה צו דער וטער אױסגאַבע

װונדערבאר איז די געשיכטע פון אונדזער פאָלק ישראל, װונדערלעך אין אונדזער יידישע ליטעראַסור, נאָר נאָך מער װונדערלעך אין די ביאָגראַפיע פון אונדזערע שרייבערס, פּאָעטן און משוררים. אייגנטלעך איז ביי אונדז, יידן, נישטאָ קיין שרייבער װי ביי לײטן, דאָס הייסט נישטאָ ביי אונדז אַזעלכע, װאָס זאָלן זיך אָפּגעבן נֹֿאַר מיט שרייבעריי אַלײן מען קען זאָגן, אַז ביי אונדז איז כמעט גישטאָ קיין איינציקער שרייבער, װאָס זאָל לעבן פון דער פּען. ביי אונדז שרייבט יעדער, װער עס ויל, נישט דער װאָס קען, װאָרום דער װאָס קען -- יענער קאָן ניט שרייבן, מחמת ער איז פאַרטראָגן גאָר אין עפעס אַנדערש, אין דאגות- פּרנסה, ער זוכס אַ שטיקל ברויט... דעריבער װאַלגערן זיך ביי אונדז אָפט מאָל טאַלאַנטן, װאָס גייען לאיבוד, ווערן פאַרפאַלן. מען באַדאַרף נישט מיינען פון דעסטוועגן; אַז ביי אונדז שרייבט מען חלילה וױינציקער װי ביי אַלע אַנדערע פעלקער;! אדרבה, צװישן יידן געפינט איר אַ סך, אַ סך אַזעלכע, װאָס שרייבן און שרייבן און הערן גישט אויף צו שרײבן, פאַר- גיסן טייכן טינט, פירן-איבער פּאַפּיר און פּענעס אָן רחמנות, און דריקן ביכער און ביכלעך אין די טױיזנטער. נאָר נישט פון דעם מין שרייבער װויל איך ריידן אַצינד. איך רייד פון די אמתע טאַלאַנטן, ואָס ליגן אין דער פאַרבאָרגעניש, װאָס יאָגן נישט אַרױסבאַװײזן זיך אויף דער יידישער וועלט און װאָס מע באַדאַרף זיי זוכן און געפינען. איינער פון די דאַזיקע טאַלאַנטן איז דער פּאַרפאַסער פון די ייודישע פֿאָלקסיליעדער", מ. מ. װאַרשאַװסקי. '

...עס הָאָס זיך געמאַכט, אַז גאָר אומגעריכט האָבן אייניקע פון זיינע באַקאַנטע (און איך אויך בתוכם) דערהערט אים זינגען אין שפּילן זיינע

14 שלים עליכם

יידישע לידער -- און מיר זיינען אַלע געװען אַנטציקט. מיר האָבן דעף- הערט אַ נײי מין געזאַנג, מיר האָבן דערפילט אַ פריש מפין געשמאַק, אַ באַזונדער מין זיסקייט, סיי אין די װוערטער, סיי אין דער מעלאָדיע, און מיר האָבן זיך צוגעזעצט צו אים, ער זאָל זיי אַרױפשוײבן אויף פּאַפּיר. און פון יענער צייט אָן קאָן מען שוין הערן װאַרשאַװסקיס לידער זינגעי אין אַ סך יידישע הייזער..

..מען זאָל פֿאַרשטײן אַקוראַט װאַרשאַװסקיס לידער, מוז מען זײ הערן זינגען, װאָרום דאָס זייגען נישט גלאַט אַזױ שירים װאָס גראַמען זיך -- שטראַסיגראַס. דאָס זייגען לידער און לידער פֿאַרן פאָלק; דאָס זיינען אַזעלכע לידער, װאָס אין זיי שפּיגלט זיך אָפּ, װי אין אַ לויטער װאַסער, דאָס גאַנצע לעבן פונעם ידישן פֿאָלק מיט אַלע יידישע פרײדן און ליידן, יידישע צרות, דער יידישער דלות, יידישע טרערן.. װאַרשאָ- סקיס לידער זיינען נישט נאָר קינות, קלאָגלידער אַלײן; אדרבה, מערסטנ- טייל זיינען זיי דווקא פריילעכע, לעבעדיקע לידער, װאָס אפילן אַן זיי הייבן זיך אָן טרויעריק, מיט אַן אומעטיקן מאָטיוו, לאָזן זיי זיך אָפט מאָל אויס מיט אַ געלעכטער.

קיעוו, 1900,

פון דער הקדמה צו דער 2טער אױסגאַבע

,אין אַ געשפּרעך מיט אַ געשווירענעם אַדװאָקאַט. אין קיש (ם. פ--ר) דערציילט מיר דער דאָזיקער אַדװאָקאַט אַ מעשה, אַז ער איז גע- פאָרן מיט זיינעם אַ קאָלעגע, אויך אַ געשוװוירענעם אַדװאָקאַט, מ. מ. װאַרי שאַווסקי, פין קיעוו קיין װאַסילקאָוו אין געריכט אַרײן, האָט אים אָטידער װאַרשאַװסקי דעם גאַנצן װעג געזונגען יידישע לידלעך אין *זשאַרגאָן", גאָר אַזעלכע, װאָס צעגייען זיך ממש אין אַלע אברים. באַזונדער איז אים פֿאַרבליבן אין טעם אַ לידל, װאָס הייבט זיך אָן מיט די וװוערטער;

,אוי, מאַכט כאַנצי בולקעס! או?; באַקט יזיייבנונסו"קן. +

-- װועמענס לידלעך זיינען דאָס! ווו קריגט מען זיי און ווו זיינען זײ געדרוקטוז

-- זייגע אייגענע לידלעך, אין ערגעץ נישט געדרוקט. ער אַלײן מאַכס די לידער, ער אַלײן באַשאַפט די מוזיק צו זיי און ער אַלײן זיגגט זי -- אַלצדינג אַלײן.

זכרונות וועגן מ. װאַרשאַװסקי 175

-- סטייטש, װאָסיזשע שוייגט איר! גיט אים אַהערצוצו, אָטידעם פויגל ! : און סאיז געבליבן, אַז אין אַ פרייען טאָג ברענגט ער מיר אים צו פירן,

דער נאָמען װאַרשאַװסקי איז מיר געווען באַקאַנט פון לאַנג אין קיעה.

דאָס איז געוען אַ געשווירענער אַדװאָקאַט, אַ טיפּ פון יענעם מין גע- שוווירענע אַדװאָקאַטן, װאָס כאַפּן ניט קיין שטערן, קנאַקן ניט, לאָזן זיך ניט הערן אויף דער וועלט, זיצן זיך שטיל אין זייער קאַבינעט, קיקן לאַנגילאַ:ג אַרױס אויף אַ קליענט, נאָר אַז דער קליענט איז געקומען, איז ער שוין זיכער, אַז ער האָט געטראָפן ניט צו קיין אַדװאָקאַט. װאָס קיוקט אין דער האַנט אַרײן אין שאַצט אים די קעשענע, נאָר צו אַ פריינד, צו אַ ברודער, װאָס װעט אים אויסהערן וי אַ פריינד און באַהאַנדלען װוי אַ ברודער.

פאַרשטײיט זיך, אַז אַזעלכע מענטשן פּלאָגן זיך זייער גאַנץ לעבן פירן אַ ביטערע מלחמה, קומען קוים-קוים אויס מיטן שטיקל ברויט און ווערן געעלטערט פאַר דער צייט.

אויף װאַרשאַװסקין איז דאָס אָבער געווען שװער צו דערקענען. דאָס איז געווען אַ פּאַרשױן אַ לעבעדיקער, אַן אמתער קאַסריליק -- אַן אָרעמס און אַ פריילעכס, און צװישן חברה געשווירענע אַדװאָקאַטן -- די גשמה. קיין אָװוגט, קיין יוסיטוב, קיין קערמעשל איז זיך ניט באַגאַנגען אָן מאַרק מאַרקאַװויטשן. װאָרום מאַרק מאַרקאָװויטש ואַרשאַװסקי האָט געהאַט אַ באַזונדערן טאַלאַנט אויף צו פריילעך מאַכן דעם עולם מיט זיינע אויסגע- צייכנטע הימאָריסטישע עקספּראָמטן אין ריימען, װאָס ער האָט אויך גע- קאָנט, ווען איר ווילט, ציטראַכטן צו יעדן איינציקן נאָמען און מיט דער בעסלער כאַראַקטעריסטיק אָפּשילדערן אייך אַ ‏ מענטשן אין דריייפיר ווערטער.

קופּערניק מיט זיינע גלענצענדיקע רעדעס און װאַרשאַװסקי מיט זיינגע עקספּראָמיטןיקופּלעטן האָבן געשמט אין שטאָט און ביײדע זיינען געװען געליבט אין אַלע אינטעליגענטישע קרייזן פון קיעווער ראַיאָן. גאָר אַז דער זעלביקער װאַרשאַווסקי קאָן אויך יידישע לידלעך מאַכן אין ,זשאַרגאָן" -- דאָס איז מיר אַפילן אויף די געדאַנקען נישט געקימען. מען קאָן זיך דעריבער פאָרשטעלן, מיט װאָס פאַר אַ נייגעריקייט איך האָב טארייסגע- קוקט אויף װאַרשאַװסקין מיט זיינע לידלעך.

די עטלעכע טעג זייגען אַריבער -- מע האָט מיר געבראַכט דעם פויגל.

אַ מענטש פון אַריבער פופציק, קורצן װוקס, מיט קורצזיכטיקע, נאָר שמייכלענדיקע און אַ סך ריײדנדיקע אױגן, גוט געפּאַקט, אן אָכגעטראָגן

1/6 שלים עליכם

ועקל מיט אַ ביסל אויסגעריבענע עלנבויגגס, אַן אַלטיגעזעסענער שניטס, א נִיך גענגל, אַ שיין קול און אַ שטאַרקיהילכיקער געלעכטער -- אָט דאָס איז װאַרשאַווסקיס פּאָרטרעט.

דער גאַסט האָט זיך לאַנג גישט געלאָזט בעטן, זיך אַװעקגעזעצט צום פאַרטעפּיאַן און גענימען זינגען און זיך אַלין אַקאָמפּאַנירן זיינע שיינע לידער מיט אַזױ פיל הומאָר און געפיל, און מיט אַזאַ שיינער, האַרציקער שטימע, אַז איך האַב אים פּשוט אַרומגעכאַפּט קושן:

-- עזלן! פאַרװאָס לאָזט איר ניט אָפּדרוקן די דאָזיקע לידער? װען אין זאָל ניט וויסן, אַז דאָס זיינען אייערע אייגעגע, װאָלט איך געמעגט שװערן, אַז איך האָב זיי אַמאֶָל געהערט זינגען פון מיין מאַמען!

אַזױ פיל פאָלקסטימלעכקייט האָט זיך געפונען אין די װוערטער און אַזױי פיל פּראָסטקײט אין זייערע מעלאָדיעס!

דער געדאַנק פון לאָזן דרוקן די לידער איז אָבער געווען פון װאַרי שאַווסקין אַזױ ווייס, אַז ער האָט גאָרנישט געװאָלט הערן דערפן. און דערצו האָט ער זיך מיר מודה געװען אַז כאָטש ער האָט אַמאָל שטודירט אץ דער ראַבינערישול (אין זשיטאָמיר), האָט ער יידישקייט געלערנט אַזוי װינציק און פאַרגעסן אַזױ פיל, אַז סיז אים שװער אַפילו אָנצוי שרייבן זיינע לידער אויף פּאַפּיר,

קעגן דעם האָט זיך אָבער געפונען אַ מיטל -- און מיר האָבן אים גענומען אַטאקירן פין אַלע זייטן אַזױ לאַנג, ביז מען האָט ביי אים געפּיעלט, ער זאָל מיר דיקטירן דעם טעקסט און פאַר אַ מיזיקער -- די נאָטן, און דער ערשטער באַנד װאַרשאַװוסקיס לידער איז למזל צוגױפֿגע- שטעלט געװאָרן, אין מע האָט זיך גענומען זיי אַרױסגעבן על חשבון התברה פון קיעוו.

יענע צייט איז געווען די צייט פין ציוניזם: צייניסטישע אױנטן, פאַר- זאמלונגען אין דיסקוסיעס. און אַזוױי וי די פאַרזאַמלונגען זיינען באַשטאַ- גען פון סצמע הייסע דעבאַטן און טווקענע -- אָפט מאָל אַ ביסל צו- גרוקענע -- רעדעס. האָט מען זיך שטאַרק גענייטיקט אין אַ פאַרבייסעכץ, אין אַ מין קצָמפּאָס -- ,פֿור לאַ באָן בוש", װי דער פראַנצויז דריקט זיך אליס,

דער 7אָזיקער קאָמפּאָט איז געװוען די שרשטע צייט שלום'יעליכמס -מעשיות", אין דערנאָך זײי:ען צוגעקומען אוֹיך װאַרשאַװוסקיס לידער,

ס'איז נישט אַװעקגעגאַנגען קיין איין אֶיונט, איין ציוניסטישע פאַרי {אמלונג, מע זאָל אונדז נישט שלעפּן פון .קרעשטשאַטיק" אויף ,פּאָדאָל" און פון ,פּאָדאָל* אויף ,קרעשטשאטיק". איך האָב געמוזט עפּעס פאָרי לייענען און װאַרשאַװסקי האָט געמיזט עפּעס זינגען -- און גיט .עפּעס"

זנרונות וועגן מ. װאַרשאַווסקי 7ל1

זינגען, נאָר טאַקע אַ סך זינגען אַלצדינג, וויפל ער האָט פאַרמאָגט, האָט ער געמוזט אויסזינגען, גאָר אָן אַ שום תירוץ -- כאָטש נישט מין לייע- נען, נישט װאַרשאַוסקיס געזאַנג האָבן זיך אָנגעקערט מיטן ציניזם. סאי שוין אָבער געװאָרן אַזאַ רגילות -- פֿאַרפאַלה אָנגערעדט זיך װי די פּויקן און אָנגעגעסן זיך מיט דעבאַטן, האָס מען אַװעקגעשטעלט אַ | טישל, צונויפגערוקט די בענקלעך, אָוועקגעזעצט שלוםיעליכמען אױבנאָן און די ערנסטע פאַרעסקטע פּנימער האָבֿן שוין באַצייטנס, אויף קרעדיט, געשענקט אַ שמייכל, און סאין אַרױס אױף דער סצענע קאַסרילעוקע, און דער עולם האָט זיך געפילט גאַנץ יוםיטובדיק.

גאָר דער אמתער יוסיטוב האָט זיך אָנגעהויבן ערשט דעמאָלט, אַז װאַרשאַווסקי האָט זיך אַוװועקגעזעצט ביים ראָיאַל. באַלד נאָך די ערשטע צווייידריי לידער האָבן אָנגעהוױיבן פליען באַשטעלונגען פון אַלע זייטן, װוי פון געבעטענע באַלעבאַטים אויף אַ חתונה:

-- , טייערע מאַמע"}

-- ?אַ גוט מאָרגן, יענקעלע"ן

-- .תנחום דער טרובאַטש"!

-- ,די מיזינקע"! ,די מיזינקע*ן

-- ,, שמחת-תורה"! ,, שמחת-תורה"!

און דער גוטער װאַרשאַװוסקי, וועלכער האָט ניט געוווסט, װאָס הייסט אָפּזאָגן, אַז יענער וויל, האָט אויסגעהערט אַלע באַלעבאַטים און מיט פאַרי געניגן געגעבן יעדן באַלעבאָס, װאָס ער פָאַרלאַנגט, געבעך גוט געשװיצט, גלייך װוי מע װאָלט אים געצאָלט דערפאַר מי יודע וויפל!

נישט איין מאָל, גייענדיק פון די אסיפות בינאַכט צופוס (אויף צו באַשטעלן פאַר די אומזיסטע אַרטיסטן" אַ פאַיעטאָן -- דערויף איז קיי- נער נישט געפאַלן), האָט ער מיר מיט זיין הילכיקן גוטמוטיקן געלעכטער איבערגעגעבן און באַװויזן, אַז דאָס העמד איז אויף אים , פיטש נאָס".

-- כאָטש אויסצודרייען, אַ רוח אין זייער פאָטער און מוטער אַרײן, כאַיכאַיכאַ !

נאָר אָט איז געקומען די צייט, ער זאָל שוין א מאָל דערלעבן נחת אויך. עס איז אַרױס מיט גאָטס הילף דער באַנד מיט לידער, געדרוקט אין קיעוו בהשתדלות פון פריינד און ציוניסטן. און מחמת די לידער זײינען שוין געװוען באַקאַנט, האָט מען די ערשטע טױזנט ביכלעך צעכאַפּט וי מצה-װאַסער, נישט איבערגעלאָזט אַטילן אויף אַ רפואה.

- מאָלט אייך, קיין גרויסע גליקן האָט דער מחבר בי דעם געשעפט

נישט געקאָנט מאַכן. ער אי געוען גליקלעך, װאָס זיינגע פריינד האָבן

178 שלום עליכם

געדעקט די קאָסטן. אַ בעלן אויף אַרױסצוגעבן די צװייטע אויפלאַגע האָט זיך עפּעס ניט געסונען. אַ קונה, װאָס זאָל װעלן באַצאָלן דערפאַר דעם .מחבר" עטלעכע הונדערטער במזומן -- אװדאי ניט (פאַר זשאַרגאָנישע לידלעך מזומן געלט ?), אַליין אַרוסצוגעבן דאָס ביכל -- האָט װאַרשאַו- סקי ניט פאַרמאָגט קיין מאָל אַזאַ גרויסן קאַפּיטאַל. סיידן מיט דער צייט, אַז דער אייבערשטער װעט רחמנות האָבן... גאָט, אַז ער וויל, קען ער!..

דערפאַר האָט ער אָבער געהאַט כנוד -- א יבילײי!

איך מאַך ניט קיין שפאַס: מיר האָבן אים געפּראַװעט אַ יוביליי.

אַזױ האָט דאָס טאַקע געהייסן; ,דער אַנדערטהאַלבױיאָריקער יובל פון װאָרשאַווסקים לידער".

דאָס האָט באַדאַרפט הייסן; אַזױי זוי אַנדערטהאַלבן יאָר האָבן זיך װאַרשאַװוסקיס לידער בהשתדלות פון פריינד און ציוניסטן געדרוקט און זייי געו מיט גאָטס הילף אין אַ גוטער שעה אַרױס פון דרוק -- איז אַ גוט יומיטוב אייך, יידן!

דעם יובל האָט מען .געפייערט" טאַקע ביי מיר אין שטוב. פּורים איז דאָס געווען (אויב איך האָב קיין טעות נישט), נאָך דער סעודה.

אַ יומיטוב איז דאָס געװען דווקא אַ פריילעכער, מיט טאָסטן און מיט רעדעס.

סאַמע אין מיטן יוס-טוב האָבן זיך אַרײינגעריסן אַ בינטל קיעווער סטודענטן, יונגע לייט, װאַרעמע, היציקע, יידיש בלוט, און מע האָט גע- מאַכט אַ כוסה, און מען האָט געהויבן אַ טאָסט, און מען האָט גערעדט אַ ריידעניש, און מע האָט געלויבט דעם מחבר אין טאָג אַרײן, געבענטשט אים מיטן נאָמען ,דער ידישער בעראַנזשע", און מע האָט געכאַפּט אַ ריקודל מיטן בעל-היובל און מיטן באַלעבאָס, און מע האָט געטאַנצט, און מע האָט געזונגען -- חייגעלעבט!

װי גאָר סשאיז אױספאַרקויפט גשװאָרן דאָס ביכל, איז דער נאָמען פון װאַרשאַװסקיס לידער גיך געװאָרן מפורסם נישט נאָר אין קיעון און אַרום קיעוו, נאָר ווייטווייט איבערן גאַנצן לאַנד איז כמעט גישט געװען די יידישע שטוב, װו מען זאָל ניט וויסן צו זינגען דעם .אלף-בית". און דער קול, אַז דער פּערפאַסער אַליין זינגט זייגע לידער פאַרן עולם אין קיעה, האָט דערגרייכט אויך אין אַנדערע שטעט, און מיר האָבן ביידע אָנגעהויבן באַקומען זייער-פריינדלעכע אײינלאַדונגען פון אַ סך גרויסע און קליינע שטעט, מיר זאָלן קומען לוסטיק מאַכן דעם עולם -- איך מיט מײנע .מעשיות", װאַרשאַװסקי מיט זיינע ,לידלעך".. אַז דאָס לעבן איז ליב, איז די װעלט הפקר! |

זכרונות וועגן מ. װאַרשאַװסקי 19

דאָס איז ;עװען די גליקלעכסטע צייט, קאָן מען זאָגן, דער סאַמע פרילינג פון װאַרשאַווסקיס לעבן. איך געדענק אַזױ װי היינט דעם חשבון, װאָס ער האָט מיר געמאַכט פון אונדזער ערשטער טורנע איבערן לאַנד. -- צו למ"ד אלפים! -- האָט ער מיר געזאָגט מיט זין הילכיקן גע- לעכטער -- צו למ"ד אלפים דאַרף אינדז איבערבלייבן ריינע, אַ רוח אין זייער פאָטער און מוטער אַרין! |-- און דערנאָך װעלן מיר איבערשווימען דעם ים -- האָט ער גענוי מען פאַנטאַזירן ווייטער -- און מאַכן אַ רייזע איבער אַמעריקע, און דאָרטן וועלן מיר איבערקערן די וועלט!.., נאָר דער װעלט איז, אַ פּנים, באַשערט געװען זי זאָל ניט איבער" געקערט װערן. װאָרום פון אונדזער גאַנצער נסיעה און נאָך אַלע איני לאַדונגען זיינען מיר דערוויילע געװוען נאָר אין צוויי סאַמע נאָענטע שטעט: אין בעלאָצערקאָװו און באַרדיטשעוו -- און וויי-וויי, װאָס סהאָט זיך געי טאָף? עס האָבן געשוויצט די ווענט! עס האָט געקאַפּעט פון דער סטעליען אַ דערשטיקעניש! אמת, צו למ"ד אלפים איז נאָך געווען גענוג ווייט (למ"ד איז געװען, נאָר די ,אלפים" האָבן געפעלט). מיר האָבן אָבער געהאַט פאַר זיך אַ גאַנצע וועלט. שוין געווען צוגעגרייט פאַר אונדז איין אַװונט אין יעקאַטע- רינאָסלאַוו, און פון דאַרטן האָבן מיר באַדאַרפט פאַרפאָרן קיין אָדעס, און ווייטער, און נאָך ווייטער. האָט זיך גאָט אַרײנגעמישט אין ס'האָט זיך געטראַפן אַ מעשה: געקומען קיין יעקאַטערינאָסלאַו, האָב איך געפונען אַ דעפּעש בסך- הכל פין דריי װערטע-: ,װאַרשאַװסקי געפערלעך קראַנק".. אין ווען טרעפט זיך אַזאַ זאַך? װעט איר האָרכן, סאיז כראי צו וויסן. כל ימיו האָט ז ך װאַרשאַװסקי, נעבעך, געראַנגלט מיטן דלות, וי אַן אמתער העלד, חלילה ניט אַרױסבאַװין קיינעם, אַז ער אין זיין פאַי מיליע (אַ ווייב און אַ טאָכטער) ליידן נויט. נאָר גראָד אויף דער עלטער, שוין צו עטלעכע און פופציק יאָר, געפעלט עפּעס אַן אײז קאָמפּאַניע פון דאָנער באַסיין, חלילה ניט קיין יידן, נאָר בעלגיער, קריסטן, מען זאָל אַראָפּברענגען צו זיך אין דער קאַנטאָר, אין יעקאַטערינאָסלאַװער גובער' ניע, אַלס פּראָקוריסט, אַן אָנשטענדיקן, אַן אָרנטלעכן יוריסט פון קיעו, ער מעג זיין אַ ייד. און װו קאָן מען קריגן אַ מער אָנשטענדיקן און מער אָרגטלעכן מאַן, װי מ. מ. װאַרשאַװסקי? און אָט אַזױ אין אונדזער װאַרשאַװסקי פּלוצים מיטאַמאָל נתגדל געװאָרן, באַקומען אַ שטעלע פון שיינע עטלעכע טױיזנט רובל א יאאָר

10 שלום עליכם

געהאַלט, מיט אַ דירה, מיט אַלעם גרייטן, מיט אַ פאַיעטאָן און מיט פערד -- אַז מען שמועסט פון כל טוב!

װואָס טוט גאָטו זאָגט ער, אַז אָנשטענדיקע און ערלעכע לייט דאַרף ער אַליין האָבן. און װאַרשאַװוסקי לייגט זיך אַוזֶעק, מוטשעט זיך פריער אָפּ אַ יאָר אין אוממענטשלעכע ליידן -- און דער יידישער בעראַנזשע שטאַרבט אַװעק עלנט און פאַרגעסן פון דער גאַנצער װעלט און לאָזט איבער אַ פאַמיליע אָן שום מיטלען צום לעבן -- -- --

װאַרשאַװוסקי איז געשטאָרבן און זיינע לידער האָבן אָנגעהויבן װערן װאָס ווייטער אַלץ מער פּאָפּולער אינעם יידישן פאָלק, ביי אונדז, אין דער ,סטשערטאַ* * און אויך ווייט-ווייט, אונטער דער ,טשערטצ". נישט נאָר ניי אונדז, נאָר אין אויסלאַנד, אין אַמעריקע און נאָך ווייסער פון אַמע- ריקע אייך.

אויף אַלע יידישע קאָנצערטן טרעטךאַרױס קינסטלער, װאָס זינגען אויסגעצייכנט זואַרשאַװסקיס לידער, נאָר דער אַנטיק דערביי איז, װאָס ביי די לידער און אויף די אַפישן װערט זײיער זעלטן (כמעט קיין מאָל ניט) דערמאַנט דער נאָמען װואַרשאַװסקי

נאָך מער: נישט לאַנג איז מיינער אַ חבו, אַ יידישער שרײיבער פון װאַרשע, געווען אין אָדעס אויף אַ יידישן קאָנצערט און איז גתפּעל גע- װאָרן, װי אַזױ אַן ארטיסטן האָט געזינגען אַ יידיש ,פאָלקסליך":

שטאַרקער ! שטאַרקער וָ רײסט די סטרונעס, רייסט אויף צװײ -- ד' מיינקע :אויסגעגעבו"

ביי דעם יידישן שרייבער איז װאַרשאַװוסקיס ליד אַ פאָלקסליד, און דער נאָמען װאַרשאַװסקי איז ניט דערמאָנט ביי אים!

װער ווייסטז אפשר איז דאָס אַ מעלה? אפשר אין דאָס אַן אידעאַל, װאָס יעדער פאַרפאַסער מעג זיך װוינטשן אַזאַ פּאָפּולאַריטעט צו דער" גרייכן ?

מען זאָגט, אַז דאָס ליד ,לאָרעלײי", װאָס אַלע קענען, ווייסן ניט אַלע, אַז דער מחבר פין דעם איז היינע.

דער נאָמען פון יענעם פראַנצויז, װאָס האָט באַשאַפן די ,מאַרסעי

? (רוס') תחום המושב (,טשערטאַ אָסיעדלאָסטי" -- די אָנגעצײכנטע ליניע ביז װעלכער יידן האָבן געמעגט װוינען אין רוסלאַנד).

זכרונות וועגן מ. װאַרשאַװסקי 181

ליעזע", ווייסט אוודאי איינער פון טויזנט, אָדער פון צען טיזנט, אַז ער איז רוזשע דע ל"ל.

אָדער: אַ סך ציוניסטן ווייסן פון נפתלי הערץ אימבער, דעם װאָס האָט געמאַכט דעם ,עוד לא אבדה תקותנו"!

בעת איך האָב געשריבן מיין הקדמה צו דער ערשטער אױפלאַגע פון װואַרשאַווסקיס לידער, האָט זיך מיר פאַרװאָלט זאָגן נביאות, אַז ס'װועט גיט נעמען קיין סך צייט און וװאַרשאַװסקיס לידער װעלן ווערן עכטע פאָלקס-מאָטיוון, געזונגען פון פאָלק בכל תפוצות ישראל,

איך האָב ניט געוווסט, אַז מיין נביאות װעט גרייכן אַזױ ווייט, אַז די דאָזיקע לידער װעלן וערן אַזױ פאָלקסטימלעך, אַז זיי װעלן טאַקע קענען אַלע, לאַנגילאַנג, כליזמן עס װעט געזונגען וװערן אַ יידיש ליך, נאָר דעם פאַרפאַסער װעלן ניט אַלע קענען, און דער נאָמען װאַרשאַװסקי װעט פאַרגעסן ווערן, גליך װי ס'איז עאָר קיין מאָל אויף דער וװעלסט קיין וואַרשאַװוסקי ניט געװען... נערווי, 1914

מאַרק װאַרשאַװסקי /1) און שלום עליכס (2) צװישן פאַרערערס, אױף אַ ליטעראַרישן אָװנט זייערן, אין ,בני ציון", באַרדיטשעװ, דעם 15טן יולי 900ו

-איציק מאַנגער

די פֿליגל פֿון דער גאָלדענער פּאַװע *

.. װאַרשאַװוסקי האָט ווידער געזונגען, געזונגען זיס און האַרציק, און דערביי זיך אַלײן באַגלייט אויפן פאָרטעפּיאַן. עס איז געקומען דאָס ליך פון דער ,מיזעקע", פון .שמחת תורה", פון ,תנחום דער טרובאַטש" אאַזיזו. לידער האַרציקע און פּשוּטע, פריילעכע און טרויעריקע. לידער, וי פון פאָלקסמויל אַראָפּגעזונגען. און צום סיף האָבן זיך דערהערט די טענער:

אויפן נמריפעטשיק ברענט אַ פייערל און אין שטוב איז היס -- - --

דעם רעפריין האָבן אַלע אונטערגעכאַפּט. קודם שטיל, און דערנאָך העכער אין העכער:

זאָגט' זשע, קינדערלעך, געדענקטיזשע, טײערע +- -- --

שלום עליכם איז געזעסן מיט צוגעמאַכטע אויגן אין געזען דאָס פייערל, װאָס פּלאַקערט אויפן פּריפּעטשיק. אָט דאָס פייערל, װאָס טױיזנט ביזע ווינטן, טויזנט אָנשיקענישן האָבן אין פאַרשײדענע צייטן געפּרווט פאַר- לעשן און נישט געקאָנט. ביים שיין פון דעם דאָזיקן פייערל װעלן די יידישע פֿאָלקסמאַסן, ליידנדיק, ווייטער גלייבן און זינגען, ביז... ביז...

װאַרשאַװסקי האָט וייטער געזונגען. אַלעמענס אױיגן זיינען געװען געװענדט צו אים, צו יענעם ווינקל, ווו דער פאָרטעפּיאַן איז געשטאַנען,

אָבער בלויז שלום עליכם האָט געזע;, װי איבערן צימער האָבן אַ פּלאַטעריגעטאָן די פליגל פין דער גאָלדענער פּאַװע, און א בער װאַרשאַװי סקיס קאָפּ האָט זיך בילט אָפּגעצײכנט די געשטאַלט פונעם שנייוייסן ציגעלע, דעם עמבלעם פונעם יידישן פאָלקסליד,

*פראַגמענט פון , מאַרק מאַרקאָװיטש װאַרשאַוװוסקי", אין ינאָענטע געשטאַלטן", װאַרשע, 1938,

יעקב פֿיכמאַן

די ייִדישע ליריק *

.דער ערשטער דור פון די יידישע פאָלקסטימלעכע פּאָעטן, ש. בערנשטיין, מיכל גאָרדאָן, אליקום צונזער, י. ל. גאָרדאָן (אין זיינע יידישע לידער), אברהם גאָלדפאַדן, באַזונדער מ. מ. װאַרשאַווסקי, שטייען נאָך אַזױ נאָענט צום יידישן פאָלקסליד, לויט דעם אַלגעמײנעם גייסט פון זײיער פּאָעזיע, אַפילן לויט זייערע פּרימיטיווע פאַרמען, אַז זיי זיינען כמעט אַלע אָנגע- נומען געװאָרן ביים פאָלק און װערן אימעטום געזונגען װי פאָלקסלידער, בערנשטיינס מיזע האָט אַפילו ליב צומאָל פילאָסאָפישע מאָטיוון... ער באַ- זינגט די פאַלשע האָפענונגען פונעם לעבן, די חלומות, װאָס נאַרן אונדז אָפּ פון קינדווייז אָן ביז אין דער עלטער! נאָר דער גרעסטער טייל פון זיינע לידער זיינען צייט-מאָטיוון, -- הומאָריסטישע און סאַטירישע קופּלעטן אויף חסידים אד"גל' -- אַ ביסעלע אָפּלצן, חוזקימאַכן פון די רייכערע קלאַסן, באַזונדערס פון רבנים און כליקודש, -- דאָס האָט שטענדיק ליב די פאָלקסטימלעכע ליטטראַטור ביי אַלע פעלקער, און דאָס זיינען אױַך די הױיפּט-מאָטיוון פון אונדזערע ערשטע פּאָלקס-דיכטער.

אומגעהויער העכער פון בערנשטײנען שטייט מיכל גאַרדאָן זיינע מאָטיוון זיינען אַפילו כמעט די זעלבע, װאָס בערנשטיינס: סאַטירישע אין נאַיוורחקרגישע. ער איז אָבער פיל באַגאַבטער פון יענעם, און אייניקע סו זיינע לידער זיינען קלאַסיש נאָך זייער גלענצנדער פאָרם און שאַרפזיני- קייט. אין זייגע לידער פילט זיך אמתע אינטעליגענץ און הויכער געשמאַקו זיי זיינען פּראָסט און זייער סאַטירע איז בייסנדיק און גוטמוטיק צוזאַמען

איר זײט דאָך, רב ייד, אין פּאָלטאַװע געװען, האָט איר דאָך דאָרטן מיין מאַן געזען;

* פראַגמענט פון אַרֹיינפיר צו דער ,זאַמלונג פון די בעסטע יידישע לידער" -- .די יודישע מוזע", װאַרשע, 1911.

184 יעקב פיכמאַן

מען זאָגט, מען זאָגט -- אַ חרפֿה אָן אַ זייט -- מען זאָגט, אַז ער איז געװאָרן פאַרשײפ.

מע זאָגט: ער גײט שוױן גאַנץ קורץ געקליידט, נאָך דער גויישער מאָדע גאָר אָפּגענייט,

ער גײט אָן אַ היטל גאַנצענע טעג,

און רעדט מען מיט אים, זאָגט ער: מען מעג.

אין זיין חקרנישן ליד ,די לעבנסיצייט" געפינען מיר שוין אַזױנע הערלעכע סטראָפן; עס טוט אַ מאָל פון ים אַ שפּריץ אַ טראָפּן װאַסער פאַרן זונענשײן און פאַלט געשװינד אַזױ װי אַ בליץ צוריק אַראָפּ אין ים אַרײן אַזױ איז מיין קורצע לעבנסצייט. אַזי איז מין גלענצנדיק לעבנס גליק; עס גײט נאָר פלוצלינג אַרױס פון אײביקײט און פּאַלט אין אייביקייט געשווינד צוריק.

אליקום צונזער איז רייכער אין מאָטיוון פון די פריערדיקע. ער באַ" זינגט כמעט אַלע דערשיינונגען אין יידישן לעבן פון זיין צייט. זייענדיק מער בדחן אַלס דיכטער, פילט ער דאָך די גרונט-מאָטיוון פון זיין צייט, און זינגט וועגן השכלה, שיבת-ציון, און מיט באַזונדערער 'ליבע -- וועגן דעם גליקלעכן לעבן פון ערד-אַרבעטער, װאָס האָט זיך מיט אַזױנע זיסע פאַדבן פאָרגעשטעלט אין דעם נאַיוון דמיון פון אונדזערע ערשטע משכילים. ניט אומזיסט איז זיין ,ליד פון דער סאָכע" געווען פיל יאָרן איינע פון די באַליבטסטע לידער ביים פאָלק,

אַ ביסל אַרױס פון די קינדערשע שיכלעך איז די יידישע פּאָעזיע אין אברהם גאָלדפאַדנס לידער. אמת, עס איו נאָך אויך ניט קיין צייטיקע פּאָעזיע, די לידער זיינען נאָך ניט אינגאַנצן ריין פון בדחנישע עפעקטן, װאָס האָבן זיך לאַנגע יאָרן װי נאַסע שמאַטעס נאָכגעשלעפּט דער יידישער מוזע. עס איז שוין אָבער אַ שװאַכער קלאַנג פון ליריק און זעלטן-װו גיט שוין אַ גלאַנץ אַן איינזאַם בילד -- די ערשטע סימנים, אַז דאָס איז שוין ניט נאָר קיין מוח-יחקירה, אַז דאָס האַרץ הייבט שוין אָן פילן און די אויגן זעען שוין עפּעס אין דרויסן, ניט נאָר דאָס, װאָס זיי האָבן אויסגעלייענט אין ספרים,

י ל. גאָרדאָן, דער גרעסטער העברעישער דיכטער פון זיין צייט, װאָס האָט אָנגעהויבן מיט אַזױינע ראָמאַנטישע פּאָעמען װי ,אהבת דוד ומיכל",

די יידישע ליריק 185

און האָט געענדיקט מיט אַזֹינע געזעלשאַפטלעך-טענדענציעזע זאַכן, וי ,קוצו של יוד" און .אשקא דריספק", איז אין זיינע מעריכאַראַקטעריסטישע יידישע לידחר כמעט שטענדיק סאַטיריש אין פאָלקסיגייסט. װי א מוסטער-י וערק פון זיינע לידער קאָן דינען דאָס סאַטירישע ליך ,װאָס איז בי דער אסיפה געבליבןז" עס דערמאָנט אַ ביסל דעם טאָן פון מיכל גאָרדאָנס הומאָריסטישע לידער;

ר' קאָפּל דער פרוש, װאָס קוקט ניט אױף ווייבער דער. האָט זיך געפּאָרקעט מיט יידל דעם שרײיבער: .דו מופקר, אַפּנים װילסט אויך זאָגן דעות -- אַ ייד, װאָס עס גײט אָן באָרך און אָן פאותו"

,.גענטעד פון אַלע צום גייסט פון דער יידישער פאָלקס-פּאָעזיע איז אָן ספק מ. מ. װאַרשאַװסקי, דער שפּעטסטער פון די אַלע, וועלכע מיר האָבן ביז אַהער אַרומגערעדט. אין דער יידישער פּאָעזיע האָט אַ לאַנגע צייט געפילט זיך דער ביליקער אַפּקלאַנג פון בדחנית. אַפילו שטילע טרויי עריקע מאָטיוון האָבן זיך געמיוזט שליסן מיט עפּעס אַ ויץ אָדער גלאַט אַ חכמה, ואָס האָט זייער זעלטן האַרמאָנירט מיטן גאַנצן טאָן פון דער זאַך. אַ יידן איז בכלל זיך שווער צו באַגיין אָן אַ חכמה -- אַפילו אין לידער... כמעט ביי די אַלע דערמאַנטע דיכטער פילן מיר, אַז. דער עלעי מענט פון לצנות איז ביי זיי דער עיקר, אַז שרייבן יידישע לידער הייסט ביי זיי אַ ביסל חכמנען זיך: זייער זעלטן געפינען מיר ביי אייניקע פון זי אויך האַרציקע מאָטיוון, זיי זיינען אַלנפאַלס ניט טיפיש פאַר דער פּאָעזיע פון יענעם דור.

איך װויל נישט זאָגן, אַז װאַרשאַווסקי איז דער באַגאַבטסטער פון די דערמאָנטע פּאָעטן, איך וויל נאָר באַטאָנען, אַז זיין פּאָעזיע איז פון אַנדער געװאַנד געשניטן. אין אֹיר פילט זיך מער תמימות, מער ליבע, אַ בֿיסל צו- געפּראַלועט אַפילו מיט סענטימענטאַלע געווירצן, נאָר אמתע. זיינע מאָטילון זײַנען האַרציקע, און אין דער פאָרעם און אויסדרוק פון זיינע לידער איז ער אָפּט מאָל אַזױ הילפלאָז, אַזױ רירנדיק הילפלאָז, אַז אים װילט זיך אָננעמען, װי אַ קליין קינד, ביים האַנט און אַרוספירן פון דעם פּאָעטישן פּלאָנטער, אים אונטערזאָגן אַ װאָרט, פילנדיק, װאָס ער דערזאָגט ניט.. / איך חאָב ליב װאַרשאַווסקין, ווייל איך שפּיר, אַז די געפילן אין זיינע לי- דער זיינען שטאַרקער און שענער פון זייערע װערטער און גראַמען -- דאָס, װאָס איך פיל אין אַלע אמתע פאָלקסלידער,

ווייל די שענסטע און טיפסטע געפילן פון מענטשן זיינען דאַך שטעני דיק ניטידערזאָגטע...

זו. זשאַבאַטינסקי

אױפֿן פּריפּעטשיק+

אויפן פּריפּעטשיק ברענט אַ פייערל, און דער רבי לערנט קליינע קינ" דערלעך; אָרער עס מעגן זיין דערװאַקסענע קינדער -- נישט װיכטיק, אַבי זי זאָלן זיין יונג אין גייסט. בכלל אין נאָר איין זאַך דער עיקר -- אַז עמעצער זאָל זיין דער רבי און יונגע זאָלן לערנען. דאָס איבעריקע איז נישט וויכטיק: די סביבה, װאָס איז באַשריבן אין װאַרשאַװסקיס װונדער" באַרן ליד, מעג זיך אין גאַנצן ענדערן. למשל: אַנשטאָט דעם ליכטל אויף אַ פּריפּעטשיק מעג זיין עלעקטרי אָדער דעם אייבערשטנס אייגענע זון! און אַנשטאָט דער הייסער חדרישטוב מעג דאָס זיין אַ פאָרטראַגיזאַל, אָדער אַ פעלד, אָדער אַ קאָלעקטיװויטעט פון צעװאָרפענע צייטונגילייענערס. אַפילן דער אינהאַלט פון אלף-בית איז נישט קיין עיקר. יעדער דור דאַרף אפשר אַ נייעם אלף-בית. דער עיקר איז די פּראָצעדור פון לערנען; און זי מון איי" ביק בלייבן דווקא אַזױ, װי ביי װאַרשאַװסקין.

אַ שאָד, װאָס מען שאַצט נישט אָפּ ביי אונדז, יידן, קיין כאָריגעזאַנג. ביי די באַלטישע נאַציעס, באַזונדערס ביי די עסטלענדער, האָט זיך די גאַנצע נאַציאָנאַלע באַװעגונג אָנגעפאַנגען פון זינגען אין כאָר. אַ גװאַלדיק שטאַרק מיטל איז דאָס צו אַנטװיקלען אייניקייט און דיסציפּלין, און אויך געזעל- שאַפטלעכע עסטעטיק... איינע פון די קאָנסעקװוענצן, װאָס מען שאַצט נישט אָפּ ביי אונדז קיין כאָר-געזאַנג, באַשטײט אויך אין דעם, װאָס דאָס אומ- שטערבלעכע ליד פון װאַרשאַװסקי בלייבט ביי אונדז פאַרנאָכלעסיקט: אַ ליך װאָס איז אפשר טיפער און אינהאַלטרײכער װי אַלע נאַציאָנאַלע הימנען אין דער וועלט.

װאָלט איך געװען אַ כאָר-מײיסטער, װאָלט מען ביי מיר געזונגען ,אויפן פּריפּעטשיק" וי אַ גרויסע, פייערלעכע אָראַטאָריע. דאָס ליד הייבט

* פראַגמענט פון אַרטיקל, אין , זאַמעלבוך", אַר' נייע ציונ' אָרג' אין אַרג', ב"א, 1929.

אויפן פּריפּעטשיק 187

זיך אָן פּאַװאָליע, װוי אין אַ געדריקטער שטימונג. אין שטוב איז הייס. דער דבי איז אַלײן אַ ביסעלע פאַרשלאָפן, די קינדער אויך,.. .לערנט, קינדער, פיט גרויס חשק", זאָגט ער, קעמפנדיק מיטן גענעץ, ,אַזױ זאָג איך אייך אָן: ער פון אייך װעט גיכער קענען עברי, דער באַקומט אַ.."' -- דאָ שטעלט ער זיך אָפּ אויף אַ מינוט, ווייל ער װייסט נאָך אַלײן נישט, װאָס זיי ,באַי קומען". געלט! איז נישטאָ. גליק!ו ס'איז דאָך נישט אמת. פאַלט ער אויף אַ גוטן, פּראַקטישן געדאַנק: .א פאָן". און עס װירקט: די קינדערלעך האָבן אויפגעהויבן די קעפּ... אַ פאָן איז שוין עפַּעס.. אַ צאַצקע.. מען קען זיך מיט איר שוין שפּילן אין גאַס... אַנדערע װועלן דיר אפשר מקנא זיין. ,הערט- זשע, קינדערלעך", הייבט דער רבי אָן אַרײנצודרינגען אין תיך פון זיינע אייגענע וערטער, װאָס הייסט אלףיבית? עס זיינען דאָך נישט בלויז אותיות: עס זיינען װערטער, װאָס דערציילן אַ געשיכטע... אַז איר װעט, קינדערלעך, עלטער וװערן, װעט איר אַלײן פאַרשטיין, וויפל אין די אותיות ליגן טרערן און וויפל געוויין"... זיין קול ציטערט. אָט, אָט װעט ער זיך אַלײן צעווייגען, ,געדענקט-זשע, טייערע, װאָס איר לערנט דאָ"... דער ,װאָס" קלינגט װי אַ קרעכץ און דער ,קמץ אלף -- אַ" וי אַ זיפץ. װאָלט איך געווען דער כאַָוי מייסטער, װאָלט דאָס געווען אַ קרעכץ און אַ זיפץ באַלאָדן מיט פיר טויזנט יאָר פון אומעט.

אָבער... װאָס איז דאָס פאַר אַ ביישפּיל פאַר קינדער! און אַפילו נישט קיין אמת: אין דעם, װאָס עס דערציילן די אַלטע אותיות, איז גאָר נישט דער אומעט דער עיקר. מען לעבט נישט קיין פיר טױזנט יאָר מיט קײן אומעט, באזונדערס נישט אַזעלכע צוויי טויזנט יאָר וי די לעצטע. שטאַוק מוז מען זיי!, כדי אויסצושטיין דאָס, װאָס מיר האָבן אויסגעהאַלטן. קודםיכל זיינען מִיר אַ שטאַרק פאָלק, איבערמענטשלעך שטאַרק.. דאָס איז דער עיקר, װאָס די קינדער מוזן תיכף:ומיד פאַרשטיין און שוין קיין מאָל נישט פאַרגעסן. אַז איר װעט, קינדערלעך, דעם גלות שלעפּן אויסגעמוטשעט זיין, זאָלט איר פון די אותיות כוח שעפֿן, קוקט אין זיי אַרײין -- הערט'זשע, געדענקטיזשע, װאָס איר לערנט דאָ"... איצט איז דער ,װאָס" אין זיך אַלין אַ הימען, אַ מאַרסעליעזע, אַ לאַנגער דונער, און דער -קמץ אלף - אִ" קלינגט װי אַן אויפשטאַנד.

אליהו ליפינער

אויפן פּריפּעטשיק ברענט אַ פֿײַערל... *

ל"ו צדיקים און כ"ב אותיות -- מנעמאָטעכנישעי** דערקלערונג פון א"ב

פאַראַן אַ לעגענדע ועגן ל"ו צדיקים, װאָס אין זייער זכות האָט די וועלט אַ קיום. זעקס און דרייסיק נסתרים װאַנדערן אום אויף דער עױד, אין טויזנט געשטאַלטן, און זיינען מתקן די טעותים װאָס גאָט האָט געמאַכט, ווען ער האַט זיין ברכה פאַרטיילט צווישן די מענטשן --

ברייט ברענגען זיי דעם הונגעריקן, װאַסער דעם דאָרשטיקן און רו דעם מידן;

טרייסט ברענגען זיי דעם אבל, פרייד דעם פאַרמרהשחורהטן און אַ קינד דער עקרה;

פייער צינדן זיי אָן אין אויוון פין אַן אָרעמען, ליבשאַפט אין האַוץ פין אַ פיינט און חרטה אין מוח פון אַ זינדיקן.

פאַראַן אַ לעגענדע וועגן ל"ו צדיקים, װאָס מיט זייערע מעשים טובים שפּאַרן זי אונטער די װעלט, טוען זקנים די אייניקלעך דערציילן און פאָטערס -- זייערע קינדער.

אָבער טעג װועלן קומען, ווען אַ לעגענדע װעט דערציילט ווערן וועגן כ"בּ אותיות, װאָס האָבן א ונטערגעשפּאַרט דאַס יידישע לעבן --

ברויט זיינען זיי געװוען אין די טעג פין הונגער, װאַסער אין די טעג פין דאַרשט און רו אין די טעג פין מי;

אַ טרייסט זיינען זיי געווען דעם אָבל, אַ זון און אַ בריוועלע דער עלנטער מאַמען

ל"ו צדיקים -- כ"באאיתיות..

מקלט דעם פאַרשטויסענעם

*'דאָס לעצטע קאַפּיטל, ,סוף דבר", פון בוך יאיתיות דערצילן", סאַוִיפאַולאָ, ו4יפו -- יי דורך דער קונסט פון זכרון (פון גריכיש: פנעמע -- זררוו טעכנע -- קונסט), מיט דער הילף פון סימנים.

אויפן פּריפּעטשיק ברענט אַ פייערל 189

זעקס אוז דרייסיק זיילן שפּאַרןדאונטער די :רויסע וועלט און צווי און צװאַנציק -- דאָס זעיר-אַנפּינדיקע יידישע וועלטל..

האָט קיין דור אויף זיך נישט געװאָלט נעמען דעם חטא, אז מעו זאָל שפּעטער קאָנען זאָגן:

| -- דירך אים איז געפאַלן דאָס יידישע וועלטל!

דערפאַר האָט יעדער דור אויף זיין פּריפּעטשיק אַ פייערל אָנגעצינדן

און זיינע קינדער דעם אלף-בית מיט גרויסער ליבע געלערנט.

פאַר אַ ביײישפּיל זאָל דינען די תקופה פון תלמוד, װען מען האָט מיט יידישע קינדער די הייליקע אותיות איינגעלערנט, אָט אַוי

אַלף, בית -- אַלף בינה (דערווערבן וויסן). גימל, דלת -- גמל דלים (טאָן גוטס אָרעמעלײט).

פאַרװאָס איז דאָס פיסעלע פון אית גימל געװענדט לגבי דעם אות דלת? ווייל דער װאָס טוט גוטס (גומל), דצרף לויפן נאָך די אָרעמעלײט (דלים). און פאַרװאָס איזן דאָס פיסעלע פין אות דלת געװענדט לגבי דעם אות גימל? װײַל דער אַרפמער דאַױף זיך קיין סך ניט לאָזן זוכן פין דעם װאָס קומט אים העלפן, כדי ער זאָל אים ניל .מבער זײַן און פאַרװאָס אין דאָס פּנים פין אות דלת אָפּגעװענדט פון אות גישיל? ווייל דער װאָס גיט צדקה, (גומל), דאַרף עס טאָן בסתר, כדי ייט מביש צו זיין דעם אַרעמאַן (דל)

הא, װו -- זיינען אויתיות פונעם הייליקן נאָמען.

זין, חית, טית, יוד, כף, למד, -- אב דו האַנדלפט אַזױ לגבֿי

: דעם אָרעמאַן, איז גאָט, ברוך הוא, דיך זן (ער נערט דיך) און חן (ער ווייזט דיר אַרױס ליבע) אין אין דער מטיב, און גיט דיר אַ ירושה, און װעט דיך קריינען מיט א כתר אין עולסיהבא.

.. 2 מם פתוחה (אַן אָפענע מט), מס סתומה (אַ פאַרמאַכטע מם)

10

אליהו ליפּינער

-- מאמר פּתוח (אַן אָפּענער זאַץ), מאמר סתום (אַ פאַרשלאָסענער זאַץ). עס זיינען דאָ פאַרשטענדלעכע זאַכן, אין וועלכע דו מעגסט זיך פאַרטיפן, און עס זיינען דאָ זאַכן (למשל, מעשה-מרכבה) וועלכע זיינען ניט פאַרשטענדלעך, און דו טאָרסט זיך אין זי ניט פאַרטיפן,

נון כפופה (אַ געבויגענע נון), נון פשוטה (אַ גלייכע נון) -- נאמן כפוף (אַ געבויגענער פרומער), נאמן פשוט (אַ גלייכער פרומער).

;דער פרומער מאַן, װאָס איז איינגעבויגן (באַשײידן), װעט שפּעטער וװוערן אויסגעגלייכט. ער װעט באַקומען זיין שכר און װעט שטאָלץ זיין.

סמך, עין -- סמוך עניים (שטיץ די אָרעמע) אָדער לויט אַן אַנדֶער סברה: סימנין עשה (מאַך דיר סימנים, מערקװוערטער).

,מאַך דיר פאָרגעדענק-סימנים, כדי זאָלסט מיט זייער הילף קאָנען געדענקען דאָס, װאָס האָסט געלערנט.

פא כפופהת (אַ געבויגענע פא), פא פשוטה (אַ גלייכע פא) --

פּה פתוח (אַן אָפן מויל), פּה סתום (אַ פאַרשלאָסן מויל) אַ מאָל דאַרף מען עפענען דאָס מויל אין ריידן, און אַ מאָל דאַרף מען עס האַלטן פאַרשלאָסן און שווייגן.

צדי בפופוו (אַ געבויגענע צדי), צדי פשוטה (אַ גלייכע צדי) --

-- צדיק כפור (אַ געבויגענער ערלעכעד), צדיק פשוט (אַ גלײיכער

ערלעכצר). דער צדיק, װאָס איז אָנגעבויגן (באַשיידן), װעט שפּעטער ווערן אויסגעגלייכט. ער װעט באַקומען זיין שכר און שטאָלץ זיין,

קוף -- קדיש (הײיליקער גאָט)),

ריש -- רשע (שלעכטער). פאַרװאָס אִיז דאָס פּנים פון אות קוף ניט געװענדט צום פּנים פונעם אות ריש? ווייל גאָט, ברוך הוא, זאָגט: איך קאָן דעם רשע ניט זען און פאַרװאָס איז דער תג (דאָס אייבערשטע קריינדעלע)

אויפן פריפּעטשיק ברענט אַ פייערל 11

פון דעם אות קוף געװענדט לגבי דעם אות ריש?

ווייל גאָט, ברוך הוא, זאָגט;: אוב דער רשע װעט חז- בתשובה זיין, װעט ער, אַזױ װוי איך, געקריינט װערן מיט אַ כתר.

און פֿאַרװאָס איז דאָס פיסעלע פינעם אות קוף אָפּגעטײלט װוי אַן אויפגעעפנט טירעלע!

וייל גאָט. בריך הוא. זאָגט: אויב דערת+ רשע האָט חרטה אויף זיינע מעשים, זאָל ער אַריינקומען אין מיין מהיצה. דאָס קוימט באַשטעטיקן די וװערטער פון ריש-לקישן: בא לטמא פּיתחין לו, בא לטהר מסייעין לו (דער מענטש האָט פֿאַר זיך פריי סיי דעם גוטן, סיי דעם שלעכטן וועג).

שין -- שקר (דאָס ערשטע אות פון װאָרט שקר).

תיו -- אמת (דאָס לעצטע אות פון װאָרט אמת).

פאַרװאָס איז דאָס װאָרט ש ק ר געבילדצט פין דרי אותיית, װאָס זיינען ציזאַמען אינעם אלף-ביתיסדר, און ס'איז גרינג זי צו געפינען, און דאָס װאָרט אמ ת --פן דרי אותיות, װאָס זיינען צעװאָרפן (א -- ביים אָנהויב, מ -- אין מיטן, אין ת -- ביים סיף), און ס'איז שװוער זיי צו געפינען?

ווייל דער שקר איז שכיח אין יעדן אָרט, אין דער אמת איו זעלטן.

און פאַרװאָס האָבן די אותיות ק אין ר פיַנעם ואַרט שׂקר נאָר איין פיסעלע יעדער פין זיי, און די אותיות א און ה פונעם װאָרט אמת -- צװײ פיסעלען עדער פון זיי?

ווייל דעד שקר שטייט אויף איין פוס און האָט קיין קיום, ניט, אָבער דער אמת שטייט אייף ביידע פיס און האט אַ קים.

אויפן פּריפּעטשיק פון דורות האָבן פיי'ערלעך געברענט, אין רביס האָבן מיט קינדער דעם אלף-בית געלערנט. אַמאָל זיינען צייטן אַזעלכע גע- ווען? אָבער זיי דערווייטערן זיך אַלץ מער און מער פון אינדזערע פאַר- בענקטע ברעגן, און מיר זעען זיי שוין באַלד אין גאַנצן ניט אָן..

היינט זיינען פּטרלאָשן די פּריפּעטשיקס, געשטאָרבן די רביט, פאַר פלויגן די קינדער, אָן שכר פאַרטריבן די אותיות...

און אין בלוי-פאַרטראַכטע נעכט -- דערציילן מענטשן -- האָט מעןו

192 אליהו ליפּינער

מיסטעריעזע פליגליסילועטן געזען אויף דער ערד. דאָס זיײנען די אותיות װאָס מ'האָט פאַרטריבן, געפלויגן מאָנען זייער שכר -- אין דעם ווינדערלעכן לאַנד פון לעגענדע...

און הלואי זאָל געשען, אַז זיי זאָלן אַהין אָנקומען אין דער רעכטע+ צייט, און די טויערן זאָלן פאַר זיי ברייט געעפנט װערן.

און אָנגעגורט מיט גערעכט קייט זאָל דער מלך דאָרט זיצן אויף זיין טראָן, און אויסרופן;

-- זאָלן זיי צַריינקימען די אותיות, װאָס האָבן אונטערגעשפּאַרט דאָס צעבראָכענע יידישע וועלטל, זאָלן זיי אַרײינקומען און נעמען זייער שכר!

הלוואי זאָל עס אַזױי געשעןי.

הלוואי זאָל עס אַזױ געשען אין דער גרויסער שעה פין שכר!.

לאַזאַר סגל אױפֿן פּריפּעטשיק ברענט אַ פֿײַערל...

ב שעפֿנער

אַ פֿײַערל אין האַרצן *

אין אַמעריקע איז קיין גײס נישט, אַז אַ מענטש זאָל באַגליקט װערן פוז איין לידל. עס האָט שוין אַפילו געטראָפן אַזאַ נס מיט אַ יידיש טעאַטער- לידל (, ביי מיר ביסטו שיין"). פון דעסטװועגן בין איך געװאָרן שטאַרק אי" בערגעראַשט, װען איך האַב זיך דערװיסט, אַז אַ יידיש זינגער פּאָרל איז אויפגעריכט געװאָרן פון איין יידיש לידל און דאָס דווקא פון גאָר אַן אַלטס.

געהערט האָב איך דאָס טאַקע פון זיי אַלין, פון די אויפגעריכטע, ווען איך האָב זיי געטראָפן און זיי געשטעלט די ניט גאָר אָריגינעלע הראַגע:

-- װאָס הערט זיך! װי גייט עסן

האָט געענטפערט דער מאַן מיט אַ שמײיכל;

-- געלויבט צו גאָט און געלויבט דעם פּריפּעטשיק!

בין איך געבליבן שטיין צ פאַרחידושטער;

-- מילא, -- האָב איך געזאָגט -- גאָט קען איך. אָבער ער איז דאָס דער פּריפּעטשיקו

-- איר קענט זיכער אויך דעם פּריפּעטשיק -- האָט ער געענטפערט -- אפשר נאָן מער װי איר קענט גאָט. וועלכער ייך קען עס נישט דעם פּריפּעטשיק!

-- אַך, -- האָב איך זיך געכאַפּט -- איר מיינט װאַרשאַיוסקיס לידל ,אויפן פּריפעטשיק"? |

-- זיכער -- האָט ער געענטפערט -- מיין איך דאָס לידל גאויפן פּרי- פּעטשיק". ביי יידישע זינגערס איז נישטאָ קיין אַנדער פּריפּעטשיק.

..דאָס דאָזיקע קינסטלער-פּאַרל איז באַלד נאָך דער טראַגישער וועלטי

/* גאויפן פּריפּעטשיק ברענט אַ פייערל", װי אַזױ אַן אַלט יידיש לידל האָט געצונדן אַ פייערל אין האַרצן פון אַן אָפּגעפרעמדטן יידן -- אַ מאָדנע גליק, װאָס האָט געטראָפן צוויי .יידיסטע קינסטלער, די פרעסע, ב"א, 25 מיי 1957,

144 ב. שעפנער

מלחמה געקומע) פון ,דאָרט* מיט אַ גרויסן פּאַק טראַגישע איבערלעבונגען און אויך מיט אַ גאַנץינשקשהדיקן רעפּערטואַר פון יידישע און העברעישע לידער. מיט דער צײיט האָבן זיי באַרײיכערט זייער רעפּערטואַר מיט ענגלישע לידער און אַזױי אָרום באַקומען אַ צוטריט אויך צו נישטייידישע אונטער' נעמונגען דורך דער פאַרמיטלונג פון אַן ענגלישער קאָנצערט-אַגענטור, אָבער קיין זיכער שטיקל ברויט נאָך אַלץ נישט געקאָנט אַרױסשלאָגן ביז.. ביז עס איז צו הילף געקומען דער אַלטער פּריפּעטשיק.

געשען איז דאָס טאַקע אין ביוראָ פון יענער ענגלישער קאָנצערט" אַגענטור, ווען דאָס קינסטלער-פּאָרל איז געקומען זיך דורכצוריידן וועגן אַ פּראָיעקטירטן קאָנצערט. אינמיטן שמועס איז אַריין אַן עלטערער מאַן מיט זייער אַ רעספּעקטאַבעלן אויסזען און זיך באַגריסט מיטן עמפּרעסאַר.

...דער מאַן האָט זיך דערפרייט מיט די צוויי יידישע קינסטלער און זי װאַרעם געדריקט די הענט.

-- אַזײ, אַזױ, פון יוראָפּ?.;. איר האָט דאָרט אַלץ מיטגעמאַכטו..

אין זיין טאָן איז געלעגן אַ װאַרעם מיטגעפיל. פון דעסטוועגן זיינען זי נאָך נישט געווען זיכער, אַז דער דאָזיקער הויכער אַמעריקאַנער איז אַ ייד. אַמעריקע האָט, גאָט צו דאַנקען, גענוג נישטייידן װאָס פאַרמאָגן אַ װאַרעם מיטגעפיל פאַר יידישן אומגליק. באַלד אָבער איז דער ייד פין אים אַרױסגעקומען -- ער איז אַרוױסגעקומען אין דער פאָרעם פון אַ מאָדנער פראַגע:

-- זאָגט מיר, איך בעט אייך, איר קענט אפשר זינגען דאָס יידישע ליד אויפן פּריפּעטשיק"ן

מאַן און זוייב האָבן זיך איבערגעקוקט פון פאַרווונדערונג: װאָס עפּעס פּלוצלינג ,אויפן פּריפּעטשיק"ן...

אָבער אַז מען פרעגט, דאַרף מען ענטפערן.

- זיכער קענען מיר. -- האָט דער מאַן זיך אָפּגערופן.

דער ענטפער איז געווען אַ ריכטיקער, אָבער גישט אויף גאַנצע הע- דערט פּראָצענט. ווייל דער אמת איז, אַז זיי איז קיין איין מאָל נישט געהאָט אויסגעקומען צי זינגען דאָס דאָזיקע אַלטע יידישע לידל.

...דערהערט, אַז, זיי קענען זינגען , אויפן פּריפּעטשיק" איז מיטאַמאָל ערגעץ פאַרשװונדן דער באַרימטער אַמעריקאַנער אַדװאָקאַט און עס אין אויסגעוואקסן אויף זיין אָרט אַ צעװאַרעמטער פאַרבענקטער ייד. אַפילו זיין ענגליש האָט פּלוצלינג גענומען קלינגען יידישלעך. אוי, גאויפן פריפע- טשיק"... װי ער בענקט נאָך דעם ליד.. װי די װוערטער קלינגען נאָך אַלץ אים אין די אויערן, כאָטש עס אין שוין אַװעק מער װי אַ האַלבער יאָרי

אַ פייערל אין האַרצן 195

הונדערט... ער איז נאָך געווען אַ קליין יינגל, ווען מען האָט אים געבראַכט קיין אַמעריקע, -- אָבער דאָס ליך קאויפן פּריפּעטשיק" געדענקט ער, די מעלאָדיע באָגלייט אים דאָס גאַנצע לעבן. װי גייט עס דאָרט! ,אויפן פּרי פּעטשיק" ברענט אַ פייערל.." אַך, דאָס פייערל...

ער האָט פּלוצלינג איבערגעריסן זיינע דעריגערונגען און גענומען ריידן געשעפטלעך, צום פּונקט: ער וויל פאַר זיי אײינאָרדענען אַ קאָנצערט. .געלט שפּילט נישט קיין ראָלע".,. ער לאָזט זיי אויך פרייע הענט װאָס אָנבאלאנגט דעם רעפּערטואַר פון קאָנצערט. ער שטעלט זיי בלויז איין באַדינג -- זיי זאָלן זינגען .אויפן פּריפּעטשיק",

מען האָט אויסגעטרונקען ,לחיים" לכבוד דעם אָפּמאַך און מען האָט זיך גענומען גרייטן צום קאָנצערט. גלייך פון גלחיים" איז דער מוזיקער אַװעק אויף סעקאַנד עוועניו און איינגעקויפט דעם לפּריפּעטשיק" צזאַמען מיט די נאָטן. דערנאָך האָבן מאַן און ווייב גענומען איינשטודירן.

דער קאַנצערט איז פאָרגעקומען אין איינעם פון די שענסטע לאָקאַלן אין ניודיאָרק... אָבער דעם גרעסטן דערפאָלג האָט געהאַט גאויפן פּריפּע- טשיק".

האָט עו גענומען זיי איינלאַדן צו זיר און זיי רעקאָמענדירן פאַר אונ- טערנעמונגען. דער באַדינג איז שטענדיק געווען דער זעלביקער -- זיי דאַרפן אויך זינגען פאויפן פּריפּעטשיק". זיי האָבן באַקומען צוטריט צו קרייזן וווהין קיין זינגער פון יידישע לידער איז נאָך נישט צוגעקומען אָפּי געפרעמדטע יידן זיינען זיך מחיה מיט ייִדישע לידער און זיי ווייסן װוי אָפּצודאַנקעו טאַר דעם דאָזיקן ביסל זעלטענעם נחת. ביי יעדער אונטער" נעמונג איז ער, פאַרשטייט זיך, דאָ. ער זיצט רויק און װאַרט ביז עס קומט זי נומער" און דעמאָלט צינדט זיך אָן אין זיינע אויגן דאָס היימישע פייערל. ו

ער האָט אויך ביי זיי באַשטעלט אַ ספּעציעלן פּלאַט פון .פּריפּעטשיק", און אין די אַװונטן, ווען ער האָט אַ פרייע שעה, פאַרמאַכט צר זיך אין זייי קאַבינעט, זאָגט-אָן, מען זאָל אים נישט שטערן, און -- שטעלטאָן זיין באַליבט ליד.

-- און מיר זיינען נאָך מיט אים נישט פֿאַרטיק, -- זאָגט דער מוזיקער -- מיר ליינז נאָך אויף אים גרויסע האָפענונג. דאָס איינע יידישע לידל, װאָס אונדזערע באָבעס און מאַמעס פלעגן אַמאָל זינגען, האָט אונדז דאָ מער געהאָלפן אין אַמעריקע װוי צען רייכע פעטערס.

..װער ווייס, וויפל נאָך אַזױנע אַלטע יידן עס דרייען זיך אַרום צווישן אונדז, טראָגנדיק אין האַרצן אַזעלכע טליענדיקע פייערלעך, װאָס װאַרטן בלויז, עס זאָל עמעצער קומען און זיי פונאַנדערבלאָזז

יעפיםישורין

מאַרק וואַרשאַווסקי ביבליאָגדאָיו

באַביט, יוסף מ. מ. װאַרשאַווְסקי, ראָמאַן"צײ- טונג נ' 2, װאַרשע, 1908.

באָטאָשאַנסקי, ילקב אַ שיינער אַריינפיר צו אַ פרוכט- באַרן קולטור-זמן, די פּרעסע, 21 מאַרץ 1955,

באַסין, מ. מ. מ. װאַרשאַיוסקי, 500 יאָר יידישע פּאָעזיע, נ"י, 1917, באַנז זזי 208--214,

ביאַלאָסטאָצקי. ב. י. אין די ד' אמיית פון יידישן לעבן, דער וװעקער, נ"י, 5 אויג' 1922, זזי 19--20,

פון דעם גרויסן שמערץ ביז דער גרויסער פרייך, עסייען, נ"י, 1932, ז' 163.

מאַנגערס ניגון, פרייע אַרבעטער- שטימע, נ"י, 22 יני 1951, מאָריס ראָזענפעלד, דוך עדעל' שטאט-געדענק- בוך, נ"י, לאָס אֲני דזשעלעט, סאַן פראַנציסקאָ, 1952,

זי 495, חלנם און װאָר, עסייען, נ"י, 1956 זז' 40, 351, 454.

אַז די יוםיטוביםיטעג גײיען שוין אַװעק..., פאָרווערטס, ג"י, 3 אַפּי ריל 1956,

אַז איר װועט, קינדער, עלטער ווערן... (געדאַנקען און שטימונ- גען װעגן יידיש אין דער יידי- שער שול), קולטור און דערציונג, נ"י, פעברואַר 1957,

ביילין, אָשר (מ. מ. װאַרשאַװוסקי) שלום עליכם, תל-אָביב, 1945. נאָענטע און ווייטע דאַרפן ווערן אייגן און נאָענט, זאַמלונגען, נ' 4, נ"י, ווינטער 1958, זז' 16715,

בעל מחשבות דער יוד, נ' 16 קראָקע, 18 אַפּריל 41.

בערנשטיין, מרדכי אויפן פּריפּעטשיק ברענט אַ פייי ערל, (וועגן א. גאָלאָמבס .אַ האַל- בער יאָרהונדערט יידישע דער" ציונג), די איד' צייטונג, ב"א. 3 מאַרץ 1958,

בערקאָוויטש, י. ד. מיט דער משפּחה פון שריפטשטע- לער, דאָס שלום עליכם'בוך, ג"י, 6, זז' 180--187.

ברייטמאַן, מ, ווען שלום עליכם און מאַרק װאָר- שאַווסקי זיינען צוזאַמען געקו- מען קיין קיעוו, ויי לעבן, ג"י, יוני 1939.

װאַרשאַװוסקײיביבליאָגראַפיע

גאָלאָמב, מ, לא זו הדרך, די גאָלדענע קײט, ת"אָ, 1951, העפט 7, 7 194. פון אונדזער אוצר, אויפן שװעל, נ"י, סעפּט-אָקט' 1951.

גאַלדבערג, ב. צי וועגן ליטעראַרישע ענינים, דער טאָג: מאַרגען זשורנאַל, נ"י,. 8 דעצ' 1957.

גינזבורג, שאול

אָכראַניק כאַטשקאָווסקי -- אַ רע- דאַקטאָר פון אַ רוסישייידישער צייטונג, היסטאָרישע װערטס 2" טער באַנד, נ"י, 1937, ז' 266.

די ואָכנשריפט ,ראַזסװעט" און ,רוסקי יעוורעי", אַמאָליקע פּע טערבורג, ציקצָ. ביכער-נצַרלאַג, נ"י, 1944, זז' 158, 160, 163, 167.

געלבאַרט, מיכל מ. מ. װאַרשצווסקי, אַ נייע הגדר של פּסח, אַר' בילדינגס-קאָמיטעט פין אַרבעטערירינג, נ"י, 1956, זז' 25--26, מ. מ. װאַרשאַװסקי, זינגט מיט מ"ד. אַרי' יאַרבעסעריר שג?; ג"י. 5, זז' 95, 101. מ. מ. װאַרשאַווסקי, מיר זינגען, אַר' ,אַרבעטערירינג", נ"י, 1951, זז' 72--79, 148--149,

גראַנאָווסקי, ראובן יצחץ יואל לינעצקי און זיין דור, נֵיי, 1941, זי 81,

197

הער, מאיר מאָריס ראָזענפעלד, ביכער-וועלט, יִוצַרשע, יאַנ-אַפּײיל, 1923, ז' 7, װאַנװילד, מ. װי אַלט איז דִי יידישע ליטעראַ- סיר?, צי איז שוין פאַראַן אַ יידי- שע ליטעראַטור?, װאַרשע, 1929, ז" 10

וושלסקי, אי 9 מיט דער אַנטאָלאָגיע /אַמעריקע אין ידישן װאָרט", יידישע קולטור, נ"י, דעצ' 1955, זזי 29--30.

זילבערצווייג, זלמן ערשטע ליטעראַרישע טריט, אבי רהט גאָלדפּאַדען, נ"י, 1940, ז' 4. זשאַבאָטינסקי, וו. היינט, װאַרשע (?) זאַמעלבוך, נייע ציוניסטישע אָרג' אין אַרג, ב"א, 19239, זזי 72--74; חג השבוי עות השׂר מ: גױינביס, ה"ר 6, װויינשטיין, ‏ קרן קימת, ב"א, ה'תש"ג, זזי 15--17.

טשעריקאָװווער, א. רעװאָלוציאָגערע אין נאַציאָנאַלע אידעאַלאָגיעס פין דער רוֹסישי יידישער אינטעליגענץל אין די סעער אין 80ער יאָרן, געשיכטע פון דער יידישער אַרבעטער'באַי װעגונג אין די פאַראײניקטע שטאַמן, 2טער באַנד, נ"י, 1945, ז' 180.

יעטרויקין, ז. און בעז, ח. מ. מ. -װאַרשאַװסקי, דאָס לעבע'

198

דיקע װאָרט, לייענבוך פאַר דעס דריטזי לערנישה. /שר' צילדוננס- קאָמיסעט פון אַרבעטערירינג, נ"י, 1954, ז' 242. פן י ק וועגן זאַמלען טאָלקסלידער, שטו- דיעס פון יידישער פאָלקסשאַפונג, צונ' מאַקס וויינרייך, ייװאָ, ג"י 2, ז' 139. די טעאָריע פון , רעפּראָדוקציע" ביי סאָוועטישע יידישע װאָלקלאָ- ביסען זיר ד 231, פאָלקסליד אין פאָלקסטימלעך ליר, שטודיעס װעגן יידישער פאָלקס- שאַפונג, צונ' מאַקס וויינרײך, ייװאָ, נ"י, 1952, זז' 195--197, 9.0 ליטווין, א. דער דיכטער פין דעם יידישן וויי. די צוקונפט, נ"י, נאָװ' 1917, זז' 7--650, דאָס יידישע פאָלקסלעבן אין װאַרי שאַווסקיס לידער, די צוקונפט, נ"י, דעצ' 1917, זז' 2706--111. מאַלאַמיט, יוד לאַמעד יידישע פאָלקסלידער, קאַליפאָר: ניער יום'טוב בלעטער, לאָס אַנ- דזש', מאַרץ 1956, זי 12, מאַנגער, איציק מאַרק מאַרקאָװיטש ואַרשאַװסקי, נאָענטע געשטאַלטן, אַר' ה. בזשאָ- זאַ, װאַרשע, 1938, זז' 161--169. מאַרק, יודל יחיד און קאַלעקטיזו אין יידישן

2

יעפים ישורין

פאָלקלאָר, אידישער קעמפער, נ"י, מיי 1951.

די י. ל. כהן-ירושה, די צוקונפט, נ"י, דְעצ' 1953.

מייזיל, נחמן

אַברהם גאָלדפאַדען, נ'"י, 1938, זזי' 10--11.

פּרץ און שלום עליכם, י. ל. פרץ -- זיײין לעבן און שאַפן, נ"י, 5, ז' 260.

מ. מ. װאַרשאַװסקי, און זין אַנטדעקער" שלום עליכם, ידי" שע קולטור, נ'י, אַפּריל 1946, ד"ז אין איקוף, ב"א, נ' 43, מיי 46.

פאָלקס - שאַפן און ליטעראַטור, יידישע קולטור, נ"י, יולי 1946. יי ל. פרץ און שלום עליכם, יצחק ליבוש פרץ און זיין דור שרייבער, נ"י, 1951, ז' 281. שלום עליכם און מ. מ. װאַרי שאַװוסקי, יידישע קולטור, נ"י, מיי 1:21

פאָלקס-דיכטער און פאָלקסיזיני גער, יידישע טעמאַטיק און ידי" שע מעלאָדיעס ביי באַװוסטע מד זיקער, נ"י, 1952, זוי 14--15. די מאָביליזאַציע פאַר ווייטערדיי קע פאַרמעסטן, יידישע קולמור, נ"י, יאַנ' 1954. אַנטאָלאָגיעס פון יידישער פּאָעי זיע, יידישע קולטור, נ"י, אָקטי 4, זז' 231--22, און דעצ' 1954, ' 16.

מאַרק װאַרשאַװסקי. אַמעריקע

װאַרשאַװוסקײביבליאָגראַפיע אין ידישן װאָרט, אַנטאָלאָגיע,

נ"י, 1955, זז' 41 43,

צו די לייענער, נאָענטע און אייי

גענע, נ"י 1957, 7 8. -- מ. מ.

װאַרשאַװסקי, זז' 35--52,

דער איקוף אויפן מוזיק'געביט,

יידישע קולטור, נ"י, 1958, ז' 35.

ניגער, ש. מ. מ. װאַרשאַװסקי, יודישע וועלט, 1915, | 'עלעמענטן פון פאַלקס-פּאָעזיע אין מ. װאַרשאַװסקיס לידער. -- װאַר- שאַװסקי און די אַזױ גערופענע ,פאָלקס-דיכטער" (מיכל גאָרדאָן, צונזער) אידישע ליטעראַטור, כרעסטאַמאַטיע פאַר ליטעראַטור און קריטיק, קיעוו, 1928, זף 4--315, פּראָבלעמען און אױפגאַבן פון אַמעריקאַנישײיירישער ליטעראַי טוריגעשיכטע, די צוקונפט, צ"י, דעצ' 1954, זי 433. יצחק לייבוש פרץ, אַר' קולטור- קאָנגרעס, ב"א, 1952, זי 138.

דב סדן אַבני